Abdurauf Fitrat korpusi

Forslarning butun dunyoda mashhur boʻlgʻan shoirlaridan Umar Xayyom haqida “Qizil qalam” majmuasida bir maqola yozgʻan edim.
Unda Ovroʻpa olimlarining Xayyomning tarjimayi holi haqida qanday ma’xazlariga murojaat qilgʻanlarini koʻrsatgan, oʻzim ham shularning izidan yurib, Xayyom tarjimayi holini sobit shaklga kirgizishga tirishgan edim.
Maqolam matbaaga borib terilgandan keyin qoʻlimgʻa qimmatli bir kitobcha kirdi.
Kichkina kesmada 119 betdan iborat boʻlgʻan bu kitobchaning kitobat tarixi hijriy 674 boʻlib, ta’lif tarixi 594 (milodiy 1198)dir.
Yozilgʻan oʻrni Xorazm, tili arabcha, asar egasining oti Imom Zahiriddin Abul Hasan al-Bayhaqiy.
Kitobning muqaddimasida yozilganiga koʻra, Abu Salim Muhammad Ibni Bahrom al-Sajziy tomonidan hakimlar tarixiga oid yozilgʻan “Savon ul-hikma” otli asarni bizning muallif toʻldirmoqchi boʻlib shu asarini yozgʻan.
Asarning oti “Tatimmat us-savon ul-hikma”.
Muallif bu kitobchada hijriy 7-asrgʻacha yashagʻan mashhur sharq Faylasuflaridan 100 kishining tarjimayi holini beradi.
Shu qatorda 53-boʻlib “al-dastur ul-faylasuf Umar ibni Ibrohim al-Xayyomiy” keladi.
Xayyomni tekshirishganda, Ovroʻpa olimlarining murojaat qilgʻanlari ma’xazlar orasida “Tatimmat us-savon ul-Hikma” atalgʻan bir asarning otini koʻrmadik.
Hamda bu asarning Xayyom zamonida uni koʻrgan bir kishi tomonidan yozilgʻani uning qimmatini orttiradi.
Bu asar Xayyom haqida boshqa ma’xazlarda boʻlmagʻan ba’zi ma’lumotlar berib, ustodlari, shogirdlarini bizga tanitgandan boshqa olmon olimi doktor Fridrix Rozan tomonidan Xayyomning Lokar shahrida tugʻilganiga oid maydonga tashlangan fikrning ham churuk ekanini koʻrsatadi.
Bu muhim kitobchani qoʻlgʻa tushurgʻach, Xayyom haqidagi maqolamni qaytarib olmoq uchun “Qizil qalam” idorasiga yugurdim.
Maqolam matbaada terilgan ekan, qaytarish mumkin boʻlmadi.
Shuning uchun mazkur maqolamning ustida yangidan ishlab bir kitobchani tartib qildim.
Yangi topganim “Tatimmat hikma” kitobchasining Xayyom haqidagʻi soʻzlarini arabcha iborasi bilan kitobning oxirigʻa qoʻshib qoʻydim. Bundan maqsadim sharq adabiyotini tekshiruvchi gʻarb olimlarini bu yangi ma’xazdan xabardor etmakdir.
Fors adabiyotigʻa umumiy bir qarash Oʻzining boyligi bilan bugun har tomondan mashhur boʻlgʻan, tanilgʻan, tekshirilgʻan fors adabiyotining bizning adabiyotgʻa har tomondan judayam koʻb ta’sir qilgʻani ma’lum.
Bizning adabiyotga, xususan, turk adabiyotiga umuman ta’sir etgani fors adabiyotining islomdan keyingi shaklidir.
Islomdan burungi fors adabiyotining, ayniqsa, sosoniy davri adabiyotining ancha taraqqiy qilgʻani ma’lum boʻlsa-da, Umar Xayyom haqida yozilmoqda boʻlgan shu maqolani u yoqlargʻacha olib borish kerak ham emas, mumkin ham emasdir.
Islom istilosidan soʻng fors adabiyoti va fors tili arab tiliga mahkum bir vaziyatga tushgan edi.
Forslar tomonidan yozilgʻan bir koʻb ilmiy kitoblarning arabcha boʻlgʻani kabi rasmiy yozuvlar, rasmiy vasiqalar ham arabcha yozilmoqda edi.
Bu arabchilik siyosati koʻbrak umaviylar zamonida shiddatli suratda davom etgan.
Mufrit arabchi boʻlgʻan umaviy sulolasi zamonida mustamlaka xalqi soʻng daraja qisilgʻan, bezgan edi.
Eron milliy burjuaziyasi Eronda omma orasidagʻi bu ruhiy holatdan foydalanib, arablardan qutulmoq istar edilar.
Ayni zamonda arab burjuaziyasi orasida koʻbdan beri bir sulola raqobati bor.
Bu raqobat, bu kurash umaviylik, alaviylik unvonlari ostida yurar edi.
Alaviylar Alining, shuning uchun-da Muhammadning avlodi boʻlgʻanlari uchun oʻzlarini xulofatga, hukumatga haqli bilib, umaviylarni Osiylar sifati bilan tanir edilar.
Umaviylar zamonida turli magʻlubiyatlarga, falokatlarga uchragan alaviylar koʻbroq mustamlaka xalqi orasidagi qutulish istagidan foydalanmoq istar edilar.
Ayniqsa, Eronning har tomonini oʻzlarining doyalari, tashviqotchilari bilan toʻldirgan edilar.
Alaviylar bora-bora Eron milliy burjuaziyasi bilan kelisha oldilar va Xurosondan boshlab umaviylargʻa qarshu buyuk bir isyon chiqarishgʻa muvaffaq boʻldilar.
Bu isyonning harbiy rahbarligʻini mashhur Abo Muslim Xurosoniy oʻz ustiga oldi.
Natijada isyonchilar yengdilar.
Arab shovinizmining mujassam haykali boʻlgʻan umaviy saltanati yiqildi.
Hukumat esa Eron burjuaziyasi uchun alaviylardan ham musoidroq boʻlgʻan abbosiylar sulolasiga oʻtdi.
Hukumat markazi Shomdan Erongʻa yaqinroq boʻlgʻan Bagʻdodgʻa koʻchdi.
Vazirlik esa eronlik aslzoda bir oilagʻa mansub boʻlgʻan barmakiylarga koʻchdi.
Bagʻdod saroyi Eron milliy burjuaziyasining ta’siri ostiga kirdi.
Biroq, bu Eron burjuaziyasining oxirgi muvaffaqiyati emas edi.
Bundan soʻngra sulhi tariqiy bilan ayrilish yoʻllari ochilgʻan edi.
Bora-bora ayrilish ham boshlandi.
Tohiriylar, safforiylar, somoniylar kabi asl fors sulolalari bilan ulardan keyin saljuqiylar, gʻaznaviylar, Xorazmshohiylar kabi turk sulolalari Eron, Afgʻoniston va Oʻrta Osiyoda mustaqil hukumatlar qurdilar.
Ularning himoyasi ostida fors adabiyoti, fors tili ham oʻz yoqasini arabcha taaddisidan qutqara boshladi.
Islomdan keyingi fors she’rining shakl e’tibori bilan eng muhim qismlari masnaviy, qasida, gʻazal ham ruboiydan iboratdir.
Masnaviy: masnaviy soʻzi(ning) bizchasi ikkilikdir.
Bu shakl nazmda har ikki misra’ning maxsus mustaqil qofiyasi shart boʻlmoq boʻlub, masnaviy atalishi ham shuning uchundir.
Masnaviy shaklida bir asar yozmoqchi boʻlgʻan shoir qasida va gʻazalida boʻlgʻani kabi oʻz asarini ma’lum birgina qofiya bilan yozishga majbur boʻlmaydi.
Shuning uchun nazmning bu shakli shoirga ozodlik beradi.
Turli hikoyalar, dostonlar, va’z-nasihatlarga oid uzun asarlar yozish uchun nazmning masnaviy shakli boshqa shakllarga qaragʻanda qulayroqdir.
Bu shakl Forsiylarning burungi milliy nazm shakllaridandir.
Buning arab islomidan burungi sosoniylar sulolasi zamonida sulolasi borligʻi ma’lum.
Islom davridagi Eron shoirlarining eng eskilarining masnaviy shaklida dostonlar yozgʻanlarini koʻramiz.
Hijriy 4-asrda yashagan Boʻshagoʻr Balxiy, Daqiqiy, Rudakiy va 5-asrda (hijriy — H.B) yashagʻan Asadiy, Firdavsiy turli dostonlar yozgʻanlar.
Bu dostonlarning muhim qismi eroniylarning milliy qahramon dostonlaridan iborat edi.
Arab istilosidan qutulgʻan eronlilar orasida milliy his, milliy tuygʻular qoʻzgʻalishigʻa xizmat qilgʻani uchun bunday dostonlar Eron milliy burjuaziyasi tomonidan himoya koʻrar edi.
Qahramon(lik) dostonini eng yuqori darajaga chiqargʻan shoir mashxur Firdavsiy (hijriy — 411).
Firdavsiydan keyin bu yoʻlda asar yozish davom qilgʻan boʻlsa ham Firdavsiydan yuqoriroq yoxud unga baravar keladigan bir shoir undan keyin forsiy adabiyot dunyosida yetishmagandir.
Bu zamonlarda qahramon dostonlari bilan ishqiy dostonlar ham yozila boshlagʻan edi.
Buning eng eski namunasi deb Daqiqiyning ishq ham urush dostoni boʻlgʻan “Vomiqu Uzro”sini koʻrsatish mumkin.
“Lugʻati Hofizi Ubahiy”da mashhur Rudakiyga nisbat berilgan ba’zi baytlardan uning ham mutaqorib vazni birla “Yusuf Zulayho” yozgʻanini gumon qilish mumkin.
Firdavsiyning ham “Yusuf, Zulayho” otli ma’lum bir dostoni bor.
Lekin uning “Shohnoma”si darajasida yuksak bir asar emasdir.
Ishqiy dostonlar oʻzining eng yuqori bosqichigʻa milodiy 12-asrda yashagan mashhur Nizomiy bilan chiqa oldi.
Nizomiy oʻzining “Layli, Majnun”, “Farhod, Shirin”, “Haft paykar” kabi ishq dostonlari bilan bu yoʻlda fors adabiyotigʻa abadiy esdaliklar bagʻishlay oldi.
Nizomiydan keyin bu yoʻlni undan ilgariroq olib borish hech bir forsiy shoirgʻa nasib boʻlmadi.
Qasida: bir qofiya bilan aytilgʻan uzun manzumatardan iboratdir.
Adabiyot qoidachilari uning 12-15 baytdan ortuq boʻlushini lozim koʻradilar.
Qasidalar, umuman, shoirning sevganini maqtash, bahor, kuz, qish kabi fasllarni tasvir qilish, axloqiy va falsafiy dasturlar berish bilan boshlanib bir hukmdorning, bir vazirning yoxud qandaydir bir toʻrani maqtash bilan tamomlanadi.
Qasida arab she’rining eski bir shaklidir.
Arablarda qasidachilik islomdan burun bor edi.
Forsiy shoirlar bu shaklni arablardan oldilar.
Bu shaklning fors adabiyotigʻa qachon kirgani haqida qat’iy bir narsa aytish qiyin.
Biroq, ba’zi ma’xazlarning xabarlarigʻa qarab, mas’alani ozgina oydinlashtirish mumkin: 186 hijriy (808 milodiy)da mashhur abbosiy xalifalaridan Xorun ar-Rashid oʻz oʻlkasini oʻgʻullarigʻa taqsim qilib berganida Eron, Afgʻoniston ham Movarounnaxrni oʻgʻli Ma’mungʻa bergan va Ma’mun hukumati markazining Marvda boʻlushigʻa qaror qilgʻan edi.
Mana shundan keyin Ma’mun Marvga kelganda Abul Abbos Marvaziy tomonidan unga forscha bir qasida taqdim qilingʻan.
Bu qasidaning bizgacha qolgʻan qismi uning ohangicha Rudakiy, Unsuriylargʻa koʻra juda tubanligini koʻrsatadir.
Abul Abbos Marvaziy bu qasidasida undan burun forsiy tilda bunday bir she’r yozilmaganini, Ma’munning madh va sanosi bilan fors tilini ham bezatmak uchun bu qasidasini yozganini soʻylaydi.
Yolgʻuz shuning bilangina bu mas’ala haqida bir narsani uzil-kesil qilib aytish mumkin boʻlmasa ham boshqa qarinalarni munga qoʻshgʻandan keyin qasidaning forsiy adabiyotigʻa har holda hijriy ikkinchi asrning oxirlarida kirganin qabul etish muvofiq boʻlib qoladi.
Eronda, Movarounnahrda arab xulofat markazidan ajralgʻan mustaqil hukumatlar (tohiriylar, somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar, xorazmshohiylar)ning saroylari fors adabiyotini, fors tilini himoya qilgʻanda, ayniqsa, qasidachiliqqa katta ahamiyat berildi.
Ma’lumki, bu hukumatlarning ajralishlaridan markaz — xulofatning istab rozi boʻlushi mumkin emas edi.
Bu ajralish xulofat markazining manfaatigʻa qarshu edi.
Xalifa bularning ajralishlariga kuch bilan karsh turolmasa xam din ismidan (chunki xalifa diniy hukmdordir) ulargʻa qarshu tashviqot yurgizishi, bularning oʻz oralarida dushmanlik chiqarishi aniq edi.
Bu toza hukumatlarning oʻzlari uchun tashviqotchilar tutishiga xoh xulofat markazidan boʻlsun, xoh boshqa raqiblar tomonidan boʻlsun boʻla turgʻan tashviqotning zararidan oʻzlarini koʻrishga majbur boʻlishlari tabiiy edi.
Mana shu xizmatni qisman qasidachi shoirlar oʻz ustilarigʻa oldilar.
Zotan, arablarda ham koʻbrak madh va marsiya uchun ishlangan qasida shakli mazkur hukmdorlarning himoyalari soyasida judayam gullab ketdi.
Somoniy, gʻaznaviy, xorazmshohiy saroylarining qasidachi shoirlarini himoya qilishlari har hayrat berarlik darajada buyuk edi.
Shoirlarning ogʻizlarini injulardan toʻldirish, ulargʻa obod qishloqlar, oltin kamar, qullar, bedov otlar bagʻishlamoq bu himoyaning kichkina namunalaridan sanaladi.
Mahmud Gʻaznaviy oʻzining saroy shoirlaridan Gʻazoriy (Abu Yazid Muhammad Gʻazoriy Roziy)gʻa u qadar in’om qilgʻan, oqcha bergan ediki, Gʻazoriy uni oqcha berishdan toʻxtatmoq uchun yana bir qasida bilan qichqirishga majbur boʻlgʻan edi.
Gʻazal: fors adabiyotigʻa gazal shakli ham qasidagʻa oʻxshab arab adabiyotidan keldi.
Bu shakl qasidaning kichkinasi (12 baytdan kam) boʻlib, ishqiy savdo, goʻzallik, sharob mavzularida yozilishi shartdir.
Gʻazalchilik yoʻli fors adabiyotigʻa yangi emas.
Qasida, masnaviy bilan mashgʻul boʻlgʻan fors shoirlari gʻazal ham yozar edilar.
Lekin, mening fikrimcha, gʻazalchilik yoʻli qasidachiliq moʻdadan chiqgʻandan keyin yaxshiroq koʻtarildi.
Milodiy 13-asrda eng buyuk hukumat markazi Erondan Xorazmgʻa koʻchadir.
Qasidachi shoirlar ham xorazmshohiylar saroyida yigʻilib ishga kirishalar.
Eronda yarim yo butun mustaqil kichkina hukumatlar maydonga keladir (Atobakon hukumatlari kabi), bularning mamlakatlari kichkina, daromadlari oz, kuchlari yoʻq, oʻlkani kengaytirishdan umidsiz.
Bular koʻb oqcha bilan qasidachi shoirlar tuta olmaydilar.
Moddiy kuch boʻlmagʻach, quruq qasidadan bir narsa chiqishini ham umid qilmaydilar.
Mana shularning atrofida biz qasidachilikning e’tibordan tusha boshlaganini koʻramiz.
Bu davrda Sherozda Atobakon zamonida yetishgʻan mashhur Sa’diy Sheroziy qasidachiliqqa qarshu isyon bayrogʻini koʻtaradir.
Mashhur mubolagʻachi talantli fors shoiri boʻlgʻan Zohiri Faryobiy podshohlarni yolgʻon maxtashlarigʻa qarshu chiqadi.
Unga qarab: Chilozimki na kursi osmon, Naxi zeru poy Qizil Arslon. Magoʻ poy izzat bar aflok na, Bigoʻ roʻyi ixlos bar hok na deb qichqiradi.
Sa’diy gʻazalchilikni ham masnaviychilikni ilgari bostirmoq istaydi.
Masnaviyda ham urushlar qahramonlar maqtashi emas, aynuqsa, hukmdorlargʻa nasixat berish, ularni adolatgʻa undashni maqsad qilib oladi.
Ruboiy: fors she’rida eng muhim oʻrin tutadigan shakllardan biri ruboiy shaklidir.
Yuqorida deganimiz kabi fors shoirlari qasida bilan gʻazal shakllarini arablardan oldilar.
Lekin, masnaviy bilan ruboiy shakllarini eski milliy adabiyotlardan olib tahmil qildilar.
Sharqshunos olimlar orasida fors adabiyotida ruboiy shaklining eng burungi turk she’rlarining ta’siri bilan maydongʻa kelganligi haqida ba’zi fikrlar bor.
Adabiyot qoidachilarining aytgʻanlariga koʻra, ruboiyning eng kuchli, eng chiroyli misra’i 4-misra’da boʻladi.
Ruboyining maqsadi ham shul 4-misra’da ifoda qilinadi.
Bu hol turklarning xalq she’rlarida ham koʻruladir.
Hatto, bizning xalq she’rlarimiz orasida 1-2-3-misra’larning tamom munosibatsiz kabi koʻrulib, asl maqsad 4-misra’larda ifoda qilingʻan toʻrtliklar bor.
Mana buni nazargʻa olgʻanda, ruboiy manshaini burungi turk adabiyotida axtargʻanlargʻa haq berish kerak boʻladi.
Shunday esa ham bu fikrlarning hanuz qat’iy suratda sabit boʻlmagʻani kabi bu shaklning eng eski Eron xalq adabiyotidan olingʻanligʻi ehtimoli ham kuchsiz bir ehtimol emasdir.
Eng burungʻi fors shoirlaridan sanalgʻan mashhur Rudakiygʻa nisbat berilgʻan ruboiylar ma’lum boʻlgʻani kabi mashhur Unsuriyning ham Mahmud Gʻaznaviy majlisida aytgʻan ruboiylari mashhurdir.
Gʻazna shahrining goʻzal boqchalaridan bittasida Unsuriy, Asjadiy, Farruhiy va Firdavsiy tomonlaridan biror misra’dan aytilgan tubandagi ruboiy: Unsuriy — Chun orazi tu moh neboshad ravshan. Asjadiy — Monandi ruhat gul nabud dar gulshan. Farruhiy — Mujgonat hami kunad guzor az avshan. Firdavsiy — Monandi sinon Gev dar jangi Pashan.
Tarjimasi: 1. Oy sening yuzing kabi oydin emasdir. 2. Bogʻda sening yonogʻing kabi gul topilmaydir. 3. Kipriklaring sovutdan (temir koʻylakdan) oʻtadir. 4. Pashan degan pahlavon bilan urishganda Gev degan pahlavon nayzasi kabi (!) bir koʻb tazkiralarga koʻchirilgan va mashhurdir.
Yana Gʻaznada Ziynatiy Asadiy (Tusiy), Farruhiy va Unsuriy tomonidan aytilgʻan tubandagʻi ruboiyning borligʻidan Umar ibni Muhammad ibni Ahmad Nasafiy oʻzining “Matla un-nujum va majma ul-ulum” otli asarida xabar beradir: Ziynatiy — Mah bo ruhi tu ba nur peshi nakunad. Asjadiy — La’l az labi tu barang peshu nakunad. Farruhiy — Chu zulfi tu ta’biya najosiy nakunad. Unsuriy — Xubi chi kunadki, bo tu xeshi nakunad.
Tarjimasi: 1. Oyning nuri sening yuzingdan ortuqlik qilolmaydir. 2. La’lning rangi sening labingning rangidan oʻtolmaydir. 3. Habash hukmdori oʻz askarini sening kokiling qadar tortib ilolmaydir. 4. Goʻzallik senga xeshlik qilmay nima qilsin.. (1) Biz fors she’rining shakl e’tibori bilan toʻrt muhim qismgʻa ayrilgʻanin yozdik.
Bu fors she’rining musammat, qit’a, mustazod kabi boshqa shakllarini eslamay qolgʻanimizdan emas, balki ularning ikkinchi darajada ahamiyatli hamda bizning mavzuimiz uchun judayam kerakli boʻlmagʻani uchundir.
Shuni ham aytib qoʻyish kerakki, fors shoirlari bu shakllarning hammasi bilan ham mashgʻul boʻlgʻanlar.
Hammasida ham yozgʻanlar, biroq ularning har shaklda yozgʻanlari san’at nuqtai nazaridan bir darajada boʻlmagʻan.
Ba’zilari masnaviyda, ba’zilari qasidasida, ba’zilari gʻazalda, ba’zilari ruboiyda ustunlik qilgʻanlar.
Yuqorida Rudakiy, Firdavsiy, Unsuriy kabi shoirlarning ham ruboyi yozgʻanlarini koʻrdik.
Bulardan boshqa Abu Sa’id Abul Xayr (hijriy 414), Abu Sa’id Bargʻash Sheroziy, Abul Hasan Haraqoniy (425-hijriy), Abul Faraj Runiy (hijriy 4-5-asrda), Ibni Sino (448- Hijriy), Abu Nasr Forobiy (hijriy 339), Aruziy Samarqandiy kabi bir koʻb shoirlarning juda chiroylik ruboiylari bor.
Lekin, ruboiychilikda oʻzini butun dunyoga tanita olgʻan birdan-bir shoir mashhur Umar Xayyomdan iboratdir.
Umar Xayyom Hakim Abul Fath Umar ibni Ibrohim Xayyom ismi bilan mashhur boʻlgʻan bu Eron shoiri yolgʻiz Sharqda emas, Ovrupa va Amerikada ham buyuk hurmat bilan tanilgan hakim, faylasuf bir san’atkordir.
Arabcha asarlarda koʻbrak Umar al-Xayyomiy unvoni bilan tanilganlari bu zotning mufassal tarjimayi holi haqida yozilgʻan bir narsa eski manbalar orasida yoʻq.
Shunday boʻlsa ham, Ovrupa olimlarining doimiy axtarishlari bilan Xayyom haqida har manba’dan ikki-uch jumla topib olish natijasida uning haqida asosiy ma’lumotlar toʻplangan sanaladi.
Mashhur Shamsiddin Somiybek oʻzining “Qomus ul-a’lom”ida Umar Xayyom haqida “Shayx ibni Muhammad” degan boʻlsa ham moʻtabar ma’xazlarning hammasi uning “Ibrohim oʻgʻli Umar” ekanini xabar beradi.
Uning shayx-mutasavvif boʻlgʻani haqida tubanda soʻz boʻlur.
Xayyom soʻzi arabcha boʻlib, xaymachi, chodirchi demakdir.
Bundan Umarning yoki otasining chodirchilik kasbida boʻlgʻanini onglash mumkin.
Zotan, taxallusni oʻzining yo otasining kasbidan shoirlar fors adabiyoti dunyosida oz boʻlmagʻan.
Lekin, arabcha yozilgʻan ba’zi ma’xazlarda ham oʻzi yozgʻan “Jabr va muqobila” “Xayyom” kitobining muqaddimasida uning laqabi emas, “Xayyomiy” shaklida yozilgʻan, bundan “Xayyom” soʻzining Umar uchun kasb oti emas, oila oti (familiya) boʻlish ehtimoli ham yoʻq emas.
Xayyomni nishopurli ekani mashhurdir.
Zikriyoyi Qazviniyning “Osor ul-bilod va axbor ul-ibod” otli asarining “Nishopur” moddasida “Yansi — billayha minal hukamoiy “Umar al-Xayyom...” deyilgani kabi Shamsiddin Shahruzoriyning “Nusxat ul-arvoh” ismli kitobida ham “Umar al-Xayyom Nishopuriy alosol val-milod” (Umar Xayyomning asarlari ham tugʻilishi Nishopurda), deyilgan.
Davlatshoh Samarqandiy oʻzining mashhur tazkirasida 30 nishopurli shoir Shahfuriy-Ashhariy tarjimayi holini yozgʻanda “Va nisbat Shahfur ba hakim Umar Xayyom merasad” (Shohfurning nasabi Umar Xayyomga boradir), deydir.
Bundan Umardan soʻngra ham uning sulolasini Nishopurda qolgʻanidan soʻngra ham uning sulolasini Nishopurda qolgʻani onglashiladir.
Shunday boʻlsa ham, Xayyomning, albatta, Nishopurda tugʻulgʻani toʻgʻrusida olimlar orasida ittifoq yoʻqdir.
Uning Marv shahrigʻa yaqin Loʻkar shahrida tugʻulgʻanin da’vo qilgʻanlar ham bor.
Xayyomning 1925 yilda Berlinda bosilgʻan “Ruboiyoti hakim Umar Xayyom” kitobining muqaddimasida tarjimayi holini yozgʻan doktor Fridrix Rozan shu soʻnggi fikrni yoqlaydir.
F.Rozanning tadqiqotiga koʻra, “Tuhfat ush-shomiya” ismli bir hay’at kitobida (Qutbiddin Abulsano Mahmud ibni Mas’ud — Sheroziy tomonidan hijriy 684 da yozilgʻan) shunday bir ibora bor ekan: “Ijtamaa fi xizratiy jamoatun minal hukamo va minhum Umar al-Xayyomiy al-Hakim al-Loʻkariy” (Sulton Malikshoh Saljuqiyning huzurida bir jamoa hakimlar, faylasuflar yigʻildilar.
Umar Xayyom hakim-Lukariy shulardan edi).
Loʻkar shahri esa Marvga yaqin boʻlgʻan.
Shuning uchun Umar Xayyomning Nishopurda emas, Marvga yaqin Loʻkarda tugʻilgʻani da’vo qilinadir.
Doktor Fridrix Rozan yuqoridagʻi fikrlarni yozgʻandan keyin sahifa osti(ga) bir nut chiqarib, shunday deydi: “Tuhfat ush-shomiya” kitobidan uch nusxa bor.
Shulardan bittasida “Umar al-Xayyom val Hakim al-Lukariy” yozilgan.
Lekin, burungi ma’xazlarda “Hakim Loʻkariy” ismli bir kishiga uchramaganimiz uchun mazkur nusxadagi(v)ning yanglish tushungʻanin gumon qilamiz.
Mening tekshirishlarim doktor F. Rozanning yanglishganini va uning xato deb oʻylagani “Tuhfat ush-shomiya” nusxasining toʻgʻruligʻi(ni) koʻrsatadi.
Mening tomonimdan yaqinda topilgan “Tatimat us-savon al-Hikma” kitobida faylasuf Abul Abbos al-Loʻkariy unvonli bir olimning tarjimayi holi bor. Bu odam faylasuf Bahmanyor ibni Marzonning shogirdi boʻlgan, Bahmanyor esa mashhur Abu Ali Sinoning shogirdi boʻlib, hijriy 458 da, ustodidan 30 yil soʻngra oʻlgʻan).
Qoʻlimdagi ma’xazning bayoniga koʻra, Abul Abbosiy Loʻkariy zamonining eng mashhur faylasuflaridan boʻlgan.
Xurosonda hikmat va falsafaning tarqalishigʻa koʻb xizmat qilgʻan.
Hikmat va falsafaga oid koʻb asarlar yozgan.
Bu faylasuf qarilikda koʻb boʻlgʻan.
Bizga koʻra, hakim Loʻkariy shudir.
Shuning uchun “Tuhfat ush-shomiya”dagi arabcha iboratni “Va minxul Umari-l-Xayyom val-hakim al-Loʻkariy” shaklida taslih qilib, Xayyomning Nishopurda tugʻilganiga toʻxtashimiz lozim keladir.
Uning bolalikda mashhur Ismoiliy mazhabi boshliqlaridan Hasan Sabboh ham Malikshoh Saljuqiy vaziri Nizomulmulk bilan maktabdosh ekan, bu uch oʻrtoqning maktabda ekanda “uchalamizdan qaysimiz ulugʻ bir mansabga erishsak, boshqalarimizga yordam qilsin”, deb ahd qilgʻanlari, Xayyomning, shu ahdgʻa koʻra, Nizomulmulkka kelib, uning dalolati bilan Malikshox saroyiga kirib, katta e’tibor topgani haqida mashhur bir hikoya borki, bu uch kishining bittasidan bahs qilmoqchi boʻlgan har bir muharrir buni takrorlab oʻtishdan oʻzini saqlay olmaydir.
Ovrupa olimlaridan ba’zilarining tekshirishlari bu hikoyaning yasama ekanin maydonga qoʻymoqdadir.
Uzun umr koʻrib, hijriy 517 yilda oʻlgʻan Umar Xayyomning hijriy 417-440 oralarida tugʻilganisi gumon qilgʻan olimlar, hijriy 408 da tugilgʻan Nizomulmulk bilan uning maktabdosh boʻlgʻaniga ishona olmaydilar.
Umar Xayyom Sharqda yozilgʻan bir koʻb ma’xazlarda san’atkor bir shoir sifati bilan emas, bir hay’at olimi, bir munajjim, bir adib, bir dahriy sifati koʻrsatilmakdadir.
Biz uni “Tuhfat ush-shomiya” kitobida hakim, faylasuflar qatorida koʻramiz.
Nizomiy-Aruziyning “Chahor maqola”sida ham bir munajjim sifatida koʻramiz.
Shayx Najmiddin Roziyning “Mirsod ul-ibod” otli asarida falsafiy, dahriy, tabiiy sifatlari bilan koʻrilmakdadir.
Yolgʻiz hijriy 730 yilda yozilgʻan “Tarixi guzida” egasi Xayyomning bir koʻb ilmlarda, aynuqsa, nujum ilmida zamonining nodir kishilaridan boʻlgʻanini soʻzlagʻandan keyin uning yaxshi she’rlar ham yozgʻanini ilova qiladi.
Eng burungi “Tazkirat ush-shuaro”lardan boʻlgʻan Avfiyning “Lubob ul-albob”ida Xayyom uchun oʻrin berilmagan.
Davlatshoh Samarqandiy ham oʻzining mashhur tazkirasida shoirlar qatorida Xayyomdan hech gapurmaydi.
Yolgʻuz shoir Shohfuri Ashhariyning tarjimayi holi munosabati bilan Xayyomdan bir hakim sifati bilan soʻzlab oʻtadir
Nisbatan keynigi zamonlarda yozilgʻan “Otashkada”, “Majma ul-fusaho” kabi tazkiralarda esa uning shoirligi haqida ahamiyatsiz qaydlar bordir.
Mana bularning hammasi Xayyomning Sharq olimlari orasida shoir sifati bilan emas, hakimlik, riyoziylik, hay’atshunoslik, munajjimlik bilan tanilganini koʻrsatadi.
Avfiy kabi, Davlatshoh kabi tazkirachilarning Xayyomni shoirlar qatorida yozmaganlarini Xayyomining yolgʻuz ruboiy shaklida yozib, boshqa shakllarda yoʻq darajada oz yozgani bilan izoh qilish mumkindir.
Balki, Xayyom ruboiylarining bugungi miqdordan juda boʻlgani bu ishga sabab boʻlgandir.
Umar Xayyom yolgʻuz hay’atshunos boʻlib qolmagʻan.
U tabib ham boʻlgʻan.
Ismlari yuqorida oʻtgan “Tatimmat us-savon”da va “Nuzhat ul-arvoh” qaydlariga koʻra, saljuqiy hukmdorlaridan mashhur sulton Sanjar bolalikda kasal boʻlgʻanda Umar Xayyom tomonidan tabobat qilingan.
Yana shu Shahruzoriyning ifodasiga koʻra, Umar Xayyomning lugʻatda, fiqhda, tarixda ham katta mahorati boʻlgʻan.
Hofizasi juda kuchli boʻlgʻan.
Nefahonda ekanida bir kitobni yetti daf’a oʻqugʻan.
Nishopurga qaytganda shuni yoddan yozgʻan.
Asl nusxasi bilan yoddan yozilgʻanini hech farqi boʻlmagʻan.
Umar Xayyom riyoziyot va hay’atga oid darslarini zamonining mashhur riyoziyot olimi Abul-Hasan ul-Anbariydan olgan.
Saljuqiy sultonlaridan Sanjarning ismiga “Kitobiy mafohir ul-atrok” (“Turklarning maxtanarlik sifatlari”) otli bir kitob yozgan.
Xorazmshoh Otsiz ibni Muhammad ismigʻa hikmatgʻa oid bir kitob yozgʻan.
Tabiblikka oid ham turli risolalar ta’lif qilgʻan.
Mashhur tabib va hakim Ali ibni Muhammad al-Hijoziy Xayyomning shogirdi boʻlgʻan).
“Zubdat ul-haqoyiq” nomli bir kitob yozib, onda tasavvuf va yunon falsafasini aralashtirishga tirishgan va ehtimolki, shuning natijasida dorga osilgan Abul-Maoliy Abdulloh ibin Muhammad al-Muyonchi ham Xayyomning shogirdlaridan boʻlgʻan.
Umar Xayyomning Nishopurda, Balxda, Isfahonda turgani turli ma’xazlardan onglashilmoqda.
“Buxoro hukmdori xoqon Shams ul-Muluk tomonidan ham katta ehtiromlar koʻrganiga koʻra, Xayyomning Buxorogʻa ham kelganini onglash mumkin.
Xayyom bir vaqtlar hajga borgʻan.
Uning hajgʻa borgʻanini bizga bildirgan Jamoliddin al-Kaftiy voqeani mana shu yoʻlda tasvir qiladi.
Zamondoshlari uning diniga, e’tiqodiga e’tiroz qildilar.
Uning yashirin sirlarini ochdilar.
Umar oʻldirishlaridan qoʻrqdi, tilini tiydi.
Taqvo uchun emas, oʻzini taqvoli koʻrsatmoq uchun hajgʻa bordi.
Xolis pok boʻlmagʻan sirlaridan ba’zilarini ochiqqa chiqardi.
Bagʻdodgʻa kelgach, qadim ilmda uning yoʻldoshi boʻlganlar unga yuzlandilar.
Lekin, Xayyom (burungʻi ilmdan) pushaymon sifati bilan ulardan bekindi.
Eshikni ulargʻa ochmadi.
Oʻz shahrigʻa qaytgach, machitga qatnab asrori(ni) bekitishga tirishdi.
Lekin, uning asrori oʻz-oʻzidan ma’lum boʻlar edi.
Hikmatda va nujumda tengsiz edi.
Bunday ilmlardan zarbulmasal boʻlargʻa loyiq edi.
Har tomonga uchib yurgan shunday she’rlari borki, Xayyomning maxfiy sirlari ularning qisqartuvlarida koʻrinmakdadir.
Umar Xayyomning podshohlar yonida soʻng darajada hurmatli boʻlib turganidan uning doʻstlari bilan dushmanlari bir ogʻizdan xabar beradilar.
Hijriy 465 yilda taxtga oʻtirib, 485 yilda 38 yoshda ekan(ida) oʻlgan Sulton Malikshohinig nadimi — suhbatdoshi edi.
Umar Xayyomning saljuqiylar saroyiga kirib buncha hurmat koʻrishi uning munajjimligi uchun edi.
Umuman, Sharq hukmdorlarining, xususan, turk-moʻgʻul podshohlarining munajjimlikka, folchilikka juda katta ahamiyat berganlari ma’lum. Munajjimlar har vaqt podshohlar bilan barobar yuradir.
Ular zamonni “naxs”, “sa’d” deb ikkiga taqsim qiladilar.
Podshohlarning har ishini soati sa’dda boshlashlarida diqqat qiladilar.
Hatto, ular uchun sa’d soatlarni koʻrsaturgʻan ish jadvali tuzib beralar.
Podshohlar bularga juda qattiq ishonadilar, bularga oʻzlarini har turli balogʻa uchrashdan saqlayturgʻan rahbarlar deb qaraylar.
Nizomiy Aruziyning “Chor maqola”sida yozilganiga koʻra, bir saljuqiy sultoni (Muhammad ibni Malikshoh boʻlsa kerak) ovga chiqmoqchi boʻlganda Umar Xayyomdan ilmi nujumga koʻra bir soat tayin qilishin soʻragʻan.
Muni Umarning Muhammad ibni Malikshohgʻa eng hurmatli va eng ishonchli nadim boʻlishi, Buxoro hukmdori xoqon Shams ul-Mulk bilan bir taxtda oʻtirishining butun hikmati shunda.
Xayyomning bu nufuz va e’tiboriga uning tabibligi ham ancha yordam qilgʻan boʻlsa kerak.
Hijriy 467 yilda taqvimni isloh qilmoq uchun Malikshohning buyrugʻi bilan 8 kishilik ilmiy bir hay’at tashkil etilgan edi.
Xayyom bu ilmiy hay’ atning ehtimolki, eng koʻb nufuzli a’zosi boʻlib ishladi.
Bu ilmi hay’atning isloh qilgʻani “Taqvim”, “Taqvimi Jaloliy” oti bilan mashhur boʻlub, taqvimlarning eng mukammali ekanini Ovroʻpa ilm dunyosi tasdiq qiladir.
Kerakli asboblarini olib rasadxona (observatoriya) tuzishni buyurib, Malikshoh Saljuqiy bizning Xayyomgʻa koʻb pul berdi.
Xayyom Malikshohning tirik ekanida bu rasadxona ishga kirishgan edi.
Lekin, Malikshohning hijriy 485 yilda oʻlib qolishi bu ishni toʻxtatishga Xayyomni majbur etdi.
Har holda Xayyomning saljuqiylar saroyida sung darajada hurmat, dabdabali bir hayot kechirgani turli ma’xazlarni tekshirish natijasida ma’lum boʻlmoqda.
Huloku xizmatida munajjimlik bilan mashgʻul boʻlgʻan mashhur olim Xoʻja Nasriddin Tusiyning Xayyomning hurmat va dabdabasini hasrat bilan eslaganini Davlatshoh Samarqandiy xabar beradir.
“Mushat ul-arvoh” xabariga koʻra Xayyomning tish kovlayturgʻani oltindan boʻlgʻan.
Saljuqiy saltanati juda ham kengayib, saljuqiy xazinasi hisobsiz boyigan bir davrda (Malikshoh zamonida) saroyning nufuzli dabdabali boy odam ekanini ruboiylarini koʻrmasdan sezish mumkin.
Shunday boʻlsa ham, biz ba’zi vaqtlarda Xayyomni qovoqlari solingʻan, qaygʻuli koʻzlarini qayonlargadir tikkan, xatto ba’zan kimgadir gʻazablangan bir holda koʻramiz.
Biz Xayyomning bu ruhiy holatini uning asarlarida yo she’rlarida koʻrganimiz kabi uning tarjimayi xoliga oid ma’xazlarda ham ochiq koʻrishimiz mumkin.
Masalan, Xayyom haqidagʻi ma’xazlarning eng eskisi boʻlgʻan mening qoʻlimdagʻi “Tatimmat us-savon ul-hikma”, uning yomon xulqli (asabiy) ham tor fe’lli ekani(ni) xabar beradi.
Shahruzoriy uning tor koʻngulli ekanini xabar bergani kabi hajdan Bogʻdodgʻa qaytgʻanda, burungʻi tanishlari bilan koʻrishmaganini ham yuqorida koʻrgan edik.
“Tatimmat us-savon ul-hikma” egasi ham yuqoridagicha Xayyom shu mizojda ekanini tasdiq qiladi.
Masalan: uning aytganiga koʻra, Imom Gʻazzoliy Xayyomni koʻrub, hikmatdan bir mas’alani soʻraganda, Xayyom maqsadgʻa yaqinlashmasdan soʻzni uzata bergan.
Zotan, uning odati shunday ekan.
Yana shul “Tatimmat us-savon ul-hikma” egasi faylasuf Abu Xotam ul-Muzaffar al Isfizoriyning tarjimayi holini yozgʻanda uning Xayyom bilan asrdosh boʻlub, oralarida munozaralar oʻtganini xabar bergandan keyin faylasuf al-Muzaffarning istifodachilar uchun mehribon ekanini Xayyomda esa bunday tabiat boʻlmagʻanini xabar beradir.
Xayyom oʻzining “Risolai jabr va muqobala” otli kitobining muqaddimasida “kamayib qolgʻan olimlarning ham toʻgʻrulikdan ayrilganlaridan” shikoyat qiladi.
Ruboiylar orasida ham: On beki dar in zamona kamgiri dust, Bo ahli zamona suhbat az dur na kust, On kaski turo be jumlagi takya ba dust, Chun chashm xirad boz kuni dushman ust. kabilari bordir.
Tarjimasi: Zamonada doʻstning ozi yaxshi. Zamona ahli bilan uzoqdan gapirush tuzuk. Chunki, birtani doʻst tutub, butunlay shunga tayanasan, Chunki, birtani doʻst tutub, butunlay shunga tayanasan, Yaxshi tanushsang shu(ning) oʻzining dushman ekanini koʻrib qolarsan.
Xayyomning bu ruhiy holatigʻa sabab, fikrimizcha, uning saroydagi e’tibori kamaygandan soʻng mussiri boʻlgʻan olimlarning uning e’tiqodigʻa, ilmiy qarashlariga dushmanlik koʻrsatganliklaridan kelib chiqqandir.
Bu fikrga quvvat berarlik bir voqeadan bizga yana “Tatimmat us-savon ul-hikma” egasi xabar beradir.
Mana shunday: “Alouddavla Faromad ibni Ali ibni Faromad Yazd shahrining maliki boʻlgʻan.
Hikmat, falsafa va tasavvufdan xabardor boʻlgʻan bu feodal bir kun Xayyomni huzuriga qabul qiladir.
“Va hakim Abul Barokot Bagʻdodiyning Abu Ali Sinoga qarshu boʻlgʻan e’tirozlari haqida fikring nimadir?” deb soʻraydir.
Xayyom esa, unga qattiq javob beradir.
Abul Barokotda Abu Aligʻa e’tiroz qilish nari tursin, uning soʻzlarini anglash kuchi ham yoʻq edi, deydir.
Alouddavla gʻazablanib, Xayyomni soʻka-soʻka yonidan chiqaradir.
Yana shul “Tatimmat us-savon ul-hikma”da hikmat va falsafa mansublaridan Sa’id Sharaf uz-Zamon Muhammad ibni al-Adib al-Iloqiyning ham Xayyomgʻa muxolif ekani qayd etilgan.
Olim, faylasuf, san’atkor, shoir nufuzli bir adib, e’tiqodsiz bir saroy nadimi boʻlgʻan Umar Xayyom uzun muddat yashagandan keyin hijriy 517 (milodiy 1124-25)da oʻlgan.
Qabri Eronning Nishopur shahridadir.
Xayyomning tarjimayi holi haqidagʻi ma’lumotning undan-bundan koʻblab olinganini koʻrduk.
Bu sharoit orasida uning asarlarining mukammal jadvalini tartib qilmoq, albatta, mumkin emas.
Soʻng kunlarda Berlinda “xoviyoiy” matbaasida bosilgan “Ruboiyoti hakimi Umar Xayyom”ning muqaddimasida uning asarlari haqida tubandagi jadval taqdim etilgan: 1. Ruboiylar. 2. Risolai jabr va muqobala — 1851 (yil)da bir olmon olimi tomonidan fransuzcha tarjimasi bilan bosilgan. 3. Risola fi sharhi mo ashqal min mudodirot kitob ilidas. Kitobi Hoʻllandiyada Leyden kutubxonasida bor. 4. Zichi Malikshohiy. Buni yozgʻan ilmiy hay’atga Xayyom ham ishtirok etgan. 5. Tabiiyot haqida qisqacha bir risola. 6. Vujud falsafasi haqida forscha kitob. Britaniya muzeysida bor. Bundan “Tatimmat us-savon ul-hikma” xabar beradi. 7. Kavn va taqvim haqida bir risola. Bundan ham “Tatimmat us-savon ul-hikma” va Shahruzoriy xabar beradi. 8. Kumush bilan oltindan yasalgʻan bir narsada qancha kumush, qancha oltin borligini anglamoq haqida arabcha bir risola. Olmoniyada Hyote kutubxonasida bor. 9. Shaharlar va mamlakatlardagi obi-havo oʻzgarishi(ning) sharoiti haqida bir risola. Oti “Lavozim ul-tamkina”. 10. Arabcha she’rlar. 11. “Ravzat ul-qulub” majmuasining bir qismi.
Buning ham Umar Xayyom asarlari haqida mukammal bir jadval boʻlmagani, undan bundan olinib tartib etilgani koʻrinib turadi.
Xayyomning bizga hanuz ma’lum boʻlmagʻan yana bir qancha asari borligʻi, shubhasizdir.
Har holda shu toʻla boʻlmagʻan jadval ham uning koʻb sohada ishlagʻan chuqur bir olim ekaniga shubha qoldirmaydir.
Bu asarlar orasida Umar Xayyomning bu kungi jahon shuxratiga sabab boʻlgʻani uning ruboyilaridir.
Xayyom oʻzining ruboyilari bilan Ovrupada, Amerikada juda katta shuhrat olgʻan, ulugʻ hurmat koʻrgan bir sharq shoiridir.
Ovroʻpada, Amerikada uni tekshirib kitoblar yozilgan, ruboiylari tarjima qilingan, bu tarjimalarning eng yaxshisi, hatto oʻz goʻzalligi bilan Ovroʻpa, Amerikada Xayyomning shuhratigʻa sabab boʻlgʻani milodiy 1883 da oʻlgan Fisjeraldning inglizcha tarjimasidir.
Shu kitobchaning boshida aytgan edim: rubiy yozmoq fors shoirlari orasida yolgʻuz Xayyomgʻa maxsus boʻlmagʻan.
Tanilgan-tanilmagan har bir fors shoiri oʻzining xunarini sinamoq uchun 5-10 ruboiy albatta yozgʻan.
Ruboiyda kubrak shoirning taxallusi kirmay qoladir. Mana shuning uchun Xayyom ruboiylariga bir kub yot ruboiylar ham qoʻshulib qolgan.
Unda-bunda Xayyomgʻa nisba(tan) berilgan ruboiylarning sonini 5 minggacha chiqarish mumkin.
Sharqda tosh bosmada bosilgʻan ba’zi “Umar Xayyom” nusxalarida mingdan ortiq ruboiy bor.
Holbuki, bu larning hammasini Umar Xayyom ruboiylari deb qabul qilish mumkin boʻlmaydi.
Mustashriqlar dunyosi Umar Xayyomning asl ruboiylarini yot ruboiylardan ajratish uchun turli yoʻllar bilan tirishib ancha muvaffaqiyat qozondi.
Bugun asl Umar Xayyom ruboiylari 250-300 dan ortuq boʻlmasa kerak, degan fikr(ni) koʻbchilik qabul etmakdadir.
Lekin, 250 — 300 sanalgan bu asl ruboiylarni aniqlab, “mana!” deb koʻrsatish yoʻlida koʻrilgan choralarning hech birtasi qansatlanarliq emasdir.
Xayyomning maslagi Umar Xayyomga nisbat(an) berilgan ruboiylarning hammasini koʻrib chiqqan kishilar uning haqida turli qarorlar beradilar.
Sharob, may majlislarini, ichkilikni maxtab bu qadar ruboiylar yozgʻanini koʻrganlar uning oddiy bir sarxush (piyanista) deb qaror chiqaradilar.
Ba’zi odamlar Xayyomning soʻfiylardan ekaniga ishonib, uning she’rlaridagi “may”, “bazm”, “qadah” kabi soʻzlarni soʻfiylik istilohlari bilan izoh qilmoqchi boʻladilar.
Xayyomning uchinchi xil muxlislari borki, uni oʻzining muhitidan yashagʻani jamiyatning har turli ta’sirlaridan yuqori turgʻan bir dohiy deb biladilar.
Uni milodiy XI asrdagi Sharq jamiyatlarining kishisi emas, XX asrdagi Ovroʻpa jamiyatlarining odami kabi qabul qiladilar.
Bizning fikrimizcha, Xayyom haqida berilgan shu uch turli qimmatda ham bir turli ifrot — tafrit 10 borligʻi aniqdir.
Mas’alaning bu jihatini izoh qilaylik:
Xayyom saroy tabibi boʻlgan, zamonining olim hay’ atshunosi, faylasufi, riyoziysi boʻlgʻan.
Taqvimni eng toʻgʻri isloh qilgʻan, ilmi hay’atga juda katta nufuz va faoliyat bilan ishtirok etgan.
Hukmdorlarning ish soatlarini belgilovchi munajjim sanalgʻan.
Bunday bir odamning doimiy mastlik bilan (piyanistalik bilan) mashgʻul boʻlub qolishi haqiqatdan, albatta, uzoqdir.
Xayyomni soʻfiy gumon qilib, uning maysi “Xudoning ishqi” deb izoh qilishi esa, birinchi fikrdan ham uzoqroq, yanglishroqdir.
Xayyomning ruboiylari orasida shundaylari borki, tasavvuf asoslarini ular bilan kelishtirishning imkoni yoʻq.
Bundan boshqa Xayyom bilan, bizga koʻra koʻbrak tanish boʻlgʻan eski va ishonchli manba’lar uning tasavvuf maslagida boʻlmagʻanini ochiq suratda koʻrsatmakdadirlar.
Tasavvufning eng katta imomlaridan boʻlgʻan Najmiddin Roziy oʻzining “Mirzod al-Ibodi”da tasavvufdagi ba’zi qarashlarini mudofaa qilgʻanida “dahriy, tabiyun, falsafiyunlarning fozillaridan” deb Umar Xayyomni tanlab oladirda, soʻkadir.
Musulmon olimlaridan mashhur Imom Muhammad Gʻazzoliyning boshda tasavvuf doʻsti boʻlub, soʻngra toʻp-toʻgʻri tasavvuf maslagiga kirgani ma’lum.
“Tatimmat us-savon ul-hikma” va Shahruzoriygʻa koʻra, Gʻazzoliy Xayyom bilan koʻrishgan, ilmiy bir mas’ala ustida soʻzlashgan.
Xayyomning javobi unga shu qadar yoqmaganki, oxirigacha tinglashga tiyina olmagʻan, Xayyomning egri bir yul tutganiga ishora qilib chiqib ketgan.
Jamoliddin Abul-Hasan al-Qiftiy oʻzining “Axbor Xayyomni “zamonasining ul-ulamo”sida Xurosonning imomi, Yunon ilmlarini bilguvchi...” deb maqtagʻandan keyin “ba’zi soʻfiylar ba’zi she’rlarining tashqi tomoniga qarab uni oʻzlaridan sanaylar, she’rlarini majlislariga kirgizadilar.
Lekin, u she’rlarning ichki tomonlari islom shariati uchun zararli yilonlardir.
U she’rlarda odamlarni odashtirmoq, ozdirmoq uchun kerak boʻlgʻan har narsa bor...”, deb Xayyomning tasavvuf ahlidan boʻlmagʻanin bizga qat’iy suratda bildiradir.
Xayyomni mutasavvif deganlar uning ba’zi bir fikrlarining tasavvuf qarashlarigʻa mos kelganidan shubhaga tushganlar.
Uning ba’zi nuktalarda soʻfiylar bilan birlashgani, boshqa-boshqa uyalarga bormoq uchun havoda uchib yurgan ikki qushning yoʻl orasida birlashib, yana ayrilishlariga oʻxshaydir.
Haqiqatda esa, Xayyomning borib toʻxtagʻani nuqta soʻfiylarning borib toʻxtagʻan nuqtalarigʻa butunlay qarshudir. Biz buni ilgarida koʻrarmiz.
Uchinchi da’vo, ya’ni Xayyomni ichida yashagani jamiyatning har turli ta’siridan ozod, oʻz jamiyatidan ta’sirlanishdan judayam yuqorida turgan bir mustasno odam kilib koʻrsatish ham toʻgʻri emas.
Jamiyatdan, muhitdan bir turli ta’sirlanmagʻan, mansub boʻlgʻan sinfning talablaridan bir qismigʻa javob berishni
oʻz ustiga olmagan bir adibning, bir adabiyotning boʻluvi mumkin emas.
Bizning fikrimizcha ham.
Xayyom dohiydir, biroq san’at dohiysidir.
Uning katta hunar ichida yashagani jamiyatning mansub boʻlgʻani sinfning saroy doirasida yashagʻanlarning xazinalari oltindan toʻlgʻan feoʻdallarning talablarini yuqori darajasiga bir ustalik bilan maydongʻa qoʻyishidan iboratdir.
Xayyom nuqtai nazarini izoh qilmoq, uning qanday mafkura tashigʻanini ochmoq uchun yangidan uning tarjimayi holigʻa va zamonigʻa qaytamiz.
Somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar va xorazm shohiylar davrida fors adabiyotining koʻtarilgan qismi qasidachilik edi.
Hijriy 304 inchi yilda vafot etgan Rudakiydan boshlab, hijriy 8-asrda yashagʻan Sa’diygacha eng maqbul yoʻl qasidachiliq yoʻli edi.
Unsuriy, Asjadiy, Farruhiy, Qatron, Minuchehr, Jabaliy, Vatvot, Xoqoniy, Falakiy, Asir Axsikatiy, Sayfi Isfarangi, Anvariy, Muazziy kabi eng ulugʻ qasidachilar shu sulolalarning xalifalikka qarshu bir-birlariga qarshu oʻzlarini qoʻrimoq uchun bir koʻb askariy kuch bilan birga tashviqotchilargʻa ham muhtoj boʻlgʻanlari yaxshigina ma’lumdir.
Mana shu tashviqot xizmati qasidachi shoirlargʻa yuklangan edi.
Bir koʻb hukmdorlarning savodsiz, adabiyotdan, yozuvdan bir narsa onglamas boʻlgʻanlari holda qasidachi shoirlargʻa minglab, oʻn minglab oltin-kumush, oqcha bagʻishlagʻanlari yolgʻuz shuning uchun edi.
Ya’ni, qasidaning xizmat doirasi keng edi.
Ul omma orasida ba’zi kimsalarning foydasiga tashviqot qilar edi.
Qasidani oʻz foydalarigʻa tashviqot uchun ishlatgan bu kimsalarning, bu podshohlarning, bu toʻralarning xususiy suhbatlari butun xorijdan aloqani keskan ancha oʻturishlari, kayf-safo kechalari, albatta, boʻlur edi.
Bunday kechalarda bir-birining me’zojidan xabari boʻlmagʻanlar keltirilmas edilar, bunaqa majlislarda yigʻilgʻanlar bir-birining har tomonini bilardilar.
(Ular) bir-birining qanday mol ekanlarini onglar edilar.
Bu majlislarda yigʻilganlardan hech birini boshqalarining foydasigʻa tashviq qilish lozim emas.
Hammasi bir-birini biladir.
Bunday oʻturishlarda uzun qasidalar oʻqub, hammani bezdirish yaramaydir.
Bunda shul majlisdagi voqealargʻa munosib qisqa parchalar oʻqish, mayning, musiqiyning, diydorning lazzatini orttirish kerak.
Saroy bunday xususiy kechalarda oʻz shoirlaridan shuni talab qiladir.
She’rning bu shakli, albatta, ruboiydir.
Haqiqatan, biz fors adabiyoti tarixini yuzadangina tekshirganda bunday xususiy majlislarda aytilgan ruboiylarga koʻb uchraymiz.
Xususiy majlislarda: 1. Unsuriy, Asjadiy, Farruhiy, Firdavsiy. 2. Ziynatiy, Asjadiy, Farruhiy, Unsuriy tomonlaridan aytilgan ruboiylarni yuqorida koʻrgan edik.
Yana shunday ruboiylardan bir-ikki namuna berish kerak: Mahmud Gʻaznaviy bir kecha may majlisi quradir.
Onda shoirlardan Unsuriy ham bor.
Mahmud mast boʻlgʻach, oʻzini(ng) suyuklisiga: — Meni qora kunga solgʻan bu qora sochlarni kes! — deydir.
Ul ham uydan chiqib, sochini Mahmud Gʻaznaviy oʻz suyuklisini sochsiz koʻrgach, aytgan gapidan pushaymon boʻladir, xafalanadir, ichki majlisi sovugan kabi boʻladi(r).
Shoir Unsuriy darhol oʻz vazifasini ado qiladi: Ki ayb sari zulfi bad az kostan ast? Chi joyi ba gʻam nishistanu xostan ast? Ruzi tarabu nishoti may, xostan ast? Korostan saru zi-pirostan ast?
Tarjimasi: Goʻzallarning sochlarini kesish ular uchun kamchilik bermaydir. Buning uchun qaygʻurish yaramaydir, Aksincha shodlanish, ichish kerak, Chunki goʻzal yogʻochlarni bezatmak, oʻstirmak uchun ba’zi shohlarini kesadirlar, deb majlisni burungi shodliqqa qaytargʻan boʻladir.
Yana Mahmud Gʻaznaviyning “Goʻyi chovgon” oʻyuni zamonida oti qoqilib yiqityozadi.
Mahmud bir oz asabiylangan boʻlsa kerakki, Unsuriy darhol bir ruboyi bilan uning kayfini joyiga keltiradir.
Va qoqilgʻan otini in’om tariqasida oladir.
Sulton Sanjar Saljuqiy bir kayf-safo kechasida oʻzining ma’shuqasi Mahastiydan tashqarida qor yogʻib-yogʻmaganini soʻraganda, Mahastiy: Shoho falakat asbi saodat zinkard, Vaz jumla Xisravon turo tahsin kard. To dar harakat sumand zarrin ne’lat, Bar gil nihand poy, zamin siymin kard ruboiysi bilan majlisni gullatadi.
Tarjimasi: Ey hukmdor, falak sening uchun saodat otini egarladi, Butun podshohlar(dan) yolgʻuz senga ofarin aytdi. Oltin taqali oting oyogʻini loyga qoʻymasin, deb yer yuziga kumush yoyib qoʻydi. Shoir Muazziy ham, tomga chiqib, yangi oyni koʻrgan Malikshohga bir ruboyi bilan muqobila qilib in’omlar oladi.
Nard oʻynab yutilganidan juda xafalanib qolgʻan Tugʻon shohning kayfini ketirmak uchun shoir Hakim Azraqiyning bir ruboiysi bor va mashhurdir.
Misol koʻb, hammasini yozish uzoqqa choʻziladir.
Fors she’ridagi ruboiy shaklining saroyda qanday bir rolni oʻz ustiga olganini koʻrsatmak uchun shu qadar misol yetarli boʻlsa kerak.
Saljuqiy davlatining kuchaygan, boyigan, kengaygan bir davrida Umar Xayyomning saljuqiy saroyida turganin yuqorida koʻrdik.
Saljuqiy saroyida munajjim, tabib ham nadim sifatlari bilan turgan Umar Xayyomning shul xususiy bazmlarda may-ma’shuq kechalarida hech qolmasdan ishtirok qilgʻanigʻa bizning hech shubhamiz yoʻq.
Va Xayyom ruboiylaridan koʻbining shu kechalarda aytilganini qabul qilishgʻa hech moni’ yoʻq.
Uzun soʻzni qisqartirib aytganda: Umar Xayyomning she’ri saroydagi xizmatlarning tashviqot qismini (ya’ni qasidachilikni) emas, kayf-safo kechalarini, may-ma’shuq majlislarini idora qilish qismini oʻz ustiga olgan.
Va shu yoʻlda fors adabiyotida unutilmas, oʻlmas badialar yaratgan.
Umar Xayyomning “may”i Xudoning ishqi emas, saljuq sultonlari saroyida ichilgan uzum mayi boʻlgʻan.
Xayyom bu maydan saroydagʻi bazm kechalaridagina ichgan.
Doimiy sarxush, piyanista boʻlmagan.
Eronning bu san’atkor shoiri haqida boʻlgʻan ifrot, tafritli uch fikrni mana shu yoʻlda yanglishlilikka chiqargʻandan keyin uning ruboiylarini koʻrishga kirishmoq vaqti kelgan, deb hisoblaymiz.
Xayyom she’rining eng katta vazifasi yuqorida koʻrganimiz kabi may majlislarini maqtamoq, bu majlislarni davom qildirishgʻa saroy egalarini, davlatli feoʻdallarini tashviq qilmoq, shularni tegrasida yurgan, shularning kissasiga qarab turgan parazitlarning fikrlarini himoya qilmoqdir.
Xayyom oʻzining usta san’ati soyasida bu vazifani haqiqatan yaxshi bajara olgʻan.
Bu yoʻldagi ruboiylaridan ba’zi namunalarni koʻraylik: Roʻzist xush va havo nagarmast na sard, Abroz ruh gulzor hami shoʻyad gard. Bulbul ba zabon holu xud bo gulu zard, Faryod hami zanad ki may boyod xurd.
Tarjimasi: Chiroyli bir kun: iliq havo, bulut gulzor yuzidagi toʻzonlarni yuvmoqda. Bulbul sariq gulga qarab: “Ichish kerak!” deb qichqirmoqda.
Xushyor nebudaam dame to xastam, Gar xud shabi qadrast daron shab mastam. Lab bar labi jon, siyna ba siynai xum, To roʻzi bagardan sarohi dastam.
Tarjimasi: Yashaganim muddatda hech bir vaqt hushyor boʻlmadim, Hatto laylat ul-qadr kechalarida ham mast boʻldim. Har kecha sahargacha labim piyola labida, Koʻkragim xum koʻkragida, qoʻlim shisha boʻynidadir.
Oʻzining hukmdoriga xitob qilib aytadir: Ey barsari sarvaron olam firoʻz, Doniki chi vaqt may bud ruh afruz. Yakshanbau dushanbau seshanbau chor, Payshanbau odinau shanba shabu roʻz.
Tarjimasi: Ey dunyo boshliqlarining hammasidan ustun boʻlgan zot, Bilasanmi, may ichmakning qachon jongʻa foydasi bor? Yakshanba, dushanba, seshanba, chorshanba, Panjshanba, juma, shanba kecha-kunduzi bilan!
Bodanishin ki mulki Mahmud in ast, Vaz chang shinavki lahn Dovud in ast. Az omada va rafta digar yod makun, Holi hush dor z-onki maqsud in ast.
Tarjimasi: May bilan oʻtir, u mashhur Mahmud Gʻaznaviyning saltanati (yoxud maxtanarlik saltanat) shudir. Har nima eshitmakchi boʻlsang changdan eshit, Chunki, din tomonidan maxtalgʻan Dovud tovushi shudir. Oʻtmishni, kelgusini hech tushunma, Shu bir damingni yaxshi kechir, zotan maqsad ham shudir.
Xon, to nanaxi bar dili hud gussa z-dard, To jam’ kuni siymu safed va zari zard. Z-on pesh ki gardad nafasi garm tu sard, Bo doʻst bixoʻr ki dushmanat xohad xoʻrd.
Tarjimasi: Hushyor boʻl, oq kumush, qizil oltin topish uchun koʻngulga qaygʻu yuklama! Issiq nafasing sovugandan burun boringni doʻstlaring bilan ich, e (haligi parazitlar bilan), yoʻqsa, dushmanlaringga yem boʻlib qolar.
Saroy tegrasida toʻplangan, butun hayotlarini shunga bogʻlagan, saroydan boshqa oʻzlarining borliqlarini tushuna olmagan parazit yoʻldoshlariga aytadir: Z-on peshkan az zamona tobi bixurim, Bo yak digari imroʻz sharobi bixurim. K-on charxi falak bavaqt raftan moro, Chandon nadihad amon ki obi bixurim.
Tarjimasi: Zamonadan toʻgʻanoq emasimizdan burun Kelingiz bir-birimiz bilan bir sharob ichaylik. Chunki, oʻlim vaqti kelgach, Bir yutum suv ichishimizga ham muhlat berilmaydir.
Subxast dami boda gul rang zanem, Va in shisha pomu nanag bar sang zanem, Dast az “amal daroz” xud boz kashem, Dar zulfi darozu domanni chang zanem.
Tarjimasi: Sahar chogʻidir, qip-qizil may ichaylik-da, Nomus, or shishasini toshga urib sindiraylik. Qoʻlimizni uzun tilaklardan, teran mafkuralardan tortib, Goʻzallarning uzun sochlari bilan cholgʻularning etaklariga uraylik.
Barxezu maxoʻr gʻam jahon guzaron, Xush bosh dami bashadmoni guzaron, Dar tab’i jahon agar vafon budi, Navbat ba tu hud nayomadi az digaron.
Tarjimasi: Tur joyingdan, oʻtadirgʻan jahonning gʻamini yema, Shu daqiqani, shu damni shodlik bilan kechirishga tirish. (Menga zamona vafosizlik qilmasmu? deb oʻylama, chunki) Zamonning vafosi boʻlsa edi: bu aysh, ishrat kunlari boshqalardan senga kelmas edi.
Toki gʻami on xuram ki doram yo ne? Va bin umri najushad li guzaram yo ne? Pur kun qadah boda ki ma’lumam nest, Ki in damki fru baram baroram yo ne?
Tarjimasi: “Bir narsam bormi, yoʻqmi? Umrimni shunday kayfu safo bilan oʻtkazamanmi, yoʻqmi?” deb qachongacha qaygʻuramen. Men ichimga olganim shu nafasni chiqarishimni bilmaymayman, may piyolasini toʻldir!
In kobilai(?) umr ajab meguzarad, Dar yobi damiki az tarab meguzarad. Soqiy, gʻami fardoi harifon chi xoʻri, Pesh or piyodaro ki shab meguzarad.
Tarjimasi: Bir karvonga oʻxshagan umrimiz judayam tez oʻtmakda. Sen kayf-safo bilan oʻtaturgʻan bir nafasni qoʻldan berma, Ey soqiy, hariflarning ertasi uchun nega qaygʻurasan, Piyolani ketir, kecha oʻtmasin!
Bu ruboiylar zohiriy dabdabasining yuzdagina koʻrinishining shuhrati minglarcha qasidani toʻldirgan saljuqiylar saroyining eng teran ham eng kirli nuqtalarigacha koʻrsatuvchi chiroylik oynachalardir.
Bular Eron saljuqiy saroyida yigʻilib, hukumat idorasi boshida oʻtirgʻan, oʻzining bir daqiqaliq kayf-safosidan boshqa hech bir narsani tushunmagan, mamlakat idorasi, xalq tinchligi haqida emas, oʻzining ertasi haqida oʻylashdan ham bezgan, tilaksiz, irodasiz, buzuq, churuk bir jamoatning ruhiy holatlarini koʻrsatadir.
Mamlakatning ertasini oʻylamoq bular uchun gʻaflat sanaladi.
Hatto shu safohat kechalarini oʻzining manglay teri bilan ta’min etganlarning tinchligi haqida tushunmak, bular uchun hayotning qadrini bilmaslikdir.
Bularning shiori: Ertani oʻylama, may ketir, kecha oʻtmasin!
Bular erta-indin oʻz boshlariga ham katta falokatlarning kelishini koʻrib turganlar.
Shularning oldini olishga ham kuchsizlik, irodasizlik koʻrsatganlar: May xoʻrki chunin umrki gʻam dar pay oʻst On baki bahob yo bamasti guzarad, deganlar-da, oʻtirganlar...?
Bu qadar churuk bir jamiyat tomonidan keng bir oʻlkaning idora qilinishi qanday mumkin boʻldi ekan — deb oʻylamang, chunki Xayyomdan 25-30 yil keyin davlatdan nom-nishon ham qolmagʻandir.
Ma’lumdirki, musulmon dini mayni harom qilgʻan.
Bir qism musulmon ruhoniylari Xayyom ishtirok etgan saroy kayf-safo majlisiga uchun, bunday kechalarda chaqirilmaganliklari shariat ismi bilan qarshu, undan norozi.
Xayyom shuning uchun boshlab bulargʻa hujum qiladir.
Ruhoniylarning va ular tayangan jannat, jahannamning, dinning sirini ochib berishga tirishadir.
Eronning bu olim, shoiri dinga qarshu ozod bir vaziyat tutgan, din va uning tarafdorlarini(ng) buyruqlarini zaharli kulishlar bilan masqara qilishga tirishgan hamda dinning qaysi nuqtalarigʻa qanday kulishni juda yaxshi topgan, lekin bu mas’alani ommaning manfaati nuqtai nazaridan emas, saroydagʻi may majlislari qarashidan tanqid qilgʻan.
Shunday boʻlsa ham bu san’atkor, nozik shoirning butun bashariyatni zaharlagan din va xurofotgʻa qarshu kulishlarini taqdir etmay oʻtish qoʻldan kelmaydir.
Dar majlis agar chi bo niyoz omadam, Haxoki ne az bahri namoz omadam. Injo roʻzi sijoda duz didam, On gum shudast boz-boz omadam.
Tarjimasi: Men masjidga tubanchilik bilan kelgan boʻlsamda, toʻgʻrusi, namoz uchun kelmadim. Bundan bir kun joynamoz oʻgʻirlagan edim. Shuni yana yoʻqotdim, yana keldim!...
Goʻyandki, may bamohi sha’bon naravost, Na niz rajabki in maxlas xudost, Shabon, rajab mah xudoyandu rasul, Mohi ramazon xoʻremki in xosai most.
Tarjimasi: Aytganlariga koʻra, sha’bon oyida may ichish yaramas emish (chunki bu paygʻambarning oyi emish). Rajab oyida ham ichib boʻlmas emish, chunki bu xudoning oyi emish. Bu holda biz oʻzimizning ramazonimizda ichaylik.
Guyand behishtu xuru kavsar boshad, Joʻyi mayu shiru shakar boshad. Turkun kadax boda va bardastam ne Naqdi 3-hazor nasiya bextar boshad.
Tarjimasi: Aytganlariga koʻra, jannat, hur, kavsar degan narsalar boʻlar ekan. Onda maydan, sutdan, boldan, shakardan ariqlar oqar ekan. May qadahini toʻldirib ber qoʻlimgʻa, Chunki bittagina naqd, ming nasyadan yaxshiroqdir.
Jomiyu mayu soqiy bar lab kashad, In jumla amro nakd turo nasya behisht. Mashunav suhan behishtu doʻzax az kas, Ki raft duzax va ki omad zi behisht?
Tarjimasi: Men bir gulzor boʻyicha may, piyola va soqiyni naqdgina istayman. Nasya jannat seniki boʻlsin, Hech kimdan jannat, jahannam soʻzini tinglama. Haligacha jahannamga kim ketdi, jannatdan kim keldi?
Ey muftiy, z-tu purkortarim, Bo in hama masti z-tu hushyortarim, Tu xuni kason xuri va mo xuni razon, Insof bidex kedom xunxortarim.
Tarjimasi: Ey shahrimizning muftiysi, biz sendan ishchanroqmiz, Mast boʻlsak ham sendan yaxshiroq oʻylaymiz. Sen odamlarning qonini ichasan, biz uzum qonila ichamiz. Qaysimiz xunxorroq ekanmiz, oʻzing insof qil!
Moem xaridor mayi koʻhna va nav, Va ongoh furushanda jannat ba du jav. Goʻyiki pas az marg kujo hoham raft, May peshi oru har kujo xohad rav.
Tarjimasi: Biz mayning eski ham yangisiga xaridorlarmiz, Jannatni esa ikkitagina arpaga sotishga tayyormiz. Sen oʻlimdan keyin qayoqqa borar ekanman, deb oʻylaysan, Mayni menga ketir, qayoqqa borsang boraver.
Z-on peshki gʻamho shabi xun orand, Farmonki, to boda gulgun orand. Tu zar ne, e gʻofil, nodon ki turo, Dar hok nihond boz berun orand.
Tarjimasi: Qaygʻular bosmasdan burun, Buyurgil, qizil may keltirsinlar. Ey bilimsiz gʻofil, sen oltin emassanki, Tuproqqa koʻmgandan keyin yangidan seni chiqarsinlar.
May xurdanu shod budan oyini manast, Forigʻ budanu z-kufru din, dini man ast. Guftam ba arus dahr obii tu chist? Gufto dili xurram tu kobini manast.
Tarjimasi: Mening mazhabim ichib, shodlik qilmoqdir, Dindorlik, kofirlik ishlaridan uzoq turmoq mening dinimdir. Chiroylik kelinga oʻxshagan dunyodan, “Sening qalining nimadir”, deb soʻradim, “Mening qalinim sening qaygʻusiz, toza koʻnglingdir!” dedi.
Izad chu gil vujud moro orast, Donis z-fe’li mo chi bar xohad xost. Behukmash dast har gunohi ki marost, Ba suhan roʻzi qiyomat z-kujost?
Tarjimasi: Tangri bizning tanimizni loydan tuzgan ekan, Bizning dunyoda nimalar qilishimizni bilgandir, albatta, Shunday boʻlgach, bizning butun gunohlarimiz uning amri bilandir. U holda qiyomat kuni olovga yondirishning nima ma’nosi bor?
Kas xuld va jahimro nadidast, ey dil, Goʻyiki, az on jahon radast, ey dil? Umid va haros mo bejizest kavon, Juz nomi nishoni na padiast, ey dil.
Tarjimasi: Ey koʻngul, hech kim jannat bilan jahannamni koʻrgan emas, U dunyodan kim keldi (ki, ulardan aniq xabar bergan boʻlsin). Biz bir narsadan qoʻrqub, bir narsaga umid bogʻlagʻanmizkim, Ularning quruq ismidan boshqa hech asarlari maydonda yoʻqdir.
Saroyda opportunizm ta’limoti bilan mashgʻul boʻlgʻan yoxud saroydagʻi opportunist hayotining bir namoyondasi boʻlgʻan Xayyomning oddiy odamlardan emas, hakim, faylasuf bir zot ekanin yuqorida koʻrgan edik.
U saroydagi opportunist hayotini davom ettirmak uchun oʻzining bor kuchini, bor ma’lumotini sarf qilgandir.
U boshlab mobilizm falsafasiga tayanadir.
Olamda bir holda qolgʻuchi hech bir narsa yoʻqdir.
Har narsaning shakli oʻzgarib turadir, deydir.
Bu toʻgruda Xayyom bilan mutasavviflar bir fikrda.
Ular ham olamda sobit hech bir narsa yoʻq, olam oʻzgarib turgan bir “xob xayol”dan iboratdir, deylar.
Mashhur mutasavvif Bedil ham: Abas ba fikri qumosh sabotu joma madad, Ba olamiki tuyi inqilob may bofand degan edi.
Lekin, Xayyomning bundan olaturgʻan natijasi soʻfiylar olaturgʻan natijadan butunlay boshqadir.
Soʻfiylar “Olamda sobit yoʻq, har vaqt oʻzgarib turadir, bu bir xayoldan iboratdir.
Oʻtganlar oʻtdi, yoʻqoldi.
Kelgusilar hali yoʻq.
Kelsa, oʻtib yoʻqolar.
Shu bir nafasni gʻanimat bilib, Xudoga topin, unga yaqinlash” kabi boʻlmagʻur gaplar bilan miyani achitalar.
Riyozatgʻa, ibodatgʻa, muroqibagʻa undaylar.
Xayyom “dam gʻanimatdir, buni ichkisiz, kayf-safosiz oʻtkarma!” deydir.
Shuning uchun Xayyom olamda inqilob borligʻini isbot qilmoq uchun keraklik dalillarni may kechalrida kayf-safo majlislaridan oladir.
Ya’ni Xayyom: mobilizm falsafasidan kayf-safo majlislarida dars beradir.
Maqsadi shu majlislarning davomiga zamin hozirlamoqdir.
U may koʻzasigʻa qarab der: In koʻza chu man oshiqi zoriy budast, Dar bandi sari zulfi nigori budast, In dasta ki dar gardani, o, mebini, Dastist, ki dar gardani yoriy budast.
Tarjimasi: Bu koʻza menga oʻxshagan bir oshiq edi. Bir goʻzalning sochlariga bogʻlangan edi. Buynidagi dastani koʻrasanmi, Bu bir ma’shuq boʻyniga osilgan bir qoʻl edi.
Di kuzagari bididam andar bozor, Bar pora gili lagʻat hamizat bisyor. Don gil bazaboni hol bo u megoʻft, Man ham chu tu budaam maro nigu dor.
Tarjimasi: Tunov kun bozorda bir kulolni koʻrdim, Bir parcha loyni tepmoqda edi. Loy esa oʻzining turishi bilan unga Men ham sen kabi edim, meni yaxshi tut” der edi.
Dar korki kuza giri raftam dush, Didam du hazor koʻza goʻyo va xamush, Har yak ba zabon hol boman megoʻft, Ki koʻzagaru, koʻzaxaru, koʻzafurush?
Tarjimasi: Kecha koʻza yasovchi (kulolchi)ning doʻkoniga bordim, Minglarcha koʻzalar koʻrdim, gapirmasalar ham gapirgan kabi edilar. Har biri menga oʻzining vaziyati bilan “Bizning qaysimiz kulol(chi), qaysimiz koʻza olgʻuchi. Qaysimiz koʻza sotuvchi?” deb soʻrar edilar.
Abr omad boz bar sari sabza girist, Bebodan argʻuvon name boyad zist. Imroʻzki in sabza tomoshogahi most, To sabzai hokim mo tomoshogahi kist.
Tarjimasi: Bulut yana kelib, koʻklamlar boshida yigʻladi, Bu chogʻda argʻuvon rangli maydan uzoqda turish yaramaydir. Zero, bugun bu koʻklamlikni biz tomosha qilamiz, Bizning tuprogʻimizdan oʻsgan koʻklamlarni kimlar tomosha qilalar (bilmayman).
Bingar sabo domani gul chok shuda, Bulbul zi jamol gul tarabnok shuda, Dar soyayi gul nishinki bisyor in gul, Az hok baromadast va bar hok shuda.
Tarjimasi: Qaragʻil, tong yelidan gul etagi qanday yirtilgan, Bulbul gulga qarab qanday shodlangan. Sen gul soyasida biroz oʻtir (zero), bu gul Tuproqdan necha daf’alar chiqib, yana tuproqqa kirgandir.
Ish shuning bilan, albatta, qolmaydir, tabib, faylasuf ham shoir boʻlgʻan Xayyomning rahbarligi ostida oʻzlarining kayf-safo kechalarini davom ettirmak istaganlar bu qadar bilan qanoatlanmaylar.
Unga yana savollar beralar.
“Xoʻb” — deylar, shu oʻzgarib turgan hodisot olamining nari tomonida hech haqiqat bormi?
Olam shundoq oʻzgarib turadir-u, biz ham oʻz kayf-safomizda davom qilaveramiz.
Boshqa hech yoʻqmi?” — deb soʻraylar.
Xayyom bunga: “Bilmayman, uni bilib boʻlmaydir!” deb javob beradir.
Xayyom bunda endi ognistizm falsafasiga choʻmilgan boʻladirki, bu falsafaga musulmon olimlari “loadriya mazhabi” derlar.
Xayyom mana shul loadriya falsafasiga oid 4-5 ruboiy beradir: Qavmi mutaffakiran dar mazhab va din, Jam’i mutaxirand dar shak va yaqin. Nogoh minodiy dar in z-kamban, Koy bexabarona roh na onast, na in.
Tarjimasi: Bir guruh din va mazhab toʻgʻrularida tushunmakdalar, Bir jamoat shubha bilan aniqlik orasida hayron yurmakdalar. Birdan qaraysanki, bir jarchi: “Hoy, xabarsizlar, Yoʻl u ham emas, bu ham emas!”, deb qichqiradir.
Ononki muhit fazlu odob shudand, Va-izjam’ kamol sham’ ashob shudand. Rax z-in shab torik na burdand berun, Guyand fasonai va na xob shudand.
Tarjimasi: Fazilat va odob bilan oʻralib olinganlar ilm va kamolot yigʻib, xalq orasida yorugʻ chirogʻ kabi yashnab turdilar. Lekin, bu qora kechadan yoʻl topib chiqa olmadilar. Ertaklar ayta-ayta uyqugʻa toldilar, axir.
Az omadanam nabud gardunro sud, V-az raftani jamolu kohash nafuzd. Az hech kasi niz du gusham nashunad, K-in omadan va raftani man bahri chi bud.
Tarjimasi: Mening kelishimdan zamona uchun hech bir foyda yoʻq. Ketishim bilan ham uning hech nimasi ortmaydir. Hech kimdan ham shu ikki qulogʻim bilan eshita olmadimki, Mening bu kelib ketishim nima uchundir!
Bu shunday dunyo bor ekan-da, biz haqiqatni onglay olmay ekanmiz, lekin oʻlgandan keyin-chi?
Onda bir narsani onglash bilish mumkin boʻlmasmi?!
Bu savolga endi Xayyom kuladir.
“Sen tirik ekanda, shuuring oʻzingda boʻlganda bir narsani bila olmading, oʻlub shuuringdan ayrilgandan soʻng nima bilarsan”, deydir: Imroʻzki boxoʻdi nadonisti hech, Fardoi zuhud ravi chi xohi donist. Davri ki daru omadan va raftani most, Onro na badoyat na nihoyat paydost, Kas may nazanad dami dar in ma’ni rost, Ki in omadan az kujo ba raftani ba ju jost?
Tarjimasi: Bizning kelib ketganimiz davrning na boshi, na oyogʻi bilinmaydi. Bu kelib ketishning qaydan qayerga ekani toʻgʻrusida ham hech kim toʻgʻruroq soʻzlay olmadi.
Dar pardayi asror kasiro rah nest, Z-in ta’biya chun jon kas ogah nest. Xaz dar dili hok hech manzilki nest, Meshunav ki chunin fasonaho koʻtax nest.
Tarjimasi: Tabiatning asror pardasini hech kim koʻtarib tura olmaydi. Bu tartibotdan hech kimning joni xabardor emas. Tuproq bagʻridan boshqa borib turaturgʻan joy (jannat, jahannam) yoʻqdir. Afsonalar uzundir, sen ularni tinglama.
Xayyom mana shu falsafani, muhokamalarni yana may, yana kayf-safo masalalari bilan natijalantiradir: Chun nest haqiqat va yaqin andar dast, Na tavon ba umidu shak hama umr nishast. Mon, to nanahim jomi may az kafi dast, Dar bexabari murd chi hushyor chi mast, deydir.
Tarjimasi: Shunday boʻlgʻach, hech bir haqiqat, hech bir aniqlik maydonda boʻlmagʻach, shubhalar, aniqsizliklar orasida umr oʻtkazish yaramaydir.
Kel, may piyolasini qoʻldan qoʻymaylik.
Chunki, hech narsadan xabar boʻlmagandan keyin, mastlik bilan xushyorlik barobardir.
Xayyom ognistizmda tura olmaydir.
Inkor uchun yoʻl izlay boshlaydir.
Boshlab, kuchli-kuchli shubhalar maydonigʻa tashlaydir: agar haqiqatan shu hodisot olamining nari yogʻida bir haqiqat boʻlsa, u ham, sizning oʻylaganizcha, “xudo” esa, u holda bu qadar tuzuk, sindirishlar nechun: Tarkibi piyolaroki dar ham payvast, Bishikastan oʻ ravo kujo dorad mast. Chandin saru soq nozanin na kafi dast, Az mehr ki payvast, ba kini ki shikast.
Tarjimasi: May piyolasi tuzilgan bir narsa, shuni sindirishni mastlar ham tilamaylar. Bu qadar nozanin qoʻllar, gavdalar, boshlar... Kimning mehri bilan tuzilib, kimning kinasi 15 bilan buziladir?!
Doranda ki tarkibi taboyi orost, Az bahri chi oʻ fikandash andar kam kost. Gar nek omad shikastan az bahri chi bud, Var neki nayoman in sur aybi kirost?
Tarjimasi: Tabiatning tartiblarini uni(ng) egasi tuzgan boʻlsa, nechun kamchiliklardan uni qutqazmadi? Agar bular yaxshi tuzilgan boʻlsa, buzishning sababi nima?! Yaxshi tuzilmagan boʻlsa, gunoh kimda?!
Mana bu shubhalar Xayyomni ognistizmning (loadriylikning) manfiy tomoniga tortadir.
Uni qat’iy inkorga eltib toʻxtatadir.
U: “Mana shu koʻrganimiz hodisot olamining nariyogʻida hech narsa yoʻqdir!” — deb qichqiradir: Ey bexabar, in shakl mujassam hech ast, Vayn toram naravoqi arqam hech ast. Xush boshki dar nashiman kun va fasod, Vabasta yak damim on ham hech ast.
Tarjimasi: Ey xabarsiz, mana shu gavdalangan shakl (koinot) hechdir. Bu toʻqqiz qabat naqshli koʻk ham hechdir. Sen kayfingni qoʻldan berma, bu olamda yolgʻiz birgina nafasga bogʻlanganmizki, u ham hechdir!
Rindi didam nishasta bar xangi zamin, Na kufr, na islom, na dunyo va na din. Na haq, na haqiqat, na shariat, na yaqin, Andar du jahon kiro bud zahrai in.
Tarjimasi: Er otiga minib olgan bir rindni koʻrdimki, kufr, islom, din, haq-haqiqat, shariat, yaqinlarning hammasini tashlagan ikki dunyoda bunday boturliq kimda bor?!
Xayyom tarjimayi holigʻa sobit bir tus berishga tirishib ketirganimiz materiallardan uning u zamonda yuksak bir ilmiy oʻrin tutgani onglashilgan boʻlsa kerak.
Xayyom riyoziyot, tabiiyot, hay’at, falsafada asrning ustodlaridan boʻlgʻan.
Uning fanniy asarlarini tekshirib ilmga, fangʻa qilgʻan xizmatlarini maydongʻa chiqarib ilmga, fangʻa qilgʻan xizmatlarini maydongʻa chiqarish va shul xizmatlargʻa koʻra uni taqdir qilish fan tarixining vazifasi.
Xayyomning ruboiydan boshqa shakllarda she’r yozmagʻani yoxud juda oz yozgʻanini nazarga olgʻanda, uning boshqa fors shoirlari kabi shoirlikni asosiy ishlardan qilib olmagʻaniga hukm qilish mumkin.
Xayyom podshohlarni turli mubolagʻalar bilan maqtab uzun qasidalar yozmagʻan.
Bundan Xayyomning podshohlarni maqtab ta’min-maishat qilishgʻa tanazzul qilmagʻan ilmiy oliy himmatlardan, saroyni u qadar sevmaganlardan ekanin da’vo qilmoq u qadar toʻgʻri boʻlmaydir.
Xayyom shoirliqni asosiy kasb qilib olmagʻan, saroyda oʻz mavqeini ta’min qilish uchun she’rgʻa uning ehtiyoji boʻlmagʻan.
Bu maqsadgʻa erishmoq uchun uning yoʻlida she’rdan muhimroq tanilgan tabiblik, munajjimlik san’atlari boʻlgʻan.
U shular bilan oʻz mavqeini keragicha ta’min eta olgan.
Ruboiylarini esa podshohlargʻa bazmdoshlik nuqtai nazaridan yozgʻan.
Xayyom dinga qarshudir.
Xayyom shu nuqtai nazaridaya bizga yaqinlasha oladirmi, yoʻqmi?
Bu savolning javobini bermak uchun bir nuqtani tekshirish lozim: Biz Xayyomning ruboiylaridan boshqa bir koʻb mustaqil asarlari borligini yuqorida koʻrdik.
Xayyom shu mustakil asarlarini bittasida dinga qarshu ochiq bir fikrni maydongʻa qoʻygʻanmi?
Yoxud boshqa bir koʻb burjuaziya faylasuflari kabi ishni pardalab oʻtishga kirishganmi?!
Xayyomning boshqa asarlari hali tekshirilmagan.
Shuning uchun biz (tomonimizdan) bu haqda uzil-kesil bir narsa aytish qiyin.
Shunday boʻlsa ham men oʻzim ikkinchi bir fikrga tarafdorman: Mening fikrimcha, Xayyom dinsizlikni mustaqil bir asarida mudofaa qilib maydongʻa qoʻyushgʻa botirliq qila olmagʻan.
U dinsizlikni may majlislaridagina shu majlislarni gullatmak uchungina mudofaa qilgʻan.
U holda bu nuqtadan ham Xayyom bizga yaqinlasha olmaydir...
Xayyom(ni) sharq tazkirachilari koʻbrak shoirlar qatorigʻa kirgizmak istamaganlar.
Buni yuqorida koʻrgan edik.
Buning sababi Xayyomning ruboiydan boshqa she’r yozmagʻani, ruboiyni ham juda oz yozgʻani boʻlsa kerak.
Biz sharq tazkirachilarining bu ishlarigʻa qaramasdan Xayyomning sharq shoirlari orasida juda yuqori bir oʻrin olgʻanini qabul qilamiz.
Xayyomning ruboiylarida boʻlgʻan ifoda ochiqligʻi, uslub goʻzalligi, fikr oʻtkurligi uni boshqa sharq shoirlaridan yuqorigʻa chiqaradir.
Xayyomning fikr ifoda qilishidagʻi ustaligidan foydalanish har shoir uchun kerakli bir ishdir.
Bizning klassik adabiyotimizning fors adabiyoti ta’siri ostida qolgʻani turgan gap, buni hammamiz bilamiz.
Shunday boʻlgach, klassik shoirlarimizning Xayyomdan ta’sir olgan boʻlishlari ma’lum.
Bizning shoirlarimizdan oʻzini Xayyomgʻa oʻxshatishga tirishganlar koʻb.
Navoiyning, Lutfi(y)ning, Umarxonning, Fazli(y) ning boshqalarning xayyomona ruboiylari yoʻq emas, bor.
Lekin, bularning hech biri ruboiyda Xayyomga yaqinlasha olmagʻan.
Zoʻrlagan, zoʻrlagan, natijada muvaffaqiyatsiz chiqqan.
Mening fikrimcha, bizning klassik shoirlar orasida Xayyomgʻa yaqinlashishgʻa, oʻzini Xayyomgʻa oʻxshatishgʻa muvaffaq boʻlgʻan birdan bir shoir mashhur Bobir Mirzodir.
Bobirning ruboiylarida boʻlgʻani ochiqlik, goʻzallik, soddalik Xayyomga oʻxshaydir.
Lekin, Bobir Xayyom kabi hikmat, falsafa olimi boʻlmagʻan.
Bu nuqtalarda uning ruboiylari Xayyomdan juda keyinda turadir.
Biz bunda Bobirning ba’zi ruboiylarini koʻchiramiz: Koʻngli tilagan murodigʻa yetsa kishi, Yo barcha murodlarni tark etsa kishi. Bu ikki ish muyassar oʻlmasa olamda. Boshini olib bir sorigʻa ketsa kishi.
Raftoriyu qaddigʻa ravonim sadqa, Bir boqishigʻa ikki jahonim sadqa. Ogʻziyu beliga budu nobudum sarf, Koʻziyu labiga jismu jonim sadqa.
Keldi ramazonu, men taqi bodaparast, Iyd oʻldiyu, zikri may qilurman payvast. Ne roʻzayu, ne namoz yillar, oylar, Tun, kun mayu, ma’jun bilan devonayu mast.
May tarkini qilgʻali erurman gʻamliq, Bor tiyra koʻngulda har zamon darhamliq, Gʻam birla farsudalik halok etdi meni, May birla emish shodliqu xurramliq.
May tarkini qilgʻali parishondurman, Bilmon qilur ishimin, hayrondurman. El barcha pushaymon boʻluru tavba qilur, Men tavba qilibmanu pushaymondurman.
Har holda Xayyom bilan bizning klassik shoirlarning munosabatlarini belgilash ayricha bir ishdir.
Hozir bu haqda uzun toʻxtash mumkin emasdir.