Adabiyot qoidalari
Til statistikasi
So'z turkumlari statistikasi
Matn
Adabiyot soʻzini tuzukgina onglamoq uchun boshlab san’at ham goʻzal san’atlar degan soʻzni ta’rif qilib oʻtish lozimdir.
San’at lugʻatda hunar demakdirkim: bir narsani yaxshi ishlab chiqarishdan iboratdir.
Bir kishi bir ishni oʻziga kasb qilib olib shunga berilib, yaxshi ishlab chiqaraturgʻan boʻlsa, shu ish uning san’ati boʻladir.
Bir kishi toboqchilikda, bir kishi tikguchilikda yaxshi ishlasa, shu ish uning san’ati boʻladir.
Bu san’atkorlardagi yaxshilikdan maqsad ishga yaramoqdir.
Tanbur, dutor yasamoqqa san’atli boʻlgʻan bir kishining tanbur, dutori shunga yaxshiroq yaraydir.
Bu ma’nodagi “san’at”dan tilakda boshqacha boʻlgʻan bir turli san’atlar ham bor.
Olaylik, san’ati tanbur cholish boʻlgʻan bir kishini yaxshilab chalingan bir “Iroq” kuyi bu kishining san’atidir.
Biroq yaxshilab chalingan kuyining tilagi bilan yaxshilab yasalgʻan bir tanbur, bir tanburning tilagi orasida kattakan ayirma bordir.
Boshqacha aytganda, “Iroq” kuyining yaxshiligʻi bilan toboq, tanburning yaxshiligi bir emasdir.
Toboq, tanburning yaxshiliklari bularning ishqa yaragʻanliklaridir.
“Iroq” kuyining yaxshiligʻi esa kishiga ma’naviy ta’sir etmak, uning miyasini toʻlqinlantirmoqdir.
Shuning uchun buning yaxshiligʻiga, yaxshiliq emas, goʻzallik deyiladir.
Bunday san’atlarga esa “goʻzal san’atlar” deyiladir.
GOʻZAL SAN’ATLAR Tirik bir kishining bir kub tilaklari, istaklari, umidlari, ehtiyojlari boʻladir.
Shularga erishsa sevinadir, erishmasa qaygʻuradir.
Odam oʻzining tegrasidaki turli voqealardan, boʻlub turgʻan ishlardan, turli koʻrinishlardan, boshqa kishilarning boshlariga tushkan baxtli-baxtsiz voqealardan ham ta’sirlanadir: shodlanadir yo qaygʻuradir.
Har kim oʻzining shodliqli-qaygʻuli tuygʻularini boshqalargʻa bildirmak, ularni ham shu tuygʻular bilan tuygʻulantirmoq istaydir.
Buyuk bir shodliq koʻrgan kishi oʻzining shod tuygʻularini boshqalargʻa bildirib, shodligini orttiradir.
Ulugʻ bir qaygʻuga uchragan esa, oʻz dardini boshqalargʻa oʻtkarib, oʻzini ovuntirgan boʻladir.
Miyasi yuksalmagan bolalar san’atdan xabarsiz kishilar shodlikli-qaygʻuli tuygʻularini sakrab, oʻynab, kulub, yigʻlab, talpinib jonlantiradirlar, ochiqqa chiqarib boshqalargʻa onglatadirlar-da, shu yoʻl bilan ovuntirilgan boʻladirlar, san’at egalari esa turli tovar (materiyol)lar yordami bilan oʻzlarining tuygʻularini jonlantirib maydonga chiqaradir.
Shu yoʻlda boshqalarni oʻz tuygʻulari bilan tuygʻulantirishga tirishadir.
Mana shunday yurak, fikr, tuygʻu toʻlqunlarini sOʻz, tovush, boʻyov, shakl, harf, harakat kabi tovar (materiyollar) yordami bilan jonlantira chiqarib, boshqalarda ham shu tOʻlqunni yaratmoq hunariga goʻzal san’atlar deyiladir.
Goʻzal san’atlarda tovar (materiyol) tovush, ohang boʻlsa, goʻzal san’at musiqiy boʻladir; boʻyovlar, chiziqlar boʻlsa, rasm boʻladir; tosh yo boshqa turli ma’danlar esa, haykalchilik boʻladir; tosh, yogʻoch, kirpich, ganj, turpoq boʻlsa, me’morliq boʻladir; tan, mugʻa harakatlari esa oʻyun (tans) boʻladir; gap, soʻz esa adabiyot boʻladir.
1. Musiqiy. 2. Rasm. 3. Haykalchilik. 4. Me’morlik 5. Oʻyun (tans). 6. Adabiyot. Goʻzal san’atlarning mana shu olti turlari bir-birlariga yaqinlashmoq e’tibori bilan iki turkumga ayriladir. Adabiyot, musiqa, oʻyun (tans) bir turkum; rasm, haykalchilik, me’morliq bir turkum boʻladir.
ADABIYOT Mana, yuqoridagi ma’lumotdan soʻng adabiyotni shu yoʻlda ta’rif etishimizga yoʻl ochilgan boʻldi: adabiyot fikr, tuygʻularimizdagi toʻlqunlarni soʻzlar, gaplar yordami bilan tasvir qilib, boshqalarda ham xuddi shu toʻlqunlarni yaratmoqdir.
Bu ta’rif adabiyotning toʻgʻri ta’rifidir.
Shul bilan yozilgʻan asarlarga adabiy asar deyiladir.
Adabiyotning ikinchi bir ta’rifi, bir turli tartibga solinib yozilgan butun asarlardir.
Bu ta’rifga qaraganda, bir tilda yozilgʻan butun asarlar shu tilning adabiyoti boʻladir.
Ham shunday ishlatadirlar: Rus adabiyoti boydir.
Oʻzbek adabiyoti kambagʻaldir kabi.
Biroq bu ta’rifning bizning darsimizga boylanishi yoʻqdir.
Bizning adabiyotimizga kirgan “adabiyot” soʻzi birinchi ta’rifdagi “adabiyot”dir.
Birinchi ta’rifga koʻra adabiyot sanalgʻan asarlar yozmoq uchun koʻzda tutilishi lozim boʻlgan tuzuklar, qonunlargʻa adabiyot qoidalari deyiladir.
Bizning bu darsda koʻrganimiz shu “adabiyot tuzuklari”dir.
SHE’R Bizda eski madrasadan qolgʻan yanglish bir fikr bor.
Vazn, qofiyasi boʻlgʻan har bir soʻz toʻdasigʻa “she’r” deymiz.
Chunki burungi fors-arab adabiyotchilari she’rni “qofiyasi, vazni boʻlgʻan gapdir” deb ta’rif qilar edilar.
Vazn va qofiyasi boʻlgʻan har bir soʻzni she’r deganimizda Soʻfi Olloyorning: Yozildi forsi(y) til birla maktub, Aqida tu, furugʻu qurbi mahbub, Onikim koʻrdilar turkiy yoronlar, Dedilar gar duo qilsa eranlar. Bitilsa turki(y) til birla aqida, Koʻngullar boʻlsa ondin oramida, deb yozgan tizmalariga ham “she’r” deyish kerak boʻladir, holbuki, shu she’r emas, bir nazm parchasidir.
She’rning she’r boʻlishiga vazn va qofiyaning hech dahli yoʻqdir.
Vaznu qofiyasi boʻlub, she’r boʻlmagʻan parchalar boʻ(l)gʻani kabi vaznu qofiyasiz (sochim) she’r parchalarida koʻbdir.
Choʻlponning “Kle’oʻpatra”si sochim yoʻsunida yozilgan; vazn, qofiya yoʻq, biroq bir she’rdir.
Holbuki, SOʻfi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” degan vaznli, qofiyali koʻb parchalari bordirkim, she’r deyishqa yaramaydir.
Choʻlponning “Kle’oʻpatra”sidan: Oydin kechalarda sirli Nilning boʻylarida uzun etaklaringni Maysalar, gullar ustidan sudrab yurub, yangi Ochilgʻan, vafo hidli nilufar chechagi uzubsan. Oʻzingni yelpib turgʻuchi qoʻlga chechakning fazilatlaridan Gapirganingni eshitdim...
Soʻfi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” degan asaridan: Bitibdir jome’i mushkot ichinda, Nabidin soʻrdi bir soʻrguchi banda. Yomonlarning yomoni qaysi inson, Javobin bermadi onda oʻshal on.
YOZISH QOIDALARI Ta’lif: belgili bir narsa toʻgʻrisida boʻlgʻan fikrlar, muhokamalar sezgilar tuygʻularni tartibga solib, soʻz bilan ifoda qilishga ta’lif yo tasnif deyiladir.
Ta’lif yo tasnif atalgʻan adabiy yumush bilan maydonga chiqqan narsaga asar deyiladir.
Bir asarni yozgʻanda zehnimizning yumushi (xizmati) turli tuslarga kiradi: yozuvchi-adib boshda shul toʻgʻrida yozilaturgan bir narsani topadir.
Soʻngra shu narsa toʻgʻrisidagi oʻylar, tuygʻularni oxtarib, topib yigʻadir.
“Zehniy yumush”ning shu boʻlimiga ijod (bor etish yarotish) deyiladir.
Ijodning birinchi natijasi asarning mavzu’i, ikinchi natijasi asarning mundarijasi boʻladir.
Ondan keyin yozgʻuchi mavzu’i toʻgʻrisida yigʻilgan ma’lumotni (asarning mundarijasini) oʻz zehnida belgili bir tartibga soladir.
Bu esa asarning tartibi boʻladi.
Mana shu yumushlar bilan yozgʻuchi-adibning zehnida mavzu’ ham u toʻgʻrida ma’lumot belgili bir tilning soʻzlari, gaplari bilan ifoda etilishi kerakdir.
Shul ifoda etish bilan asar maydonga keladir.
Yozguchining zehnida yigʻilgan mavzu’ ham u toʻgʻrida tartibga solingan ma’lumot, soʻzlar, gaplar bilan ifoda etilmaganga asar sanalmaydir.
Bu kun Elbek, Choʻlpon, Botu, Qodiriy, Sh.Sulaymon kabi oʻzbek adib-shoirlari bor.
Bularning ifodalari, albatta, oʻzbekchadir.
Biroq, u adib-shoirlarimizning asarlari oʻqulgʻanda ifodalarining bir-biridan oʻzgacharak boʻlgani koʻrunib turadir.
Demak, bulardan har birining oʻziga maxsus bir ifoda yoʻsuni bor.
Mana shul ifoda yusuniga uslub deyiladir.
Demak, har asarda tekshirarlik bir narsa bor: mavzu’, mundarija, tartib, ifoda, uslub.
Mana emdi bularni bittadan tekshiraylik.
MAVZU’ Adabiyotning mavzu’i butun tabiat, borliq dunyosi, insonning oʻz ichki-tashqi dunyosida sezib onglaganlaridir.
Bir tomchi suvdan tengizgacha, bir uchqundan buyuk bir yongʻingacha, kichkina bir yaproqdan ulugʻ oʻrmonlargacha nima bor esa, hammasi adib-yozguchi uchun mavzu’ boʻlarlik narsalardir.
Biroq adib-yozgʻuchi oʻz asarining tilagiga (gʻoyasiga) koʻra mavzu’ tollaydir; qanday bir tilakni koʻzda tutib, qanday bir fikr bermakchi boʻlib asar yozar esa, shunga kuchlirak boylangan bir mavzu’ni oladir.
Yozgʻuvchi-adib tomonidan tollab olingan mavzu’ asarning tilagi bilan munosabatsiz esa, yozgʻuchi mavzu’ni tollashga yanglishgan boʻladir.
MUNDARIJA Adib asarning mavzu’ini, asarning tilagini bera olarlik qilib tollagʻandan soʻng uning toʻgʻrisida ma’lumot yigʻadir.
Mavzu’ tegrasidagi fikrlar, sezgilar, tuygʻularini toʻplaydir.
Biroq, ularning hammasini yozabermaydir.
Asarda mundarijaning toʻgʻriligʻi, tabiiyligi lozimdir.
Mundarija gʻayritabiiy, notoʻgʻri boʻlsa, asar oʻzining ta’sirini yoʻqotadir.
a) mavzu’ tegrasidagi fikrlar, ma’lumotlar, voqealarning asar tilagiga muvofiq, asarning tilagini ochiq qilib bera olurlik boʻlgʻanlarini oladir; b) mundarijadagi asosiy qismlarning bir-biridan uzun, bir-biriga munosabatisiz boʻlmagʻanlarini oladir; j) mundarija qismlarining bir-biriga qarshi boʻlmasliklari, ya’ni birtasining bergan ta’siriga qarshi boʻlmasligini eng katta bir shart qilib koʻzda tutadir. Mana shul uch shartni koʻzda tutub yozilgan asarda “birlik” bordir deyiladir.
Bir asarning mundarijasi mavzu’ bilan munosabatsiz yo bir-biridan hech turli boylanish boʻlmasa yo mundarijadan bir qismining ta’siri boshqa bir qismining ta’siriga qarshi, teskari boʻlsa, u asarda birlik yoʻqdir deyiladir.
Asarda mundarijaning toʻgʻriligi, tabiiyligi lozimdir.
Mundarija gʻayritabiiy, notoʻgʻri boʻlsa, oʻzining ta’sirini yoʻqotadir.
Eski shoirlarimiz oʻzlarining kecha qaygʻulari toʻgʻrisida she’r yozganda “Ohim alangasidan falaklar yondi, Koʻzyoshimdan yer yuzini suv bosti” deb ingramakchi boʻladir.
Mana bunday soʻzlar gʻayritabiiy, notoʻgʻri boʻlgʻani uchun kulunch boʻlub chiqadir.
Eski yozgʻuchilarimiz asarning birligini saqlamoqchi boʻlib, juda ifrotga tushar edilar: bir hikoya yozgʻanda “ammor uyyoni axbor va noqiloni osor andoq rivoyat qilurlarkim” deb hikoya qahramonlarining tugʻilish kunidan boshlab oʻlishiga qadar boʻlib oʻtgan voqealarni bir yusunda, bir turli qilib qatorlab tizar edilar.
Bu turli yozilgan hikoyalar, dostonlar bir turli, bir tusda, oʻzgarishsiz, harakatsiz yurub borgani uchun oʻquvchilarni bezdirar, miyaga ogʻirlik qiladir.
Bundan qochmoq uchun hikoya, roʻmon, dostonlarni turli koʻrinishlar, yangi-yangi fasllarda tuzish lozimdir.
Misol uchun Choʻlponning (“Qor qoʻynida lola”) degan hikoyasini olingiz.
Buni eski shaklda yozmoqchi boʻlgʻanda, “Andoq rivoya(t) qilurlarkim” deb boshlab, “Samandar aka bor edi, uning qizi bor edi, biri qiziga sovchi yubordi...” deb voqealarni qatorlab tizib, asarni bitirgan boʻlar edi.
Biroq, Choʻlpon bunday qilmagʻan.
Mundarijani yangi-yangi toʻrt faslga, toʻrt koʻrinishga boʻlgan: Toʻb oʻyuni, shayx, toʻy, odamlarning bu toʻy toʻgʻrisida fikrlari.
Hamda hikoyaning Samandar akaning qizi toʻgʻrisida boʻlganini sezdirmasdan qizlarning toʻb oʻyunlarini juda ustalik bilan tasvir etishga kirishgan...
TARTIB Mundarija yaxshi tartib etilgan sayi(n) asarning qimmati ortadir, yozgʻuchini muvaffaq boʻlishga yaqinlashtiradir.
Tartib mundarija uzra yurgʻuziladir.
Shuning uchun mundarija yetarliq darajada yigʻilib tollangʻandan keyingina tartibga kirish kerak.
Tartib yolgʻuz asar yozishda emas, soʻz soʻylashda ham muhimdir.
Bir notiq aytmoqchi boʻlgʻani soʻzlarni qisqacha tartib qilmasdan minbarga chiqub gapursa, hech bir maqsadga yoqinlasha olmay(dir), soʻzinda qayoqqa borishni bilmay gapura beradir, hech bitira olmaydir.
Tartibsiz asar yoza boshlaganlarning ham shu balogʻa yoʻliqishlari andoqdir.
Choʻlponning yuqoridagi hikoyasidagi toʻrtinchi koʻrinish, ya’ni: iki yigitning koʻchada toʻy toʻgʻrisida gapurishlari, qorovulningda ularga qoʻshilishi ortiqcha bir fasldir.
Hikoya uchunchi faslda bitirilsa edi, qorovul tilida onglashilmoq istanilgan edi.
Soʻzlar ochiq onglashilgan boʻlar edi.
Hikoyaning ta’siri ham ortgʻan boʻla(r) edi.
Mana bunday ortiqcha fasllari boʻlmagʻan asarlar “yaxshi tartib etilgʻan” sanaladir.
USLUB Yuqorida soʻyladik: butun oʻzbek yozgʻuchilarining ifodalari oʻzbekcha boʻlgʻani holda har birining oʻziga maxsus bir uslubi bordir.
Biroq, uslubdagi bu hol tuban, kuchsiz adib-yozgʻuchining asarlarida oʻzini ochiq koʻrsata olmaydir.
Kuchsiz yozgʻuchilarning uslublari bir-biriga oʻxshab qoladir.
Ular oddiy uslubda, umumiy til uslubida yozadir.
Shoir-yozgʻuchi san’atkorlikda koʻtarila borgan sayi(n) oʻziga maxsus bir uslub yarata boshlaydir.
Shoirning xayol, uy, tushunish shakllari tugal, komil boʻlgach, oʻziga yarasha bir uslub borliqqa chiqqan boʻladir.
Uslubning adabiyotdagi oʻrni juda katta, juda muhimdir.
Bir asardagi fikrlar, ma’lumotlarning eski, boshqa shoirlar tomonidan aytilgan boʻlishi mumkindir.
Ularning eskiligini bizga sezdirmasdan, bildirmasdan ifoda qilib, uni bizga oʻquta olgan kuch uslubdadir.
Eski adabiyotimizda “Layli-Majnun” dostoni bor.
Buni fors shoirlari, turk shoirlari necha daf’alar yozganlardir.
Hammasida hikoya birdir va voqea bir tu(r)lidir.
Biroq forscha-turkcha bilgan bir kishi ularning forsi (y)laridan Nizomiyni, ondan keyin Jomiyni oʻqiydir.
Xusravga kelgach, Navoyini albatta ularga tarji’ qiladir.
Fuzuliyni koʻrgach, Navoyining “Layli-Majnun”ini tokchaga qOʻyub, Fuzuliyni oʻqishga majbur kabi boʻladir.
Mana bular uslubning ishidir.
Eski-yangi shoirlarimiz orasida ishq, hijron (sevgi, ayriliq) yoʻlida koʻp narsa yozilgʻan, olardagi fikrlarning bir-biriga oʻxshagʻanlari ochiq koʻrinadir.
Biroq bu yoʻlda Choʻlponning: Ketdingmi manguga tashlab, Qoldimmi qaygʻularim-la? Hijroning kuyini boshlab, Yigʻlovchi cholgʻularim-la!
Tub-toʻgʻri koʻkkami uchdi? Sevgimdan soʻnggi malaklar Koʻnglimdan toza tilaklar Yovningmi bagʻriga tushdi?
Ortiq sen mendan uzoqda Koʻzlarni oʻynatasanmi? Ortiq sen boshqa buloqda Dillarni qaynatasanmi?
Ortiq sen undagi bogʻda... Ortiq men yakkami qoldim? Faryod yoʻq... barcha jahon jim Yer yutsa yaxshi shu choqda!.. Ketdingmi sen meni tashlab, Qoldimmi qaygʻuni boshlab? deb yigʻlagani butunlay yangi narsa kabi sevilib oʻqiladir.
Bu-da uslubning hunaridir.
Goʻzal san’atlarda har millatning oʻziga maxsus uslubi boʻlgʻani kabi har zamonning oʻziga maxsus uslubi bordir.
She’rda fors uslubiga berilib qolgʻan Alisher Navoyi oʻzining “Majolis” degan kitobida ba’zi shoirlarning tarjimayi holini yozgʻanda “turkona” yozadir, “turkona she’rlari bor” deb koʻrsatadirkim, bu “turk uslubida yozadir” demakdan boshqa narsa emas.
Ovrupa san’atkorlarining-da ba’zi bir asarlarida ruhimizda yaqinlik sezilganda “bu sharq uslubiga yaqinlashibdir” deb maqtaymiz.
Mana bunlar har millatning ayricha bir uslubi borligini koʻrsatadir.
Oʻzimizning oʻzbek-chigʻatoy adabiyotini olib qaragʻanda juda ochiq koʻrinadirkim: Navoyi, Bobir, Boyqarolar zamonidagi uslub bilan Umarxon, Fazliylar zamonidagi uslub bir emasdir.
Umarxon zamonining uslubi bilan Muqimiy, Avloniy zamonidagi uslub ham bu kungi yangi adabiyotimizning uslubi boshqa-boshqa uslublardir.
Navoyi, Bobir, Boyqaroning uch gʻazalini bir yonda, Botu, Choʻlpon, Elbekning uch she’rini bir yonda qoʻyub qarasak, oralaridagi uslub boshqaligʻi ochiq koʻrinadir.
Shuning bilan Navoyi, Boyqaro, Bobirdan har birining oʻziga maxsus bir uslubi boʻlgʻani kabi Botu, Choʻlpon, Elbeklarning ham oʻzlariga maxsus uslublari bordir.
Demak, uslub zamon bilan oʻzgargani kabi shaxs bilan ham oʻzgaradir.
Hatto, yana bir oz chuqurroq borib, bir kishining sochim-tizim yozganida ham uslubning oʻzgarib qolganini koʻramiz.
Navoyining uslubi tizimda hashamatli bir ohang bilan yuradir, sochimda esa ogʻirlashib qoladir.
Yana bir oz ingichkarak qaragʻanda, bir shoir uslubining asarning mavzu’iga koʻra oʻzgarganini ham koʻramiz.
Navoyining “Layli-Majnun”idagi oʻynab qaynagʻan uslubini uning “Lison ut-tayr”ida koʻrib boʻlmaydir.
Biroq, bu oʻzgarishlar (ya’ni: asarning shakli yo mavzu’iga koʻra boʻlgʻan oʻzgarishlar) asosiy emasdir.
Navoyi ham Choʻlponning uslublari tizim-sochimda yo mavzu’iga koʻra oʻzgarmak bilan ularning “oʻzlik”larini (shaxsiyatlarini) yoʻqotmaydir.
Choʻlponning Choʻlponligi, Navoyining Navoyiligi bu shoirlarning tizim-sochim asarlarida mavzu’ oʻzgarishiga qaramasdan koʻrunib turadir.
Bulardan boshqa uslubning sinfiga koʻra oʻzgarishi bor: Bizning Oʻrta Osiyo hijriy toʻrtinchi asrning 2 soʻnglaridan boshlab islom-eron madaniyati ta’siriga qattiy berilgan.
Islom madaniyati bilan oziqlanuvchi bir madrasa-saroy guruhi paydo boʻla boshlagan.
Bu sinfning eng hashamatli kunlari, oltun davri mashhur jahongir Temur ham uning bolalari zamonida boʻlgʻan, hijriy toʻqqizinchi asrning boshlaridagina “Yusuf-Zulayho”sini yozgan Durbekdan Navoyi, Bobir, Umarxon, Fazliylargacha, o(n)lardan zamondoshimiz boʻlgʻan Muqimiy, Kamiylargacha yetishkan bir turli shoirlar bor.
Bular haligi eron-islom ta’siri ostida qolib, sirtdagina qurilgʻan dabdabalar, hashamatlarni sevguchi saroy-madrasa sinfiga qaratib, shulargʻa oʻqutgʻali yozar edilar.
Bular oʻzlarini yuqori sinf atagʻan aristoʻkrat shoirlarimiz edilar.
Shular bilan birlikda bularni sirtdagi dabdabalariga qarshi oʻzining yolgʻuzgina samiymiyligi bilan oʻzini saqlashga tirishqon bir adabiyotimiz bor.
Bular xalq orasidan chiqqan, xalqqa, koʻpchilikka qaratib yozgʻan, soʻylagʻan shoirlarimiz, baxshilarimizning asarlaridir.
Ahmad Yassaviy, Qul Sulaymon hikmatlari, Mashrab she’rlari, kim tomonidan toʻqilgʻani onglashilmagʻan “Ahmadbek”, “Zufunun” dostonlari, Xivada Andalib ismli bir xalq shoiri tomonidan yozilgan “Yusuf-Zulayho” shu qatorgʻa kiradir.
Bular hamki sinfga, saroy-madrasa sinflariga qaratib yozmagʻanlar.
Koʻpchilikka sirtdagi dab-dabaga koʻra samiymiylikni sevgan elga qaratib yozganlar.
Shuning uchun bularning uslublari bilan yuqori darajada shoirlarimizning uslublari orasida ham togʻlar qadar ayirma, boshqaliq bordir.
Navoyining tizim asaridan: Sahar xovar shahi charx uzra kim xaylu hasham chekti, Shio’i xat bila koʻhsor uza oltun olam chekti.
Qazo farroshi chekti subhi siymin bir supurgisin, Muzahhab parlarin andoqki tovusi haram chekti.
Muazzin kabi toki kul uzra bong samad urdi, Barahman dayr ayvonida ohang sanam chekti.
Yaqo chok etti gohi subh ul motamgakim oshiq, Bu muhlik shomi hijron ichra yuz humoni gʻam chekti.
Zamoni kuldi ul gʻofilgakim, davron sitam tigʻin Ango urmoqni onglab oʻzgaga muru sitam chekti.
Xusho ulkim, muningdek chor, vafosi umrni onglab, Sabuhi jomini ahbob birla damodam chekti.
Navoyining sochim asarlaridan: Togʻ, togʻ niyoz raf’idan soʻngra fof, fof ixlos yuzidan ma’zur ulkim: bu fasldakim navroʻz nasimining mushkbezligi bulut mizojin havoyi qilibtur; loladek savdoyilikdan togʻ havosi, bulutdek havoyiliqdan qiyo savdosi boshqa tushti.
Bobirning tizim asarlaridan: Dahrning men koʻrmagan javru jafosi qoldimu? Xasta koʻnglim chekmagan dardu balosi qoldimu?
Meni xor et(t)iyu qildi muddaiyni parvarish, Dahri dunparvarning oʻzga muddaosi qoldimu?
Meni oʻlturdi jafou javr birla ul quyosh, Emdi tirguzmak uchun mehru vafosi qoldimu?
Oshiq oʻlgʻach koʻrdim oʻlumni oʻzimga, ey rafiq, Oʻzga koʻnglimning bu olamda harosi qoldimu?
Ey koʻngil, gar Bobir ul olamni istar, qilma ayb, Tengri uchun de, bu olamning safosi qoldimu?
Bobirning sochim asarlaridan (“Bobirnoma”dan): Yana Xusayn Udiy edi.
Udni mazaliq cholib, mazaliq narsalar aytur edi. Udning torini iki qilib bir cholibdur. Aybi bu ediki, bisyor noz ila cholur edi. Shayboniyxon bir navbat soz buyurur. Takalluf qilib ham yomon-yomon cholur: ham sozini kelturmay yaramas soz keltirur. Shayboniy fahmlar. Buyururkim: suhbatda oʻq-gʻalaba “gardani” urar. Shayboniyxonning olamda bir yaxshi ishikim bor, budur...
Umarxondan: Ey koʻngul, holingni yoshurmoqqa imkon qoldimu? Fosh boʻlmay ishq sirri hech pinhon qoldimu?
Furqati shomida ahvolimni soʻrma, ey rafiq, Kim: “Senga La’lidan ayru tushkani jon qoldimu?”
Dema sunbul: “Man kibi holing nadan oshiftadir?” Zulfiga nisbat topan boʻlmay parishon qoldimu?
Chatr urmish jism oro koʻnglim qushi tovusdek, Koʻnglima, bilmamki, asri dogʻi pinhon qoldimu?
Koʻzgu izhori tahayyur aylamish mendek, Amir, Bir boqish birla oning yuziga hayron qoldimu?
Choʻlponning tizim asarlaridan: Tola yoʻllaridan... Tola yoʻllaridan yurib boramen: Har yaproq boshimda bitta yelpigʻich, Yumshoq yel... Yuzimni burib yuramen, Hislarim yel kabi yengil oʻynagich...
Kichkina ariqning pastak shovvasi Mayin tovush bilan “shov”lab turadir. “Ay, qoʻpol shaharning janjal-govgʻasi, Tola yoʻllarida men boramen!” deydir.
Tola yoʻllarida telbalar kabi Ertadan kechgacha men ham chopamen. Afsonalardagi darbadar kabi Kimsasiz yerlarga qoʻyun ochamen.
Kimsasiz yerlarda sirlar aytildi, Gʻaflat uyqusidan uygʻonib ketdim. Yangi nashidalar dilga betladi, Ularda tuganmas ma’ni darj etdim.
Shovva tovushlari erkin she’rimga Oltun qanot toqti afsonalardan: Olqishlar qoʻzgʻaldi gul-lolalardan, Oʻzlik yot koʻrindi turgʻan yerimga...
Oʻzlikdan tashqari bir dunyo koʻrdim... Ikkimiz oʻshanda oqib boramiz, Foniy qirgʻoqlarni yiqib boramiz, Haqiqiy “birlik”ga shunda yoʻl boʻldim! Shu on... “oʻzlik”larni urub boramen, Tola yoʻllaridan yurub boramen...
Choʻlponning sochim asarlaridan: Samandar aka uyiga kelguncha koʻnglidagi tuygʻu bilan tortishib keldi.
Oʻzining piri-ustoziga tuzukgina, kattagina, iloji boʻlsa, boshqa muridlar bera olmagʻan bir narsa bermakchi edi. Biroq, uyida arzigudek bir narsa yoʻq. Arziyturgʻan narsalari boʻlsa, barchasi qarzga ketgan... Koʻb oʻyladi. Biroq, hech bir narsaga koʻngli harf topmadi, agar ilgarigi vaqt boʻlsa olaqashqani tutar edim... Koʻngli ogʻridi: bir zamongi boyliklari, davlatlari esiga tushdi. Olaqashqasi, toʻriq yoʻrgʻasi, boʻyi tevadek Maskovzovut oti... uch faytun, yer-suvi.... uncha-muncha berishni oʻziga ep bilmadi. Boshqa narsalarni bosib ketgundek bir narsa berishka oʻylar edi.
Elbekning tizim asarlaridan: Bibixonim madrasasi “Oʻtmishdan estalik” dedim buni men, Chindanda estalik uchun yashar: Quv-quvlab raqs urgʻan bir koʻb koʻkarchin Menga oʻtmishlardan ertak aytishar.
Bir zamon koʻklarga qanot yozgʻan bu Sevikli, muhtasham, haybatli bino Yemirilish soatini kutganday boʻlub, Koʻrunur koʻzlarga qaygʻiligʻina.
Yer yuzin titratgan zoʻr botirlarning Oʻlgach qoldirguchi suyaklariday, Yer uzra toʻplangʻan kirpich yigʻini Yurakka uradir alam tigʻini.
Netayin bilmaymen men hech yigʻini! Bilsaydim boshlardim yigʻi-sigʻini! Koʻzim yosh oʻrniga olov sochadir, Yimrik oʻrinlargʻa qoʻynim ochadir. Oltin-la yozilgʻan ta’rix betiga Qaraydir, oʻziga boblar ochadir.
Oʻqiydir: bul bobda bundayin ma’ni: “Har bir ish bir holda qolmagʻay”, ya’ni: Har bir kamchilik qolmas mangulik, Bir kun chiqqusi yana yangilik...
El shoiri Andalibning “Yusuf-Zulayho”sidan: Koʻrmasam bir zamon toqatim yoʻqdir, Meni zor ingratib, qoʻzim, ayrilma. Sen ketarsan, men qolurman zor yigʻlab, Hijron oʻti birlan bagʻrimni dogʻlab, Qaysi bir oshnodin seni soʻrogʻlab, Shunqorim, lochinim, qoʻzim, ayrilma.
Mana shu oʻrnaklar Navoyi zamoni, Umarxon zamoni ham bu kunning uslublari orasidagi ayirmani koʻrsatgani kabi bu shoirlardan har birining oʻziga maxsus bir uslubini ham koʻrsatadir, ham olarning tizim-sochim asarlaridagi oʻzgarish koʻrinib turadir.
SOCHIM, TIZIM Soʻzlar, gaplarni uyushtirib tuzulgan asarlar adabiy boʻlsun-boʻlmasun, bitta yoʻsundan birida tuzuladir: sochim, tizim (nazm, nasr).
Bir asarda soʻzlar, gaplar belgili bir ohangga boylanmasdan, belgili bir oʻlchov bilan oʻlchanmasdan tarqalib, sochilib tuzilgan esa ul asar sochim yOʻsunida tuzilgan boʻladir.
Misol: Kampirning qarigʻan, qurugʻan koʻzlaridan yiroq-yiroq yerlardan iki tomchi yosh keldi. Butun tanini, muchalarini bosib, ezib, sindirib kelgan u iki tomchi yoshni yengi bilan artkandan soʻng otasi ham shunday qizim... deydi. (Choʻlpon).
Bir asarda soʻzlar, gaplar belgili bir ohangga boylanib, belgili bir oʻlchov bilan oʻlchanib tuzilgan boʻlsa, u asar tizim yoʻsunida tuzilgan boʻladir.
Yurakda umidlar, amallar Tuzumsiz qarogʻni bosarkan, Nega men chaqmoqdek yugurmay?! Eskigan, churugan tamallar Yoʻqlikka egri yoʻl bosarkan, Nega men undan yuz oʻgurmay?! (Botu)
Tizimning har bir kesigi bir misra’ boʻlub, har iki misra’i bir bayt ataladir.
Botuning yuqoridagi tizim she’ri olti misra’ yoki uch baytdir.
Tillarning ohang e’tibori bilan bir-birida boʻlmagan hollari bordir.
Rus tilida “bosim” (udarenie) bor.
Buning soʻz orasidagi oʻrnini qoida bilan bilib boʻlmaydir.
Soʻzning oxirida, oʻrtasida oʻrinlashadir.
Butun turk tillarida esa “bosim” soʻzning oxirida boʻladir.
Bosimi oxirida boʻlmagʻan soʻzlar juda ozdir.
Forsi(y)cha yo arabchada qay bir choʻzgʻini “toʻrt choʻzgʻi” kabi choʻzish mumkindir.
Har tilning oʻziga maxsus boʻlgʻan bu hollari bu tilning tizim (nasr) usullariga kuchli ta’sir qiladir.
Shuning uchun har tilning shu hollariga uygʻun boʻlgʻan tizim oʻlchovi barmoq vazni atalgʻan oʻlchovdir.
Barmoq vazni butun turklar uchun-da, biz oʻzbeklar uchun-da milliy vazndir, musulmonlikdan burun butun turk shoirlari shul barmoq vazni bilan tizimlar, she’rlar yozar edilar.
Musulmonlikdan soʻngra turklar orasida, shaharlarda, saroy tegralarida arab-fors madaniyatiga berilgan, shuning ta’siri bilan yetishkan bir sinf (xos sinfi) turadir (paydo boʻladir).
Bu sinfdan yetishkan madrasa-saroy shoirlarimiz arab-fors adabiyot maktablaridan yetishkan kishilar edilar, bular arab-fors tillarining haligi “madd”lik ohangiga uygʻun boʻlgʻan aruz vaznini qabul qildilar hamda oʻz she’rlarini, oʻz tizimlarini shul vaznda yozdilar.
Shunday boʻlub, arab-forsning aruz vazni biz turklarning-da bir sinf shoirlarimiz uchun tizim oʻlchovi boʻldi.
Milliy vaznimiz boʻlgʻan barmoq vazni bularning orasidan chiqdi.
Milliy vazn, barmoq vazni bu san’atkor shoirlarimiz orasidan chiqqan boʻlsa ham yoʻqolmadi, oʻlmadi.
El-ulus aro yoyilib qoldi, el-ulusimiz oʻzining qoʻshuqlarini, ashulalarini shul vaznda ayttilar, dostonlarini shul vaznda oʻqudilar, tingladilar.
Arab-fors madaniyati ta’siri ostiga kirgandan zamonamizgacha (oʻn iki mulchar-asr chamasida) bizning tizim oʻlchovimiz shu holda davom etti: arab-fors madrasasida yetishkan saroy shoirlari, xos sinfiga maxsus shoirlar aruz vaznida yozub oʻqudilar.
Arab-fors adabiy ruhiga boʻyinsinmagan el shoirlari, turk baxshilari barmoq vaznini bark tutdilar.
Shu bilan yurdilar.
Shunday boʻlib, oʻzbeklarda-da tizim oʻlchovi iki turli boʻlib qoldi: birinchisi, oʻzimizning milliy vaznimiz boʻlgʻan barmoq vazni, ikinchisi, arab-fors oʻlchovi boʻlgʻan aruz vazni.
BARMOQ VAZNI Milliy vaznimizda asos soʻz boʻgʻumlarining sanogʻidir.
Bir baytning birinchi misra’i necha boʻgʻum esa, ikinchi misra’i ham shuncha boʻgʻum boʻladir.
Boʻgʻumlarning harf, choʻzgʻi sonlariga esa ahamiyat berilmaydir.
Bir harfli boʻgʻum bilan iki harfli boʻgʻum baravar sanaladir.
Bir baytning vaznini koʻrmakchi boʻlgʻanda, birinchi misra’ boʻgʻumlarini barmoq bilan sanab oʻqiymiz.
Soʻngra ikinchi misra’i boʻgʻumlarini sanaymiz, baravar kelsa vazn tuzukdir deymiz.
Bu vaznni barmoq vazni deyishimizga sabab shudir: Koʻnglimda boʻlgʻan sevgi tamugʻi: Dardli koʻnglimning sevgan ozugʻi, Bu tamundagi olovlar soʻnsa, Tirikligimning soʻnar yorugʻi.
Botuning mana shul iki baytining vaznini koʻrmakchi boʻlganda shunday qilamiz:
Koʻng-lum-da — boʻl-gʻan — sev-gi — ta-mu-gʻi = 10 Dard-li — koʻng-lum-ning — sev=gan — o-zu-gʻi = 10 Bu — ta-mugʻ-da-gi — o-lov-lar — soʻn-sa = 10 Dard-li — koʻng-lim-ning Bu — ta-mugʻ-da-gi Ti-rik-li-gim-ning — sOʻ-nar — yo-ru-gʻi = 10
Koʻrinadurkim, Botuning yuqoridagi she’rining har misra’i oʻnlar boʻgʻumidandir.
Demak, bu she’r barmoq vaznining “oʻnlik” qismidandir.
Masalaga shu bilangina toʻxtamaymiz.
Har misra’ning oʻrta yerida bir-iki turish oʻrni boʻladirkim, biz munga turoq deymiz.
Bir misra’ning boʻgʻumlarini, “turoq”larini sanagʻanda shul “turoq”larni koʻzda tutamiz.
Turoqning iki yogʻida boʻlgʻan boʻgʻumlarni ayri-ayri sanaymiz: Koʻnglimda boʻlgʻan — sevgi tamugʻi 5+5 Dardli koʻnglimning — sevgi ozugʻi 5+5
Demak, Botuning bu oʻnlik tizmasi (5+5=10) shaklida ekan.
Vaznda kenglik istaganlar shu turoq mas’alasiga ahamiyat bermaydilar.
“Vaznda bu qadar ingichkalik shoirning ilhomini boʻgʻmoqdan boshqa bir foyda bermaydir”, deylar.
Bu soʻz toʻgʻridir.
Biroq, biz bundagi misollarimizni turoqlari bilan koʻrub chiqishni munosib koʻrdik.
Bizda barmoq vazni toʻrtlikdan oʻn oltilikkacha boʻladir.
Misollari shulardir:
Toʻrtlik: Oʻlgan kelmas, Oʻchqon yonmas. (El soʻzi)
Beshlik: Yosh qiz yuzini, Qora koʻzini Koʻrolmadim men. (Botu)
Oltilik: Yaxshi topib soʻylar, Yomon qopib soʻylar.
Yettilik: a) Charxim tanob — tashlaydir, 4+3 Bir baloni — boshlaydir. 4+3 b) Suv kelar guldir-guldir, 3+4 Sevganim qizil guldir. 3+4 Sevganim topilmasa, 3+4 Oʻlganim — oʻshal kundir. 3+4
Shoirimiz Choʻlpon yettilikning iki turining ogʻirrogʻini oralashtirib she’r yozgan: Men kuchli — menda isyon, 3+4 Men toʻlqun — menda tugʻyon, 3+4 Koʻpurarman — tosharman. 4+3
Sakkizlik: Kel oʻtirgʻil — sajda qilgʻil, 4+4 “Lot, monatka” — banda boʻlgʻil, 4+4 Yo joningdan — umid uzgil, 4+4 Yosh oʻgʻlon — kelganing nadir? 3+5 (“Zayn ul-arab”)
Toʻqqizluk: Yurakda — umidlar — alamlar, 3+3+3 Tuzimsiz qaroqni — bosarkan, 3+3+3 Nega men — chaqmoqday — yugurmay. 3+3+3 (Botu)
Yolgʻuzliklarda — chidagandim, 5+4 Chunki men seni — oʻylagandim. 5+4 (?)
Oʻnlik: Otimdir oʻgʻuz — bilinglar ayon, 5+5 Nomimdir Xisrav — bilinglar yaqin. 5+5 Erka malak achchigʻlanmam senga, 4+6 Uchursang-da — koʻkka yurak kulin. 4+6 F.
Oʻn birlik: Oʻtruk boʻyidagi barcha tu/r/kmanlar, 6+5 Doʻstim, xabar bergil — omon-esonmi? 6+5
Oʻn ikilik: Soʻzim qattigʻ — tilim achchiq — oʻzim zolim, 4+4+4 Gʻarib jonim — sarf aylaysan — yoʻqdur molim. (Yassaviy)
Uzun, uzun argʻamchi — yoʻlda yotarmi? Esizgina Mallaxon — goʻrda yotarmi? 7+5 (Ashula)
Kechagi qaynashlar — pasaygan boʻlsa-da, Kechagi hujumlar — susaygan boʻlsa-da. 6+6 (Botu)
Oʻn uchlik: Salom senga, malaklarning — ulugʻ rahbari, Bilim, hikmat koʻklarining — nurli hulkari. 8+5
Oʻn toʻrtlik: Dunyo, dunyo, san dunyo — kimga vafo qilibsan? Sendan vafo kutganga — sen koʻp jafo qilibsan. 7+7
Uqtirish: bir oʻn toʻrtlik misra’ iki (misra’lik) yettilik misra’ boʻla olgani uchun bu vaznda oz yoziladir.
Oʻn beshlik: Goʻzal yulduz — yerimizning — eng qudratli — tuvgʻani, Nega bizdan — qochib muncha — uzoqlarga —tushubsan. 4+4+4+3 (F.)
Oʻn oltilik: Gasht etdim togʻu tuzlari, — koʻrdim ajoyib qizlari, Bizning yerning kanizlari — hur ila gʻilmon mani zor. 8+8
Uqtirish: oʻn oltilik vaznning misra’lari juda uzundir, hamda har bir misra’i ikita sakkizlik misra’ boʻlarlikdir.
Shuning uchun bu vaznda oz yoziladir.
Emdi aruz vaznini koʻraylik.
ARUZ Yuqoridagi fasllarda soʻylaganimiz kabi tizimda vazn mas’alasini millat oʻz tilining ba’zi xususiyatlariga koʻra hal qilgʻan.
Bizning tilimizga uygʻun kelaturgʻan vazn, albatta, milliy vaznimiz boʻlgʻan barmoq vaznidir.
Biroq eron-arab ta’siri ostida aruz vazni ham adabiyotimizga kirgan, muhim oʻrin olgʻan, muvaffaqiyatsiz bir shaklda keng suratda bu kungacha davom etib kelgan.
Soʻng kunlarda yosh oʻzbek adabiyoti zamonida oʻz oʻrnini yana barmoq vazniga topshirib, oradan chekilmoqda.
Aruz vazni arabnikidir.
Arab shu vaznlarda she’r yozgan.
Hijriy (170 nchi) yilda oʻlgan imom Xalil ibn Ahmad bu vaznlarni yigʻib, belgili qoidalar ostiga kirgizdi, aruz qoidalarini tuzdi.
Arab olimi tomonidan tuzilgan aruz qoidalarini forslar ham forsi(y) she’rlar uchun qabul qildilar.
Biroq, forsiy she’r uchun qabul etilgan aruz arab aruzining xuddi oʻzi emas edi.
Forslar arab aruzini tuzatdilar.
Kamchiliklarini toʻldirdilar.
Oʻzlarining milliy vaznlarini ham shu qoidalarga ergashtirib aruzga kirgazdilar.
Mana shunday qilib, arab aruzini arab-fors aruzi holiga keltirdilar.
Bizning Oʻrta Osiyo turklari tomonidan qabul etilgan aruz shul arab-fors aruzidir.
Bizning Oʻrta Osiyo xalqlari qachon qabul etgani aniq emas.
Biroq Hijriy 462 da Qashgʻarda yozilgan mashhur “Qutadgʻu bilig” kitobining shu aruz vaznida yozilgani e’tibor etilsa, juda eskidan qabul etilgani ma’lum boʻladir.
ARUZ USULI Yuqorida aytilgan edikim: bizning barmoq vaznimizda barmoq asosi soʻz boʻgʻumlaridir.
Bizda tizim oʻlchovi soʻz boʻgʻumlarining sanashidir.
Aruz ham shundaydir.
Aruz ham asos qilib soʻz boʻgʻumlarini oladir.
Biroq u choʻzgʻilarning uzunlik, qisqaligʻini ham koʻzda tutadir.
Bir necha soʻz boʻgʻumlidir.
Har boʻgʻumida necha harf, necha boʻgʻum bor?
Choʻzgʻilari uzunmi, qisqami?
Mana, arab-fors aruzining tekshirgani shulardir.
Bu tekshirish juda aylanmali yoʻllarini munda chizib koʻrsatmak foydasiz, kulunch bir ish boʻladir.
Shuning uchun biz ularning tub tilaklarini oʻz yoʻlimiz bilan onglatargʻa tirishamiz.
Aruzchilar soʻz boʻgʻumlarining, asosan, shu qismlargʻa ajratganini koʻzda tutadilar: a) bir harf, bir qisqa choʻzgʻili boʻgʻum: ma, ba kabi; b) bir harf bir uzun choʻzgʻili boʻgʻum: yo, bu kabi; j) iki harf, bir qisqa choʻzgʻili boʻgʻum: gal, bul kabi; d) iki harf, bir uzun choʻzgʻili boʻgʻum: forscha shoh, xoʻb kabi.
Aruz bilan yozilgan bir tizimning vaznini tekshirganda har misra’ning har soʻzining har boʻgʻumida necha harf, qanday choʻzgʻi borligini tekshirib turmoq, albatta, ogʻirdir.
Shoirni(ng) ilhomini boʻgʻub, til tekshirishga majbur qiladir.
Aruzchilar mana shu ogʻirlikdan qutulmoq uchun yuqoridagi choʻzgʻi taqsimni koʻzda tutub, f, ’, l, n, t, s harflari ham uzun-qisqa choʻzgʻilardan oʻlchov soʻzlar tuzganlar: Qa-ni-sen — fa-u-lun, kel-dim — fa’lun, kel-dim — bu- kun — mus-taf-’i-lun kabi.
Mana shu oʻlchov soʻzlariga aruzning usullari deyiladir.
Aruz usullari arablarda oʻntadir.
Ular bu oʻn usulni turli-turli oʻzgartib koʻpaytirganlar.
Bu oʻn usul oʻzgartmalari bilan juda koʻpayadir.
Biz bu yerda yolgʻuz oʻzbek-chigʻatoy tizimlarida qabul etilganlarinigina koʻrsatib oʻtishni yetarlik topdik.
Oʻzbek-chigʻatoy tizimlarida arab-fors aruzidan olingan oʻlchov soʻzlari aruz usullari shulardir: Maf’ulun-mafobiylun, fa’ulun, maf’ulu, mafoiylun, mafoiylu, faal, foilotun, failun-fa’lun-failun, mufta’ilun-mufta’ilun, foilun, failotun, faul, fa’lu, foilotu, fa’-foʻ, mustaf’ilun, mustaf’iylun
Bularning ma’nolari yoʻqdir.
Yolgʻuzgina “oʻlchov” soʻzlaridir.
Bir tizimni oʻlchaganda shulardan bir qanchasini qatorlab qoʻyub oʻlchaydirlar.
Misol uchun Bobirning shu baytini oʻlchab koʻraylik:
Vazni: Mafoiylun, mafoiylun, fa’ulun
Seni koʻrmay yiroqdin zor boʻldim,
Bir oz yod et yiroqdin zorlarni.
Oʻlchash yoʻli: Seni koʻrmay — mafoiylun: yiroqdin zo — mafoiylun — r bOʻldum — fa’ulun.
Bir oz yod et — mafoiylun: yiroqdan zo- mafoiylun: — rlarni — fa’ulun.
Aruzchilar yuqorida koʻrganimiz oʻlchov soʻzlaridan turlarini turli tartibda birlashtirib, aruz “bahr”lari tuzganlar.
Aruz istilohida bahr vazn turkumi demakdir.
Har bahrda bir-biriga yaqin koʻb vaznlar bordir.
Arab aruzida oʻn olti bahr bordir: 1. Madid 2. Tavil 3. Basit 4. Vofir 5. Komil 6. Ramal 7. Rajaz 8. Xajaz 9. Mujtass 10. Muqtazab 11. Muzori 12. Hafif 13. Munsarih 14. Sarit 15. Mutaqorib 16. Mutadorik
Fors shoirlari arab aruzining oʻn usulidan beshtasinigina oʻzgartmalari bilan qabul qilgʻanlar.
Arabning 16 bahridan boshdagi beshtasida oz she’r yozganlar.
Hamda oʻz milliy vaznlarini jadid, qarib, mushokil ismli uch bahr ostida yigʻib, haligi 16 bahrga qoʻshganlar.
Shul yul bilan arab-fors aruzidagi bahrlarning soni oʻn toʻqquzga erishgan.
Chigʻatoy-oʻzbek shoirlari esalar, bu bahrlarning hammasidagi hamma vaznlarda she’r oʻqugʻanlar.
Oʻzlariga qulay qurulgan bahrlarning ba’zi vaznlarinigina ishlatganlar.
Chigʻatoy-oʻzbek adabiyotida ishlatilgan aruz vaznlari shulardir.
Bahri komildan bir vazn Vazni: mutafoilun mutafoilun mutafoilun (mutafoilun)
Hami zulfi, orazi davrida magar ul qamarki bu holadur, Yurakimda furqati zoʻridin ishim ohu dard ila noladur.
Oʻlchash yoʻli: Hami zulfi o — mutafoilun, — razi davrida mutafoilun, magar ul qamar — mutafoilun, ki bu holadur — mutafoilun, Yurakimda fur — mutafoilun, qati zoʻridin — mutafoilun, ishim ohu dar mutafoilun, — d ila noladur — mutafoilun.
a) foilotun foilotun foilotun foilun Boʻldi gul vaqtiyu men dardu gʻamida mubtalo, Ishq oʻtida loladek bagʻrimda yuz dogʻi balo. (Boyqara)
Oʻlchash yOʻli: Boʻldi gul vaq — foilotun, — tiyu men dar — foilotun, — du kamida — foilotun, mubtalo foilun: Ishq oʻtida — foilotun, loladek bak — foilotun, foilotun, — gi balo — foilun.
b) foilotun foilotun foilun Nechakim qildim vafo koʻrdim jafo, Nechakim koʻrdim jafo qildim vafo. (Bobir)
Nechakim qil — foilotun, — dim vafo koʻr — dim jafo foilun: nechakim koʻr — foilotun, jafo qil — foilotun, dim vafo — foilun.
j) foilotun foilotun foilotun faulun Yer yuzimni koʻrub dardu gʻamim bilsa kerak, Yuz koʻrub dardu gʻamim chorasini qilsa kerak.
(Bundan boshlab oʻlchash yoʻli koʻrsatilmaydir. Yuqoridagi oʻrnaklarga qarab tildagina oʻlchab borish kerak.)
d) foilotun foilotun foilotun foilotun Guling ar qolmadi gulzorda boʻstonda nashiman, Lekin oʻlding chamanistoni fasohatda saromad. (Komil)
x) foilotun foilotun foilun Xon Samarqandni oldirganda, Boyagi qal’ada oʻlturgʻanda.
Bahri rajazdan iki vazn a) mustaf’ilun mustaf’ilun mustaf’ilun mustafi’lun Davron gʻamin barbod qil, ishrat uyin obod qil, Jonu koʻngilni shod qil ovozi changu nay bila.
b) muftailun mafoilun muftailun mafoilun Bogʻi jahonki xush erur gulshani ayshxonasi, Rohati jismu jon erur bazmi adab nishonasi
Bahri hazajdan yetti vazn a) vazni: mafoilun mafoilun faulun
Toʻkub qonim tarahhum qilmading hech, Koʻrub holim tabassum qilmading hech. (Bobir)
b) mafoiylun mafoiylun mafoiylun mafoiylun Kular edim burun Farhodu Shir(in) dostonigʻa, Bu Shirindurki, oning birla oʻq hamdoston oʻldum. (Bobir)
j) maf’ulu mafoiylu mafoiylu faulun Ey gul, meni zor etmaki, husnung chamanida, Bir koʻz yumub ochguncha bu gulzor topilmas. (Bobir)
d) maf’ulu mafoiylun faulun Devona boʻlub chiqib jahonda, Ovora diyoru xonumonda.
x) maf’ulu mafoiylun maf’ulu mafoiylun Har yongʻaki azm etsam yonimda borur mehnat,Har soriki yuz tutsam oʻtrumgʻa kelur qaygʻu.
v) maf’uvlu mafoilun mafoiylu faol Yod etmas emish kishini gʻurbatda kishi, Shod etmas emish koʻngulni mehnatda kishi. Koʻnglum bu gʻariblikda shod oʻlmadi hech, Gʻurbatda sevinmas ermish, albatta, kishi. (Bobir)
z) maf’uvlu mafoiylu fa’uvlun Tong otti, jahon zulmati bitti, Mungli kecha ming dard ila oʻtti.
Bahri mujtassdan iki vazn a) mafoilun foilotun mafoilun failun
Koʻngilga boʻldi ajib balo, qaro soching, Shikasta koʻnglim boʻlmish qaro, balo, soching.
b) mafoilun foilotun mafoilun foilotun Ne tong, agar seni koʻrmay figʻon qilay tunu kun men, Ki umr boʻyicha menga rafiqi dardu balo sen.
Bahri muzore’dan iki vazn a) maf’ulu foilotun mafoiylu foilun
Jonimdin oʻzga yori vafodor topmadim, Koʻnglumdin oʻzga yori vafodor topmadim.
b) maf’ulu foilotun maf’ulu foilotun Zulming aro doriq sabza ichida lola, Ul chashmi pur xumoring loladagi gʻazola.
Bahri hafifdan bir vazn Foilotun mafoilun failun San’atim onda soz chalmoq ishi, Qilmayin men kabi ishimni kishi.
Bahri munsarixdan iki vazn a) muftailun foilotu muftailun fa’ Ulki menga yori dilnavoz koʻrundi, Javrni koʻrsatti koʻbu oz koʻrundi.
b) muftailun foilun muftailun foilun Shohi gulu nastaron hid berur boʻyidan, Atrini mushki Xoʻtan kasb qilur boʻyidan.
Bahri sare’dan bir vazn Muftailun muftailun failun Eski ommaga boʻlub pech-pech, Hechdin oʻzga nima yoʻq onda hech.
Bahri mutaqoribdan uch vazn a) faulun faulun faulun faul Chu Doroni dahr etti jondan sutuh, Skandari jahondor Doro shukuh.
b) fa’ulu faulun fa’ulu faulun Ey yuzi nasrin, qomati shamshod, Necha qilursan jonima bedod.
j) faulu faulun, faulu faulun, faulu faulun, faulu faulun Hamisha tubi qadingga vola, hamisha oshiq ruhingga lola, Hamisha hayron koʻzingga abhor, hamisha oshiq labingga kavsar.
Arablar yuqoridagi vazndan yolgʻuz sakkiz ruknlik yozsalar-da, fors, turk shoirlari 16 ruknlik yozganlar.
Misolimiz shul 16 ruknlikdir.
Bahri mutadorikdan bir vazn Foilun foilun foilun foilun Sen kabi koʻrmadim bir vafosizni men, Men kabi koʻrmading bir vafolikni sen.
Mana chigʻatoy-oʻzbek adabiyotida qabul etilgan aruz vaznlari shulardir.
Biroq bu uzul-kesil bir gap emas.
Oxtarib topqonimiz shulardir.
Yana topilsa, ilova qilinadir, albatta.
ARUZNING BIZNING TILGA YARAMAGʻANLIGʻI Yuqorida soʻyladikkim, arab-fors soʻzlarida turkcha sOʻzlardagi bosim oʻrnida “madd” bor, bu “madd” ham turkchaning bosimi kabi vaznning oxirida kelmaydir.
Soʻzning ham choʻzgʻisini “maddlamak” tortib, choʻzib aytmak mumkindir.
Soʻngra arab-fors soʻzlaridagi “madd”ning bizning tildagi bosim kabi belgili bir oʻlchovi yoʻqdir.
Uni bir uzun choʻzgʻidan toʻrt uzun choʻzgʻigacha tortmoq mumkindir.
Shuning uchun aruz usullarini “qisqa maddli”, “uzun maddli” deb ajratib, taqti’ qilishga majbur boʻlamiz.
Bizning tilda esa “madd” yoʻqdir.
Aruz vaznida asar yozgʻanda aruz usulidagi “uzun maddli” oʻlchovga toʻgʻri kelturmak uchun turkcha soʻzlarni ham “uzun madd” bilan aytish lozim keladir, bu esa juda kulunch boʻladir.
Aruzning eng ohangli, eng oʻynoqi bir vaznida yozilgan turkcha bir she’rni qishloqda yashagʻan, oʻz tilining ohangini buzmagan bir turkka oʻqutsangizu tinglagʻani she’rda turkcha soʻzlarning choʻzulub, tuzatib bemaza etilib aytilganini eshitgach, albatta, kuladir-da, tinglagani she’rning bir turk ogʻzidan chiqmaganiga hukm qiladir.
Emdi shu da’voning quruq dalilsiz boʻlmagʻanini koʻrsatmak uchun misollar keltiraylik: Durbekdan: (muftailun muftailun foilun) Bor edi Misr elida bir butparast, Yurur edi Misrda payvasta mast. Barcha oning yu...zina oldirdi koʻz, Borchasining ogʻzida qolmay...di soʻz. Jumlayi nomusinggʻa aylar ziyon, Se...ni qilur ayb bu xalqi jahon.
Bobirdan: (foilotun foilotun foilun) Oʻzni, koʻngil, aysh ila tutmoq kerak, Bizni u...nutqonni u...nutmoq kerak.
(mafoilun 4 daf’a) Tiyo olmon yigʻi...ni koʻrgach ul yoshni, vale ul ham, Koʻzim yoshi...ni koʻrgach asray olmas yuzni kulgu...din.
Navoiydan: (maf’ulu mafoilun faulun) Yo...rim kechakim nasimi gulbez, Boʻldi chaman ahli uzra gulrez.
Komildan: (mafoiylun 4 daf’a) Guli ruxsoringu sarvi qadingning o..rzu..si..da, Qilur qumriyu toʻti tun-kun alxonu nagʻma kelgil.
(foilotun foilotun foilotun fa’lun) Oʻrtonib furqati oʻ..ti...gʻa, base, zor oʻldim, Rohatim ketti gʻamu gʻussa bila yor oʻldim.
Umarxondan: (foilotun 4 daf’a) Yo Rab, ul oyning nasimi subhi farroshimidur? Yo bu gʻavgʻolar firoq ahlini gʻavgʻosimidur.
Mana shu misolni yetarlik koʻrub, mas’alaning boshqa tomoniga qaraylik, aruz vazni bilan she’r soʻylashga davom eta berganda bora-bora tilimiz bilan aruz vaznining bir-biriga kelishib qolishi mumkinmi?
Albatta mumkin, biroq, forsi(y), arabiy sOʻzlar bilan, ham forsi(y)chaning vasfi, izofiy tarkiblari bilan tilimizni toʻldirmoq sharti bilan mumkindir.
Bu ishdan na foyda koʻramiz, uni bilmayman.
Aruz vaznini sevguchi usmonli adabiyotlaridan ba’zilari tabiiy hodisalarning har birida boʻlgʻan oʻziga maxsus ohangini aruz vaznlaridan topmoq mumkindir.
Shuning uchun qaysi mavzu’ga munosib bir vaznni topib olarmiz.
Netaykim: usmonli shoir Tavfiq Fikrat “Yogʻmur” otli tizmasida faulun, faulun, faulun, faul vaznida yozadur.
Bu vaznda esa yogʻmurning ohangiga oʻxshash singarlarni “gʻavsatgʻuchi, boʻshatgʻuchi bir ohang bordir” deb aytalar.
Meningcha, bu da’voning ham asosi yoʻqdir.
Chunki Tavfiq Fikratning “gavsatgʻuchi” vaznida fors shoiri Firdavsiy oʻzining “Shohnoma”sini yozgʻan.
Qilich, qalqon, olov, kon maydonlarini juda yaxshi tasvir etgan “Shohnoma”ning urush maydonlarini oʻqugʻanda haligi “yogʻmurning gʻavsatgʻuvchi ohangi” sira esingizga kelmaydir.
Navoyi ham shul vaznda oʻzining “Iskandarnoma”sini yozgan. Onda buyuk urush maydonlarini butun foje’lari bilan koʻrsatgandir.
Toʻgʻridir: fors she’rlaridagi vaznlar orasida juda oʻynoqi, juda shoʻx vaznlar bor.
Biroq, bularning goʻzalliklari shul fors tilidagina qoladir.
Bizning tilimizni forsiy-arab soʻzlari bilan ishlatmak mumkin emasdir.
QOFIYA Misra’larning oxirida tovushlar bir xil turli boʻlgan soʻz boʻgʻumlarigʻa qofiya deyiladir.
Botuning: Adam adamdir, sajdalar ortiq, Adam soʻzlari adamgʻa tortiq. Bordan tugar kuch, bunga bor shohid, Uylaring tubsiz, samarsiz, zohid degan she’rida “tortiq” bilan “ortiq” soʻzlari qofiya boʻlgani kabi “shohid” bilan “zohid” soʻzlari ham qofiyadir.
Burungi she’rlarimizda qofiyaning juda katta oʻrni bor edi.
Hatto, vazn, qofiyasi boʻlmagʻan asar she’r sanalmas edi.
Tizma asarlarning shakllariga koʻra qofiyaning belguli tartibi bor edi.
Masalan, asar “masnaviy” (ikilik) esa har iki misra’ning oʻziga maxsus qofiyasi boʻladir: gʻazal esa, qofiyaning birinchi iki misra’i bilan ondan keyingi har bir bayt oxirida boʻlishi koʻriladir.
Masnaviydan misol: Toshkent eshigi ochilguncha, Ondagi mastlar oyilguncha, Sizni bu band ila asrarbiz, Aylamang xavf bu ishlardan siz. Qal’ani xoli etub chiqsunlar, Burju borularini yiqsunlar. (“Shayboniynoma”dan)
Gʻazaldan misol: Gʻunchadek koʻnglum mening gulzor mayli qilmagʻay, Gʻam bilan butkan koʻngil gulgasht ila ochilmagʻay.
Rango-rang gullaringni, bogʻbon, arz etmagil, Tah-batah qonliq koʻngul gul orzusin qilmagʻay.
Yoʻqtur ulkim gul yuzingdin ayri boqsam gul sari, Gʻuncha yangligʻ koʻnglima yuz xori gʻam sanchilmagʻay.
Sendin ayrildim esa boʻldi nasibam xori gʻam, Sendin, ey gul, emdi Bobir bir zamon ayrilmagʻay.
Ba’zi gʻazallarda har misra’dan keyin birgina soʻz qaytarilib turur.
U soʻzga radif deyiladir.
Bobirning: Jonima oʻt soldi ul ruxsorayi zebo yana, Koʻngluma ul zulf boʻldi moyayi savdo yana degan baytida, “zebo”, “savdo” soʻzlari radifdir.
El adabiyotimizda qofiya boshqacharoq bir yusundadir: Yo masnaviy yusunla har iki misra’da bir qofiya keltirilgan sanarliklarga boʻlinib, har toʻrtlikning 1-, 2-, 4- misra’larda bir qofiya qilib, uchinchi misra’ga ayricha qofiya qilib, uchinchi misra’ga ayricha qofiya berilgan yo toʻrtlikning 1-, 2- misra’ga bir qofiya, 3-, 4-misra’larida bir qofiya berilgan.
El ashula ham dostonlarida koʻrganimiz kabi.
Hamda shu yusunlarning har biri, albatta, lozim deb topilmagan.
KOʻb joylarda bu yOʻsunlar bir-biriga aralashtirilgan.
Ba’zi misra’lar qofiyasiz ham boʻlib oʻtgan.
Bizning bu kungi yangi adabiyotimiz ham qofiya toʻgʻrisida el adabiyoti yOʻli bilan bormoqdadir.
FORS-ARAB ARUZIDA TIZIM SHAKLLARI Eski tizmalarimizda mavzu’ doirasi juda tor boʻlgani kabi shakl doirasida tordir.
Adabiyot, she’r torliqni istamaydir, torlikda oʻsmaydir.
Bizning adabiyotimiz taqlidchilikdan chiqolmay boʻgʻulib qolganiga sabab mana shu mavzu’da, shaklda torlikdir.
Bizda fors, arab aruzidagi tizmalarning shakllari tubandagichadir.
GʻAZAL Birinchi baytning har iki misra’ida, ondan keyin har baytning oxirida qofiya bir turli boʻlgan tizmalar 12 baytdan ortuq boʻlmasa gʻazal boʻladi.
Yurak “lirizmi” she’rlari koʻbrak gʻazal shaklida aytiladi.
Misol: Kimga qildim bir vafokim, ming jafosin koʻrmadim, Koʻrguzub yuz mehr, ming dardu balosin koʻrmadim. Kimga boshimni fido qildimki, boshim qasdigʻa Har tarafdan yuz tuman tigʻi jafosin koʻrmadim. Kimga koʻnglum ayladi mehru muhabbat foshkim, Har vafogʻa yuz jafo oning jazosin koʻrmadim.
QASIDA Gʻazal yoʻsunida tuzulib, oʻn iki baytdan ortuq boʻlgʻan tizmalargʻa qasida deyiladir.
Qasida gʻazaldan kengrakdir.
Maxtashlar, maxtanishlar, tabiat tasvirlari, axloqiy fikrlar qasida yoʻsunli aytiladir.
Bizning oʻzbek-chigʻatoy adabiyotimizda qasida yoʻli judayam kengaymagan, chiroylik oʻrnaklari ozdir.
QIT’A Gʻazalning birinchi bayti boʻlmasa, qolgʻani qit’a boʻladi. Boshqacha aytganda, qofiyasi har baytning oxirida boʻlub, birinchi misra’i qofiyasiz boʻlgʻan tizmalarga qit’a deyiladir. Koʻbrak talabnomalar, chaqirish bitiklari, nasihatlar qit’a shaklida yozilgandir.
MASNAVIY Har baytning iki misra’i oʻziga maxsus qofiyasi boʻlgʻan tizmalarga masnaviy (ikilik) deyiladir.
Dostonlar, maktublar (koʻbrak sevgi maktublari) masnaviy yoʻsunli yoziladir.
Misol: Men qaribman meni xud netgusidir, Meni bu yerda muqim etgusidir. Na qoʻlum bor, na oyogʻim, na belim, Bu qadar evriladir soʻzga tilim.
RUBOYI Toʻrt misra’ligina boʻlub, 1-, 2-, 4-misra’i qofiyadosh, uchinchi misra’i qofiyasiz boʻlgʻan tizmalarga ruboyi deyiladir.
Ruboyi forsi(y)ga maxsus bir tizim shaklidir.
Bizga forslardan kelgandir.
Buning maxsus vazni bordir.
Arab-fors aruzini chigʻatoychada yozgan Navoyi ruboiy uchun “hazaj” bahridan yigirma toʻrt vazn borligini soʻylaydir.
Biroq bu yigirma toʻrt vazn bir-biriga shuncha yoqindirkim, Navoyining oʻzi ham, misollarini koʻrsatganda aralashtirib yuboradir.
Mening fikrimcha, bu yigirma toʻrt vaznni bir vazn sanamoq mumkindir.
Ozgina oʻrganib turgʻan ruboyiga misol: Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidur, Har kimki jafo qilsa, jafo topqusidur. Yaxshi kishi koʻrmagay yomonliq hargiz, Har kimki yomon boʻlsa, jazo topqusidur.
Turk adabiyotida ruboyining yana ikinchi bir shakli bordir.
Bunga tuyuq deyiladir.
Tuyuq qofiya e’tibori bilan fors ruboyisi kabidir.
Vazn boshqa, Navoyi tuyuqni ramal bahridan deb koʻrsatadir.
Ham shu vaznda shu misolni koʻrsatadir: Yo Rab, ul shahdu shakar yo labmudur, Yo magar shahdu shakar yolabmudur, Jonima payvasta oʻqin otgʻali, Gʻamza oʻqin qoshigʻa yolabmidur.
Koʻriladurkim, buning qofiyasida soʻz oʻyunlaridan tajnis bordir.
Shunga tayanib, “tuyuq toʻrt misra’li, qofiyasi tajnisli tizmalardir”, deb ta’rif qiladilar.
Holbuki, Navoyining “Mezon ul-avzon”ida koʻrsatilganiga koʻra, tuyuq uchun tajnis albatta lozim emas.
Navoyi bu haqida mana shunday deydir: “Birisi tuyuqdurkim, iki baytgʻa muqarrardir. Va sa’y qilurlarkim, tajnis etilgay” (“Mezon ul-avzon”).
Mening fikrimcha, barmoq vaznimiz bilan yozilgan toʻrtlik tizmalarning oti boʻlgʻan, soʻngralari arab-fors aruzi bilan yozib boshlagʻan shoirlarimiz uning vazniga yaqin bir aruz vazniga aylantirib, jinsli qilurgʻa ham tirishkan boʻlsalar kerak.
MUSTAZOD Bir gʻazal yoziladir.
Har misra’ har baytidan keyin shul misra’ning bir boʻlagi vaznida soʻz orttiriladir.
Bunga mustazod deyiladir.
Misol: Ne oʻsmayu, ne kesmadur ul zurfi sumansoy, ne gʻamzai jodu,
Mashshota senga zolim falakdur magar, ey oy, Xurshid anga koʻzgu.
Tosh yosi bila kirpik oʻqin har sori otsoq, imkoni xato yoʻq, Har kimsaki, boʻlgʻay unga bu nav’ oʻqu yoy, tuz boʻlgʻusi qobu.
Navoyi “Mezon ul-avzon”da mustazod toʻgʻrisida degan: “Va yana xalq orasida bir surud (ashula) borkim, hazaji musamman vaznida unga bayt bogʻlab, har misra’idin soʻngra ham ul bahrning iki rukinini bir qilib surud (ashula) nagʻmaotiga (kuyiga) rost keltirarlar ermish” (“Mezon ul-avzon”).
Navoyining shu soʻzlaridan mustazod shaklining turk kuylariga toʻgʻri keltirib oʻqumoq uchun sOʻngra tuzulgan bir shakl ekani onglashiladi.
MUSAMMAT Uzun bir tizmani toʻrtlik, beshlik, oltilik parchalariga ajratadilar.
Birinchi parchasining hamma misra’lari qofiyadosh boʻladir.
Qolgʻan parchalarining soʻng misra’lari ayricha qofiyadosh boʻlub, soʻng misralar esa birinchi parchaning qofiyasiga boylanadir.
Musammat necha turlik boʻladi: 1) toʻrt misra’liq boʻlsa murabba’ (toʻrtlik); 2) besh misra’liq boʻlsa muxammas (beshlik); 3) olti misra’liq esa musaddas (oltiliq) deyiladir...
Navoyi, Lutfiy, Husayniy, Komil, Rojiy, Amiriy kabi koʻb chigʻatoy-oʻzbek shoirlarining musammatlari (muxammas, musaddas, murabba’lari) bordir.
Ba’zan bir shoir hurmat qilgʻani bir shoirning bir gʻazalini oladi.
Uning har iki misra’ining ustiga uch yoki toʻrt misra’ boylab, bir muxammas (beshlik) yoki musaddas (oltiliq) tuzadir.
Bu adabiy yoʻldoshlikka muxammas yo musaddas bogʻlamoq deyiladir.
“Musammat”ga misol uchun Husayniyning Navoyi gʻazaliga bogʻlanga(n) muxammasini yozamiz: Husayniyning Navoyiga muxammasi La’li jonbaxshingdin ayru obi hayvonni netay, Har dam ar yuz jon berur jononasiz jonni netay, Gar emas manzur husnung, huru gʻilmonni netay, Gulshani koʻyingdan ayru bogʻi rizvonni netay, Boshim gar gul sochar, sonsiz gulafshonni netay. Hajr anduhida to gulshan aro qildim guzar, Sarv boʻyi qomatingni nahlidan berdi xabar, Lek oning vaslidin ne baxra topdim ne samar, Nahl qadding chun emas giryon koʻzimda jilvagar, Joʻybor atrofida sarvi xiromonni netay, — deb boshlangʻan.
Ha(r) bir boʻlagida: Xarobot oro kirdim oshuftahol, May istargʻa ilgimda singʻan safol misra’lari qaytarilgʻan goʻzal bir tarji’bandi bor.
Shuning bir bandini yozib koʻrsatamiz: Ketur, soqiyo, mujdai jomdin Ki, pajmurda boʻlmishmen ayyomdin.
Bu gulshan guliga chu yoʻqtur vafo, Ne parhez etay jomi gulfomdin.
Chu yoʻq shomi hijron xumorigʻa subh, Ichib onglamay subhni shomdin.
Xalos aylay oʻzni mayu nuqlning Suvu donasi birla bu domdin.
Boʻlay dayr pirigʻa andoq murid, Ki yod etmayin shayxulislomdin.
Kiray dayr aro oʻyla majnunu mast Ki, ketsun xiradi xos ila omdin.
Solay bir alolo xarobotda, Ki chiqsun figʻon ahli ayyomdin.
Xarobotiy oʻlmoqligʻim, zohido, Savol etma, men zoru badnomdin.
Garav qilgʻali maygʻa chun qolmadi Ne tasbehu ne xirqa, nokomdin.
Xarobot aro kirdim oshuftahol, May istargʻa ilkimda singan safol.
Bir dam, ey ahbob, har sori qoshindin ketmangiz, Harnakim derman muvajjah boʻlmasa, eshitmangiz!
Bu, ki derman chehradin qonli yoshni ortmangiz, La’lgun ashkim labi hijronida ayb etmangiz!
Koʻz yoʻlidin toʻkmayin bagʻrimdagʻi qonni netay, To ayridi mendin ul mahvashni charxi kajnihol.
Ey Xusayniy, telba koʻnglum boʻlmadi bir lahza shod, Oqibat chun topmadim ul shoʻx vaslidin murod.
Yordin ayru buzuq koʻnglumga qildim xayrbot, Ey Navoyi, oʻyla ganjoʻlmay chu, vayronni netay.
TARJI’BAND, TARKIBBAND Uzun bir tizma bir necha qismga ayriladir.
Har bir qismning oʻziga maxsus qofiyasi boʻladir.
Biroq har qismning oxirgisini butunlari boshqa qofiyada yo bir necha qism bilan bir qancha qofiyada boʻladi.
Bunga tarkibband derlar.
Birinchi qismining oxirgi ikki misra’si har qismning oxiriga qaytarilib tursa, tarji’band ataladi.
Navoyining: Ketur, soqiy, ul mayki subhi alast, Oning nash’asidin koʻnglum edi mast.
USLUBNING UMUMIY, XUSUSIY HOLLARI Yuqorida uslubning sinfga, zamongʻa, millatga, shaxsga, hatto, bir shaxsning sochim, tizimiga koʻra oʻzgarib turgani koʻruldi.
Shuncha oʻzgarishgan, bir holda turmagʻur boʻlgan uslubning xususiy, umumiy hollarini ajratib, aniqlab qOʻida shaklida koʻrsatmak mumkin boʻlmagʻan bir ishdir, ogʻirdir.
Shunday boʻlsa ham adabiyot saboqlarida davom etgan talabaga fikr berish tilagi bilan uslublar orasida boʻlgan oʻrtoq sifatlarni ajratib olib qOʻida shaklida koʻrsatmak foydasi boʻlmaydir.
Umuman, jugʻrofiyo, hisob, handasa kabi ilmiy, fanniy mas’alalar toʻgʻrisida yozilgan asarlarning uslubi bilan adabiy, she’riy parchalarning uslubi orasida koʻzga koʻrinarlik ayirma bor.
Fanniy, ilmiy asarlardan maqsad tuygʻularimizni oʻquvchilarga oʻtkarib, ularda bir turli hayajon (ruhiy toʻlqun) qoʻzgʻatmoq emas, ilmiy bir haqiqatni onglatishdir.
Bu maqsad uchun sodda uslub yetarli koʻrilgan hamda bunday asarlar tutash shu sodda uslub bilan koʻrilgan hamda bunday asarlar tutash shu sodda uslub bilan yozila kelgandir.
Adabiy, she’riy asarlardan esa maqsad oʻquvchini qaynatmoq, unda ruhiy bir toʻlqun yaratmoqdir.
Buning uchun xayol yordami bilan uslubni bezatish lozim koʻrilgan, hamda adabiy, she’riy asarlar har vaqt mana shunday bezalgan uslubda yozila kelgandir. Mana shu ayirmani koʻzda tutub, adabiyot kitoblarida uslubni sodda uslub, bezalgan yo tasviriy uslub deb ikiga ajratadirlar.
Uslubning hollarini ham shul asosga koʻra ikiga ajratib koʻrsatamiz, sodda ham she’riy uslublarning hammasida topilishi matlub boʻlgan hollargʻa uslubning umumiy hollari deyiladir.
Tasviriy uslublarda topilishi matlub boʻlgʻan hollargʻa uslubning xususiy hollari deyiladi.
Endi uslubning umumiy hollarini, ya’ni har uslubda topilishi matlub boʻlgʻan hollarni koʻramiz.
TUZUKLIK U asardagi soʻzlar ham gaplari sarf, nahv ham shevaga koʻra tuzuk boʻlsa, shul asarning uslubida tuzuklik bor deyiladir.
Tuzuklik har uslub uchun juda zarur, juda keraklik bir holdir.
Bir fikr qanday goʻzal, qanday foydaliq, qanday ochiq boʻlsa boʻlsun, uni ifoda qilgʻanimizda soʻzlarimizning, gaplarimizning sarf, nahv, shevaga koʻra buzuqligi u fikrning ta’sirini yoʻqotadir.
Oʻzbekchani yaxshi bilmagan kishi bilan gapirishib turgʻanda qanday bir holda qolsangiz, buzuq bir uslubni oʻqugʻanda ham xuddi shu holatda qolurmiz.
Oʻzbek shoiri Fanoning: Ushshoqlargʻa boʻlmasa shavqin chu rahnamo degan misra’ida sarf yanglishi bor.
Oshiqlar oʻrnida “ushshoqlar” degan.
Holbuki, “ushshoq” soʻzining oʻzi oshiqlar demakdir.
Ruschadan tilimizga tarjima qilinib, Elbekning “GOʻzal yozgʻichlar”ida bostirilgan “Qush qoʻshigʻi” hikoyasida shu: “Beshikdagi bolang menga qarab yorugʻ chiroyday katta koʻzlarini ochib, mening qoʻshugʻimni ham tinglab, “onam qani?” dedi”, — iborasidan “katta koʻzlarini ochib” parcha(si) nahvga koʻra yanglishdir.
Chunki bundagi “katt” soʻzi koʻzga emas, “ochib”ga baylanadir.
Bolaning koʻzi katta emas, bola koʻzini katta ochgan.
Buning nahvga koʻra toʻgʻrisi: “koʻzlarini katta ochib” shaklidadir.
Yana shul “Goʻzal yozgʻichlar”dagʻi “Binafsha” hikoyasining shu: “Gulzor ichidagi gullar hech bir binafshaning borligini sezmaydirlar, bilmaydir” degan parchasida naxviy yanglishik bor.
“Hech bir” degandan keyin “sezmaydurlar”, “bilmaydurlar” emas, “sezmaydur, bilmaydur” demak kerak edi.
Burungi shoirlarimizdan Fanoning: Voy gul bir shavqida qon boʻldi koʻnglum gʻam ishi, Bulbuli shoʻridadek yuz rang nolondur bukun degan baytida nahviy yanglishiq bor.
Bu baytda “koʻnglum ishi” ega, “nolondur” soʻz kesimdir.
“Koʻnglum ishi nolondur” degan gap nahvga koʻra yanglishdir.
Koʻngulni ishi “nola”dir, “nolon” emas.
Navoyining “Layli va Majnun”idan shu: Gulshan aro qaysi xushdin fard, “Etib” edi yerda oʻylakim gard. Ham magʻzida xushdin xabar yoʻq Ham jismida ruhdin asar yoʻq. Yorim necha kim nasimi gulbez, Boʻldi chaman ahli uzra gulrez degan parchada “yotib”, “yorim” soʻzlarining birinchi boʻgʻumlari juda choʻzulub, “madd” bilan aytiladir.
Bu esa bizning shevamizda yoʻqdir.
SOFLIK Uslubda soflik soʻz tuzushda, gap tuzushda yotchilik kOʻrsatmaslik, asarda yot soʻzlar yo eski onglashilmas soʻzlarni kirgizmaslik, yot tillarning nahviy qoidalarigʻa qarab gap tuzmaslikdir.
Oʻqigʻuchilarning qaysilarikim, tirishmaylar oʻz bilimlarini ortdira olmaslar deganimizda gapning tuzulishi oʻruschaning gap tuzulishiga ergashgan, uning ta’siri bilan boʻlgandir.
Buning toʻgʻrisi: Tirishmayturgʻan oʻqigʻuchilar oʻz bilimlarini orttira olmaydilar, shaklida boʻladir.
Eski shoirlarimizdan Balxiy Durbekning “Yusuf-Zulayho” kitobidan shu: Bor edi bir bog “bamisli Eram”, Misr azizi sob erdi haram. Qoldi taajjubda “z-suni iloh”, Yusuf oʻshal tevaga aylab nigoh. “Oqibatul amr zirohi talab”, “Hittayi Kanonga” yetishti arab parchasini “bamisli Eram”, “z-suni iloh”, “oqibatul amr”, “zirohi talab”, “Hittayi Kan’on” degan soʻz uyushmalari yotchilik bilan tuzilgandir.
Muqimiyning: To oʻzingni mahfilaro qilmading, Oshiqlarni zoru shaydo qilmading, Gʻayr az diling sangi xoro qilmading, Boʻldi dedim, hargiz parvo qilmading deganida “mahfilaro”, “gʻayr az diling”, “sangi xoro”, “hargiz” soʻzlarida yotchilik bordir.
Asarda yot soʻzlarni kirgizmak, yangidan soʻzlar yasamoq ham uslubning sofligiga zarar beradir.
Biroq, bu mas’alada kOʻb ifrotga bormaslik kerak.
Bizda adabiyot, ilmiy bir til yangidan yasalmoqdadir.
Dunyo oʻzgarib turadir.
Hayot kundan yangilashib boradir.
Yuz yil burungi ota-bobolarimizning tushlariga ham kirmagan bir koʻb hodisalar, narsalar maydonga chiqib turadir.
Bular uchun yangi-yangi otlar taqash lozim boʻladir.
Biz bularning otlarini yo yangidan yasaymiz (uchich, uyushma, boshqarma kabi), yoxud yotlardan olarmiz (elektrik, telefon, poyizd kabi), yo unitilib ketgan eski soʻzlarimizni yangidan tirgizamiz (qurultoy kabi).
Shul uch yoʻl bilan tilimizga yangi soʻzlar kirgizishni (soflikni saqlash uchun) qabul etmasak, tilimizni boyimoqdan toʻxtatgan boʻlamiz.
Zamonimizning ilmiy, adabiy maydoniga kirmak uchun intilmakda boʻlgʻan tilimizni boyitmoq uchun oʻz sarf, nahvimizga qarab yangi soʻzlar yasamoq, burungi soʻzlarimizni oxtarib topib, ishga solmoq lozimdir.
Bularning uslub sofligiga zarar berishlari vaqtligina bir ishdir.
Bora-bora yangi soʻzlar el zamonidan qabul etilib, hayotga oshadir, oʻzlashadir, uslubga zarari ham yoʻqolgʻan boʻladir.
Biroq, bularning ba’zilari borkim: bizning shuncha ishlatganimiz bilan-da hayotga oshmaydir, koʻbchilik tomonidan qabul etilmaydir.
Mana mundaylarigʻa bizning har qingʻirliq qilib oʻturishimiz yaramaydir.
Dunyo oʻrnida ochun, shahar oʻrnida boliq, askar oʻrnida cherik mana shunday soʻzlardandir.
OHANG Yozuvchi-adib soʻzlarining musiqiyligini koʻzda tutib, eshitishimizda chiroylik ham mavzu’ga munosiblarini tollab quloqqa ogʻir kelmayturgan bir tartibda tizishdir.
Navoyining “Layli-Majnun”ida Laylining oʻlim kuni onasining yigʻlashini tasvir etmak uchun aytilgan shu: Koʻksini yokodek etdi pora, Kim koʻnglidan urdi oʻt sharora. Tirnoqlarin chu yuziga qoʻydi, Tirnoq-tirnogʻcha yerni oʻydi. Deb navha bilan chu tortibon voy, Kim na ogʻir uyqudir, boʻtam, hoy! parchasi chindan motam kunlaridagi yigʻlash ohangini bergani uchun mavzu’ga munosibdir.
Uslubning ohangini buzaturgʻan sabablar: a) bir tovushning bir gapda daf’atlarcha kelishidir: Elbekning shu: Qor qarshusida qargʻa qagʻirlab quvonishda, Qoqar qanotin qaygʻuli, qolmas qaro qishda. Qot-qot qorinni qaygʻusida qolmasa qargʻa, Qoqmasdi qanotini quruq qoʻrquli qargʻa.
b) nahvda qarash belgisi atalgʻan “ning”dan uch-toʻrttasining bir gapda ketma-ket kelishidir: Uning otasining bogʻchasining yogʻochlarini kesganlar.
U sening daftaringning qogʻozlarining anchasini yirtqon.
j) bir soʻzning bir gapda necha qatla kelishidir: Uning soʻziga quloq solmay, soʻzini qaytarar edi.
Bir qargʻa bir patirni tishlab bir yogʻochga qoʻndi.
OCHIQLIK Uslubda ochiqliq fikrlar, tuygʻularni qulay onglasharlik etib ifoda qilmoqdir.
Yozmoqdan maqsad fikrlar, tuygʻularimizni boshqalarga soʻz bilan onglatmoq boʻlgach, onglashilmas bir ifodaning maqsadga xilof boʻlgʻani, albatta, aniqdir.
Uslubning ochiqligi uchun zararlik boʻlgan hollar shular: a) uslubning sofligiga zarar bergan hollar (yuqorida oʻtti) uning ochiqligi uchunda zararlikdir.
b) necha ma’nosi boʻlgʻan bir soʻzni eng uzoq ma’nosiga koʻra ishlatmak ham uslubning ochiqligini buzadir.
Navoyining bir maktubidan shu: “Duoyikim, shito qalbida shito qalbidin dilsoʻzroq, va niyoziykim qish aynida qish aynidin dilpuzroq boʻlgʻay...”
Parchada birinchi shito qalbi “qish oʻrtasi” demakdir.
Ikkinchi shito qalbi esa “shito” soʻzining teskarisi boʻlgʻan “otash” demakdir.
Birinchi qish ayni “qishning yuzi”, ikinchi qish ayni “quyosh” demakdir.
Demak, bu parchada soflik boʻlmagʻani kabi ochiqlik-da yoʻqdir.
j) toʻldirgichlarni koʻpaytirib, gapni judayam uzaytib yuborishda uslubning ochiqligi uchun ochiq emasdir: Buyuk inqilobdan burun elimizning bilimsizligini, taassubini, maktabga qarshiligʻini, beglar, boylar, mullolar, xonlar, hokimlarning zulmlarini, gunohsiz urush, sababsiz oʻldirishlarini, elga erkli bir yoʻl qoʻymagʻanlarini, inqilobdan keyin elda uygʻonish, oʻqish, bilim havaslarini, ochilgan maktablarga kirmak uchun navbat kutib turganlarini, zulm, haqsizliq, taassub egalariga nafrat e’lon qilgʻanini, oʻz ishlarini idora qilishga iste’dod koʻrsatishlarini birbiriga qarshilashtirib koʻrganda, koʻngul shodliklarini qanday qilib tasvir etishdan ojiz qolamiz.
UYGʻUNLIK Uslubda uygʻunlik ifoda qilmoqchi boʻlgʻanimiz tuygʻular, ma’nolarga ega uygʻun boʻlgʻan soʻzlarni tollab olmoq, gapnida fikrimizning ifoda(s)idan ortiqcha uzaytib yubormaslikdir.
Bobirning shu ruboyi (toʻrtlik)sida uygʻunlik bordir: Koʻngli tilagan murodga yetsa kishi, Yo barcha murodlarni tark etsa kishi, Bu iki ish muyassar oʻlmasa olamda, Boshini olib bir sorigʻa ketsa kishi.
Fikrning ifodasi uchun kerakligidan ortuq gaplar tizishga misol: Bu asar shayx Sulaymonningdir, Bu kitobu bu lugʻot oningdir.
“Lugʻati Chigʻatoy” egasi buxoroli Shayx Sulaymonning shu baytida birinchi misra’dan keyin ikinchi misra’ning hech kerakligi yoʻqdir.
Navoyi “ziyofat majlislari tartib et” demoqchi boʻlganda: Unda takalluf bila ahbobni Chorlar talattuf bila ashobni deydirkim, ikinchi misra’i ortiqdir.
V. Mahmudiyning “Goʻzal yozgʻichlar”dagi “Koʻklam kuni” degan tizimining shu: Qishning oppoq oʻrtukidan iz yoʻqdir, Yozning qizgʻin quruq chogʻi uzoqdir, Yurtimizning sevikli chogʻi bu chogʻdir, Yozning issiq, qishning sovugʻi uzoqdir parchasida toʻrtinchi misra’ birinchi, ikinchi misra’ning aytganini qaytib aytmak istagani uchun ortuqchadir, keraksizdir.
Sevikli shoirimiz Choʻlponning “Navroʻz kunida” unvonli she’rining shu: Xira, uchqon, kirli, kuchsiz dillarga, Yorugʻ, yogʻdu turmish sepgan yangi kun degan parchasida yorugʻ soʻzidan keyin yogʻdu soʻzi ortuqchadir.
Uygʻun soʻzlikning ortuqchalik qismini hikoyalar, roʻmonlarda ham uchratmoq mumkindir.
Negakim: sevgili shoirimiz Choʻlponning “Qor qoʻynida lola” degan goʻzal bir hikoyasi bor.
Bu hikoyada uch koʻrinish bilan anglatmogʻi kerak boʻlgʻan narsalarni onglatgan, tilak hosil boʻlgʻan, har kim “Qor koʻynida lola”ning nima ekanini bilib olgan ekan, yana bir toʻrtinchi koʻrinish orttirib iki yigitni koʻchaga chiqarib, qorovul tilidan ularga qaratib “Qor qoʻynida lola”ning ma’nosini onglatmoq ortiqcha bir ish boʻlgandir.
USLUBNING XUSUSIY HOLLARI Adabiy-she’riy uslublarda ishlatilgan, uslubni bezatishga xizmat qilgʻan hollargʻa uslubning xususiy hollari deymiz.
Uslubning xususiy hollari shulardir: SUFATLASH
Tasvir etmak istaganingiz bir narsaning suratini koʻz oldiga keltirmak uchun u narsaning sufatlarini, hollarini qatorlab tizish sufatlash boʻladir.
Yumshoq maysalar ichida kichginagina, pakanagina, yumshoqqina boʻlib gul (binafsha) oʻsgan (“Binafsha”ning ruschadan tarjimasi).
Kuchsiz, titrak, oppoq, kichik tomchilar Turmay, tinmay tuproq uzra yogʻadir. (F.)
OʻXSHATISH Bir sufatda, bir holda oʻrtoq boʻlgʻan iki narsani bir-biriga cholishtirish adabiyot tilida oʻxshatish boʻladir: Ahmat arslon kabi boturdir, uning soʻzi olovdek deganimizda Ahmatning botirlik sufatida arslon bilan oʻrtoqligini: uning soʻzini oʻtkirlikda olov bilan oʻrtoqligʻini bilgan boʻlamiz.
Har oʻxshatish aytimida toʻrt narsa bor”: oʻxshagʻan (Ahmat), oʻxshatilgʻan (arslon), oʻxshatish qaydi (kabi, -dek...), oʻxshash (boturdir).
Bizning tilimizda oʻxshatish qaydlari shulardir: kabi, -dek, -day, yangligʻ, oʻxshash, singari.
Arslonday yurakli, Toq kabi gavdasi, Olovdek soʻzi, Temir oʻxshash qoʻli, Koʻzgu singari koʻngli bordir.
Oʻxshatish aytimining toʻrt turli aytilishi bor: 1. Ahmat arslon kabi boturdir (toʻrt narsasi bordir). 2. Ahmat botirlikda arslondir (oʻxshatish qaydi yoʻq). 3. Ahmat arslon kabidir (oʻxshashi yoʻq). 4. Ahmat arslondir (oʻxshash ham, oʻxshatish qaydi ham yoʻq).
Mana shul toʻrtinchi yoʻsuni oʻxshatish aytimining eng kuchlisidir.
Tubandagi tizmalarda turli oʻxshatishlarning oʻrnaklari bordir: Qul yangligʻ oʻgʻulligʻingni qilsam, Oʻkul kabi qullugʻingni qilsam. Rasta kabi pechu tobing oʻlgʻay, Parvonadek iztirobing oʻlgʻay. Mandiki, ichim gʻamingda qondur, Sengaki, gaming tanamda jondur. (Navoyi)
Toshkariyi garchi palangi edilar, Lek suv ichra nahangi edilar. Dedikim, ubi kabi oʻlgumdur, Dahring shohidin kulgumdir. Oʻqlari soʻzlari yangligʻ bori rost, Soʻzlari oʻzlari yangligʻ bori rost. (“Shayboniynoma”dan)
Oʻxshatishning chiroyli chiqishi uchun zoʻraki, yasama oʻxshatishlardan qochinma qoʻllanishdir.
Xorazmlik Komilning: Alifdek tuz qadu nundek qoshing hijronidin har dam Tafakkur birla gah nundir qadim, gah oʻylakim yodur. Jonbaxsh la’ling ustida ul xoli hindularmidur, Yo chashmai hayvon uza zogʻ siyah mu(gʻ)larmidur? degan baytlarida sevgilining qadini alifgʻa, qoshini nunga, ogʻzini buloqqa, xolini qargʻaga oʻxshatish odamning tabiatini aynitguchi oʻxshatishlardandir.
Bizning burungi shoirlarimizning hammalari bu baloga yoʻliqqonlar, hatto eng buyuk sanagʻan san’atkor shoirlarimizdan Navoyi ham: Ermas uchuq, shakarga yopishmas chibin biri, Iki labim bila oni olsam dudogʻingdan deb Oʻrunsiz bir oʻxshatish natijasida koʻngul aynitguchi bir fikr beradi.
Oʻxshatishning yolgʻuz bir narsa bilan bir narsa orasida boʻlishi lozim emas, bir hay’at bilan bir hay’at orasida ham boʻla beradi.
Choʻlponning Rabindranat Tagoʻrdan tarjima qilgani “Suba” otli hikoyaning shu boʻlagiga bir hay’at, bir hay’atga oʻxshatilgandir: Lekin otasi oʻz boʻynida sovuq bir tosh boʻlsayu oʻshandan qanday jirkansa, oʻzining shu qizidan ham shunday jirkanar edi.
Tagoʻr munda tilsiz bir qizidan otaning jirkanishini uning ziynat uchun oʻz boʻyniga osilgani sovuq toshdek jirkanishga oʻxshatgandir.
ISTIORA Bir soʻzning oʻz ma’nosidan boshqa bir ma’no uchun ishlatilmakidir.
Shul shart bilankim, u soʻzning oʻz ma’nosi bilan yangi ma’nosi orasida bir turli oʻxshashlik boʻlsun: Koʻchada juda botur bir yigit bilan gaplashib qaytgʻan kishi Bukun men bir arslon bilan gaplashib qaytdim, desa uning shu aytganida istiora bordir.
Chunki, arslon sOʻzidan oʻz ma’nosi emas, orada oʻxshatish borligi uchun botur yigit onglashiladir.
Istiorada ham asos oʻxshatishdir.
Biroq, istiorada oʻxshagʻan va oʻxshatilgʻan aytilmaydir.
Mana shunga koʻra istiorani ikiga taqsim qiladirlar: Biri ochiq istiora. Ikinchisi yopiq istiora.
Ochiq istiora oʻxshagʻan oʻrnida oʻxshatilgʻan aytiladir.
Oldovchi bir kishi bilan koʻrushmak istaganimizda u shayton bilan menim hech ishim yoʻq desangiz, ochiq istiora qilgʻan boʻlursiz, soʻngra oʻxshagan kishi oʻrnida “shayton”ning oʻzini qoldirasiz.
Kechagi “qaynashlar” pasaygan boʻlsa-da, Kechagi hujumlar susaygan boʻlsa-da. Borliqning chokini soʻkma, Ogʻuli koʻz yoshi toʻkma, “Yosh gul”ni yerga bukma, Kel, emdi yashnab oʻsaylik, Kel, emdi birga kulaylik.
Botuning yuqoridagi she’rlarida qaynashlar, tebranishlar uchun, “yosh gul” doʻstining boʻyi uchun ochiq istiora yoʻli bilan ishlatilgandir.
“Yopiq istiora”da oʻxshatilgan oʻrnida oʻxshagʻan qoldiriladir-da, oʻxshatilgʻanning ba’zi hollari bunga taqiladir: Bundan oʻn-oʻn besh yil yurtimiz, elimiz istibdodning qonli panjalari ostida inglardi, deganimizda istibdodni yirtguvchi hayvonning qonli tirnoqlarini istibdodga taqab qoʻyamiz.
Mana bu yopiq istioradir.
Yoqimli shamol meni sevib, yumshoqqina “oʻpadir”.
Borliqning chokini soʻkma, Kel, emdi “yashnab” oʻsaylik.
Mana bu gaplarda shamol bir kishiga oʻxshatilgan, yana shamolning oʻzi gapda qoldirilganda kishi ishlaridan boʻlgʻan sevib oʻpmoq holi unga taqilgʻan.
Borliq bir kiyimga oʻxshatilgan, shoir oʻzi bilan oʻrtogʻini yulduzga oʻxshatgan.
Biroq, oʻxshagʻanlarni oʻzlarini gapda qoldirganda oʻxshatilgʻanlarning hollarini ularga taqab qoʻygan.
Istiora ham oʻxshatish kabi bir soʻzdagina emas, bir hay’atda ham boʻladir.
Choʻlponning goʻzal bir hikoyasi boshida yozilgan “Qor qoʻynida lola” aytimi mana shundaydir.
Munda “eshon”, “qiz” ham “nigoh” uchun, “qor”, “lola”, “qoʻyin” soʻzlari istiora etilgandir.
Istioraning bulardan boshqa yana bir turlisi bor, “oʻxshagʻan” bilan “oʻxshatilgan”ni yondashtirib qoʻyamiz.
Goʻyo oʻxshatilgʻan qarashliq bir narsa ekan kabi ikisidan bir qarash uyushmasi (izofiy jumla) yasaymiz: Inqilob quyoshi, umid yulduzi kabi aytimlarning hammasi nahvga koʻra qarash uyushmasi (izofiy jumla)dir.
Inqilobni “quyosh”gʻa, umidni “yulduz”ga oʻxshatgandan soʻng oʻxshagʻan bilan oʻxshatilgʻanni “qarash uyushmasi” shaklida bir-biriga boylab aytganimiz uchun bularga “qarash istiorasi” deymiz.
Qarash istiorasida oʻxshatilganning oʻzi emas, uning bir sufati, bir holi qoldirilsa boʻladir: Inqilob nuri, umid yogʻdusi, zulm tirnogʻi, oʻlum panjasi kabi tubandagi oʻrnaklarda qarash istiorasi bordir:
Qora oʻtmish changalidan qutulib, “Erk chechagi” taqa olgan kuchli qiz. Tengsizman degan “zulmat tirnogʻi”, Boʻgʻuq faryodlar yiqa olganimi? “Turmush dengizin” shamol qoʻzgʻatsa, Sen ham koʻzingga yosh toʻldirmagʻil. Yana yigʻi, oʻluklarga sajda qilish boshlandi, Yana “umid yuragi”ga nishtar uchi tashlandi. “Umid buyrugʻin” ijro etaman, “Tilag yurtiga” tezdan yetaman. Biz “borliq bagʻri”da qarshi kuch, unutma. (Botu)
Istioraning turli oʻrnaklarini Saydalining “Tabiatda bahor”idan olingan shu parchada koʻrmak mumkindir: Tabiat chechaklar bilan bezanadir, bayram qiladir.
Turli chechaklar quyoshka qarab quvonch bilan lablarini jilmaytiradirlar.
Biroq, mening ustimga esa qoʻrqunch, qora bulutlar har nafasda guldurlab, olov chaqnatadirlar.
Bagʻrimda yoqqon oʻtli yogʻmurlar iki koʻzimdan iki vulqon kabi qaynab chiqadir, meni botiradir, eritadir.
Borligʻim qoʻrqunch boʻronlar orasida qolmish izla(r)dir.
KINOYA Kinoya shunday bir soʻz yo bir gapdirkim, yozuvdan yaqin onglashilgan ma’no yo fikrdan boshqa yana bir ma’no va fikrni onglatadir-da, maqsad ham shul ikinchi onglatgani ma’no va fikr boʻladir.
Sinalmagʻan otning sirtidan oʻtma deganimiz gap bir kinoyadir.
Chunki, buning oʻzidan yaqin onglashilgʻan fikrdan boshqa “sinalmagʻan kishilar bilan ishlama” degan fikrni ham bildiradirkim, maqsad ham shudir.
El gaplari (matallari) orasidan: Boʻzchi belboqqa yolchimas.
Eshak bir tanga, toʻqum ming tanga.
Chumchuqni ham qassob soʻysun kabi koʻblari kinoyali gaplardir.
Saydalining “Qargʻalarning zori” degan sochimi kinoyaning eng chiroylik bir oʻrnakidir.
Elbekning ham hikoyalari orasida goʻzal kinoyalar bordir.
Arabcha ta’riz, oʻzbekcha nisham-piching-uchuruq atalgʻan bir yOʻsun gaplashish (tosh otib gapirmak kabi) borkim, adabiyotda kinoyaning bir boʻlagi sanaladir.
Oʻzbek xoni Shayboniyxonning Oʻrta Osiyoni chigʻatoylardan tortib olgani toʻgʻrisida “Shayboniynoma” otli bir doston yozilgan.
Muhammad Solih oʻzining dostonida Sulton Husayn Boyqaroning oʻz oʻgʻillarini Hirot shahriga chaqirib, Shayboniygʻa qarshi kengash majlisi qilgʻanini yozganda kOʻb usta pichinglar otib oʻtadir: Bu kunlarda chigʻatoylarning eng ulugʻi boʻlgʻan Sulton Husayn Boyqaro oʻzbek xoniga qarshi birlikda harakat qilishni lozim koʻrub, oʻgʻullariga kishi yuboradir: Chun bu soʻzlarni, dedi ul Mirzo, Soldi oʻgʻlonlari ichra gʻavgʻo. Bordilar begonalari bu soʻz ila, Choptilar ot bori bu soʻz ila. Dedilar soʻzini oʻgʻlonlariga, Yetkurub borchalarin jonlariga. Borcha soʻzini qabul ayladilar, Otlarining sirtidan siyladilar. Chopibon borcha Hiriy bordilar, Otaning koʻnglini oxtardilar. Balxdan “Shoh Zamon”i keldi, Munisi, ruhi ravoni keldi... Ham Abul Muhsiniy Marviy keldi, Marvning araru sarvari keldi. Bordi Mashhaddan anga Shoh Koʻpak, Kim, boʻlay, “Chin Soʻfi”ga banda koʻmak... Yigʻilib keldi, base, yaxshi-yomon, Kepagu arpoyu bugʻdoyu somon..!
MAJOZ Bir soʻzni oʻz ma’nosidan boshqa bir ma’no uchun ishlatmagidir.
Shul shart bilankim, bu iki ma’no orasida oʻxshatishdan boshqa bir turli yaqinlik, baylanish boʻlsun.
Bir kimsaki Boshing omon boʻlgʻay deganda tilagimiz uning oʻzining omon boʻlishidir.
Boshi uning bir muchasi (a’zosi) boʻlgani uchun bosh soʻzidan uning oʻzini onglaymiz.
Botuning qalami yaxshi.
Navoyini koʻb oʻqiyman.
Majlis soʻngida qaror bergan.
Inqilob Ivan bilan Karimni oʻrtoqlashtirdi deganimiz gaplarning hammasi majoz bilan aytiladir.
Adabiyot muallimlaridan ba’zilari majozning chin ma’nosi bilan yangi ma’nosi orasida boʻlgʻan yaqinliqning nima ekanini koʻzda tutib, majozning turlarini koʻrsatmakchi boʻladir.
Bu ortiqcha bir ishdir, mas’alaning muhim jihati mana budir: 1. Iki soʻzning har birini oʻz ma’nosida qoldirib, bir-birlariga oʻxshatilib aytilsa, oʻxshatish boʻladir. 2. Bir soʻz oʻzining chin ma’nosidan olinib, shunga oʻxshagʻan boshqa bir ma’noda ishlatilsa, istiora boʻladir. 3. Bir soʻz oʻzining chin ma’nosidan olinmay shunga oʻxshagʻon bir ma’noda ishlatilsa, kinoya boʻladir. 4. Bir soʻz oʻzining ma’nosidan olinib, shunga oʻxshatishdan boshqa nima boʻlsa mayli, biroq onglashilarlik boʻlsun.
JONLASHTIRISH Insondagi darajada tirikligi boʻlmagʻan narsalarga, jonivorlarga insondagi tiriklikning hollarini, sufatlarini taqmoqdir.
Jonsiz narsalarni jonli koʻrmak, qushlar, jonivorlarni kimsalar oʻrnida tushunib, o(n)lar bilan gaplashmak, ogʻir qaygʻular, kuchli tuygʻular, dengiz toʻlquni, qon qaynashi zamonlarida boʻlaturgʻan bir ruhiy holatdir.
Mana shu ruhiy holatlarni tasvir etmak istagan qalamlar, samimiylikdan chiqmasalar ifodalariga kuchli ta’sir bergan boʻladilar.
Elbekning shu she’rida: Bir zamon koʻklarga qanot qoqqan bu Sevgili, muhtasham haybatli bino, Yemrilish soatin kutganday boʻlub, Koʻrunur koʻzga qaygʻuligʻina.
Choʻlponning shu she’rida: Kichkina ariqning pastak shovvasi Mana, tovush bilan shovlab turadir. “Ey, qoʻpol shaharning janjal, govgʻasi, Tola boʻylarida men bormen” deydir.
Bibixonim madrasasining xarobalarida koʻklarga qanot qoqqan kuchli bir qushning yemirilish, yiqilish daqiqalarini kutub turganidagʻi qaygʻularini koʻrmak...
Dalada oqib turgʻan kichkina bir oriqchaning tovushidan shaharning qoʻpolliklariga, janjal, gʻavgʻolariga qarshi koʻtarilgan ma’sum bir ruhning mayin tovushlarini eshitmak jonlashtirish san’atining chiroylik oʻrnaklaridir.
Navoyi “Layli-Majnun” dostonida bir bogʻda Laylining oyogʻi ostiga essiz yiqilgʻan Majnunning, Layli ketgandan keyin esa oʻziga kelib koʻz ochqonin, bogʻdagi gul, bulbul, yogʻochlarining unga qaygʻudoshliq qilgʻuchilar kabi koʻrgan tasvir qiladirkim, bu jonlashtirish san’atining jonli bir oʻrnakidir: Gulshan aro Qays hushidan fard, Yotib edi erda oʻylakim gard. Ham magʻzida hushdin xabar yoʻq, Ham jismida ruhidin asar yoʻq.
Yorim kecha kim nasima gulbez, Boʻldi chaman ahli uzra gulrez. Gul atri dimogʻiga solib xush, Ochti koʻzin ul gʻaribi madhush.
Koʻrdi oʻzini chaman ichinda, Sarvu gulu yosuman ichinda. Bulbul boshi uzra nagʻmapardoz, Ahvoliga navha aylab ogʻoz.
Gul holiga chun nazora aylab, Gulgun yoqosini pora aylab. Chun koʻksida hajrdan koʻrub dogʻ, Koʻksi uzra lola kuydurub dogʻ.
Topib chu vuquf bu azogʻa, Ashjor alam chekib havogʻa. Sunbul qilibon qaro uzorin, Ochib qaro zulfi mushkborin. Dardigʻa oqan su(v) zor yigʻlab, Un tortibu soʻgʻvor yigʻlab.
SOʻRASH Shoir-adib umidsizlik, shoshqinlik, qizgʻinlik kuchli bir qaygʻu kabi hollargʻa tushgʻanda oʻzining tuygʻularini uzil-kesil qilib onglata olmaydur-da, “umidir?”, “bumidir?”, “nechun bunday?” kabi soʻrogʻlarni qatorlab oʻtadir.
Bu ustalik bilan chinlikni yoʻqotmasdan ishlansa, kuchli tuygʻularni onglatish uchun chiroylik bir yoʻldir: Boqmas menga janona, ajab holat emasmu? Boʻldi yana begona, ajab holat emasmu? (Lutfiy)
Adabiyot muallimlari uslubning xususiy bezaklari qatorida “bilmaslikka solish” (tajohuli orif) deb ayricha bir bezatishdan gapuradirlar.
“Bunday shoir bilgani bir narsani goʻyo hech bilmas emish kabi u toʻgʻrida soʻrogʻlab qotarlab ketadir”, deylar.
Choʻlponning mana shu she’ri “bilmaslikka solish” uchun kuchli bir oʻrnakdir: Bir-iki yaxshi soʻz aytdik, Holimni onglaganingmi? Koʻzlarni qaygʻuli artdik, Holimga yigʻlaganingmi?
Yotliklar bitdimi endi? Ortuq men senga yaqinmi? Qargʻashlar kettimi endi, Oldimmi eski haqimni?
Toʻydirgʻich qop-qora tunlar Yopqichni oldimi bizdan. Yurgʻaymi yogʻduli kunlar, Sen bosqon sevgimi izdan?.. Sen bosqon sevgimi izdan?..
Koʻklamning oldini toʻsqon Zulmatlik qishmi yiqildi? Boʻyniga lolalar osqon Koʻklamni oʻrniga keldi?
Koʻnglimga sirli qoqilgʻan Koʻnglimning sharpasidirmi? Yo koʻkda yanglish otilgan Bir yulduz kurrasidirmi? Bir soʻzla, birgina soʻzla, Qoldirma shubha koʻngulda! (1922 yil 22 iyul)
Biroq, mening fikrimcha, bu soʻrashdan boshqa narsa emas.
Buni uslubning ayri bir bezagi deb koʻrsatish toʻgʻri boʻlmaydir.
MUBOLAGʻA Tuygʻularimizdan birining juda kuchli ekanin bildirmak, uni boʻlgʻanidan bir oz orttirib koʻrsatmakka mubolagʻa deymiz.
Mubolagʻa chin (samimiy) boʻlsa, judayam oshirilib yuborilmasa, zoʻraki, yasama boʻlmasa, tuygʻulardagi kuchlilik-oʻtkirlikni onglatishga katta yordam qiladir.
Katta bir baxtsizlikka uchragan kishining “Oh, yondim, bittim!” deyishi mana shunday chiroyli mubolagʻalardandir.
Navoyining: Tirnoqlarin chu yuzga urdi, Tirnoq-tirnoqcha yerlar oʻydi baytida ham chiroyli mubolagʻa bor.
Eski adabiyotimizda “falaklar yondi ohimdan... koʻz yoshim sel boʻlub dunyoni bosti...” ruhida yozilgan she’rlar zoʻraki, yasama, sovuq mubolagʻalardandir.
Koʻz yoshim chu daryo, har taraf obi ravonim bor. (Zaliliy)
Gʻam tuni bilmam shafaqdir yo falak mirotida? Aks koʻrgazgan koʻzimning la’lgun yoshimidur. (Navoyi)
Qaygʻuli kechalarda, koʻkda qizorgʻan bulutni koʻrgan, bu mening koʻzimdan oqqan yoshning aksidir, onda koʻrinadir, demak yanglish mubolagʻalardandir.
UNDASH Tuygʻulardagi toʻlqunlarni koʻrsatib, oʻquvchini qaynatmak uchun boʻlgʻan qichqirib undamaklarga adabiyotda undash deyiladir.
Navoyi “Layli-Majnun” dostonida Majnunning qaygʻuli bir holini tasvir qilib boʻlgʻandan soʻng oʻzi qaynab ketadir-da zamonga qarshi: Ey zoli zamona, dod, faryod, Atfolingga necha zulmi bedod. Bu haynikim halok etarsan, Oʻz bagʻring erurki, chok etarsan — deb qichqiradirkim, bu undashning goʻzal bir oʻrnakidir.
Saydalining “Tabiatda bahor”ida undash, soʻrash bezaklari juda yaxshi ishlatilgan: Ey, tabiat, bu nechun?! Nega sen kulasan-da, men yigʻlayman?! Men-da sening bir uchquning, men ham sening bir boʻlaging emasmi?!
Yoʻq... Sen zolim! Sening qiynogʻingga mening borligʻim chiday olmaydir!
Ey, mehrsiz ona, bolalaring qaygʻu tengiziga botgan ekan, sen bayrammi qilasan?!
Onaning ishimidir?!
Bolalaring ezilsun, bir tizim non topolmasdan zor-zor yigʻlasun, turli balolargʻa uchrasun- da, sen kul!
Ona uchun bu ish mumkinmi?!
Sen bularning holini bilmaysanmi?
Oʻz quchogʻingdagʻi hollardan xabarsizmisan?!..
QARSHILIK Qarshi boʻlgan fikrlar ma’nolarini ustalik bilan bir-biriga boylab yondashtirishga qarshilik deyiladir: Yorugʻlikni sevaturgʻan bizning tinuq koʻnglimiz Qachongacha qorongʻular ichra qolar boʻgʻulub. (Botu)
Yuz yomonlik koʻrib ondin telba boʻldung, ey koʻngul, Yaxshilikni koʻz tutarsan ul parivashdin yana.
Men necha jafoyu javringga sabr etay, Bir zarra vafoyu mehr yoʻq senda, netay.
Chun boshim oyogʻinggʻa qoʻyargʻa yaramas, Boshimni olib oyoq yetkuncha ketay. (Bobir)
Mana bu yuqoridagi she’rlardagi yorugʻli-qorongʻu, yomonlig-yaxshilik, jafo-vafo, javr-mehr, bosh-oyoq soʻzlari orasida qarshilik bor.
Bularni yondashtirmoq adabiyotda qarshilik boʻladir.
Biroq, bu koʻrganlarimiz soʻzdagina qarshilikdir.
Holbuki, qarshilikning eng yaxshisi “fikr”lararo qarshilik yasashdir.
Choʻlponning “Men va boshqalar”ida (shunday) qarshiliklar bor: Men va boshqalar Kulgan boshqalardir, yigʻlagan menman, Oʻynagʻan boshqalar, ingragʻan menman, Erk ertaklarin eshitgan boshqa, Qullik qoʻshugʻun tinglagʻan menman...
Boshqada qanot bor, koʻkka uchadir, Shoxlargʻa qoʻnadir, bogʻda yayraydir. Soʻzlari sadafdek, tovushi naydek Kuyini ham har yerda, elga sayraydir.
Menda-da qanot bor, biroq bogʻlangʻan... Bogʻ yoʻqdir, shox yoʻqdir, qalin devor bor. Soʻzlari sadafdek, tovushi naydek Kuyim bor... uni-da devor tinglaydir. Erkin boshqalardir, qamalgʻan menman, Jonivor qatorida sanalgʻan menman. (Choʻlpon)
Bobir Mirzoning: El borcha pushaymon boʻlar, tavba qilar, Men tavba qilibman, pushaymondirman degan baytida ham fikriy qarshilik bordir.
Qarshilikning oʻrtogʻi boʻlgʻan boshqa bir uslub bezagi borkim, yaqinlik (tanosib) ataladir.
Bu gapda bir-biriga yaqinligi (munosabati) boʻlgan soʻzlar tuziladir.
Saydalining “Tabiatda bahor”ida bahor bilan yaqin boʻlgan chechak, quyosh, bulut, guldirlash, chaqnatish, yogʻmur, boʻron kabi soʻzlarni tizgani adabiyot istilohicha yaqinlik (tanosib)dir.
QAYTISH (RUJU’) Shoir-adib oʻz tuygʻularini onglatib turgʻan chogʻda, goʻyo birdan ifodalashning yetishsizligini bilgan boʻlub, burungi soʻzidan qaytadir-da, undan kuchlirak bir ifoda bilan soʻylaydir.
Bunga qaytish deyiladir: Yigʻlab turdim, yigʻlab turdim emas, unda tiyrak oʻldim. (Elbek)
Qiz oʻzining poyonsiz yolgʻuzligining eng oxirli hadlarigacha yitib qolgʻan, yoʻq, balki u haddan oshib oʻtib ketgan. (“Suba”, Choʻlpon tarjimasi)
Koʻngil aro hushdin xabar yoʻq, Ne hushki, koʻngildin asar yoʻq. Har bir mongishida bir latofat, Yoʻq, yoʻqki, sochib jahonga ofat. (Navoyi)
Azm ayla, sabo, ul guli xandonimgʻa, Ne gulki, quyoshdek mohi tabonimgʻa. (Navoyi)
Koʻrilarkim, qaytishda soʻngragi fikrning burungi fikrdan kuchli boʻlishi lozim.
Shunday boʻlmagʻach, qaytishning ma’nosi qolmaydir.
Navoyining: Boʻlmasa ishq, iki jahon boʻlmasun, Iki jahon demaki, jon boʻlmasun deganidagi qaytish mana shunday keraksiz qaytishlardandir.
Chunki, bu iki jahon boʻlmasun deganiga rozi boʻlmay, yoʻq, jon boʻlmasun, deydir.
Holbuki, ikinchi fikri birinchi fikridan kuchsizdir.
KESISH Insonda ba’zi fikrlar, tuygʻular boʻladikim, ularni bildirmak uchun soʻzlagan soʻzlar haligilarning ta’sirini yoʻqotmoqdan boshqa bir foyda bera olmaydi.
Odatda ham “men bu fikrimni onglata olmayman, buni onglatmoq uchun soʻz yetishmaydir”, deganimizda shunday fikrlar, tuygʻulardan xabar beramiz.
Mana shunday fikrlar, tuygʻular toʻgʻrisida ortuqcha soʻzlamakning foydasiz boʻlganini sezgan shoir birdan sOʻzini kesadir, oʻzini soʻylashdan ojiz qolganin onglatmoq yoʻli bilan tuygʻularning kuchini koʻrsatmak istaydir.
Bunga adabiyot tilida kesish (qati’) deyiladir.
Yana bir kun koʻk koʻkragini ochib, Kula-kula bunlar sori boqqanda. Yana bir kun qizlar kabi tabiat, Qulogʻiga oltin halqa toqqanda. Bular butun muchmoqlardan ayrilib, Koʻklar sori qarab, uchib ketalar. Yana uchish, yana oʻyun, yana erk... Oh, u kunlar...
BURILISH Bir narsaga undab yo uni tasvir qilib, oʻz tuygʻularini yozib turgan shoir birdan soʻzning borishini boshqa tomonga burub qoʻysa, munga burilish deyiladir.
Saydali oʻzining “Tabiatda bahor”ida: Tabiat chechaklar bilan bezanadir, bayram qiladir. Turli chechaklar quyoshka qarab quvonch bilan lablarini jilmaytiradirlar.
Biroq, mening ustimga esa qoʻrqunch, qora bulutlar har nafasda guldurlab olov chaqnatadirlar.
Bagʻrimda yoqqon oʻtli yogʻmurlar iki koʻzimda iki vulqon kabi qaynab chiqadir, meni botiradir, eritadir.
Borligʻim qoʻrqunch boʻronlar orasida qolmish izla(r)dir degandan soʻng birdan soʻzini burib: Ey, tabiat, bu nechun, nega sen kulasan... deb qichqiradir, undaydir-da, bizga burilishning goʻzal bir namunasini beradi.
Navoyi “Layli-Majnun” dostonida Majnunning fojiali hollaridan birini tasvir qilgʻandan keyin birdan soʻzini tabiatga, zamonga qarab buradir-da: Ey zoli zamona, dod, faryod, Atfolinga necha zulmi bedod!
SOʻZ OʻYUNLARI Arab-eron adabiyotidan ta’sirlanib maydonga chiqqan burungi adabiyotimizning juda ahamiyat bergani soʻz oʻyunlari (lafziy san’atlar)dir.
Bularga “san’at” demakdan “oʻyun” demak toʻgʻriroqdir.
Fors shoirlarining buyuk bir qismi adabiyotdan, she’rdan maqsadlari tuygʻularni, voqealarni, ruhiy hollarni tasvir etmak, chizib koʻrsatmak emas edi.
Aqlsiz mubolagʻalar, tabiatdan tashqari oʻxshatishlar, bir sOʻzni iki ma’noda, iki soʻzni bir ma’noda ishlatishlar, sOʻkushdan-da qabohatli boʻlgʻan maxtashlar bilan ovora boʻlmoq ular uchun ulugʻ adiblik, buyuk shoirliq sanalar edi.
Bir kishining bolasi oʻlsa, yo xotuni tuqsa, bir kishi bir mansabga erishsa, uy, madrasa, saroy, havuz, hammom yasasa, zamonning eng katta shoirlari shunga ta’rix yozib taqdim qiladirlar edi.
Bularning adabiyot bilan, she’r bilan munosabati boʻlmagʻan soʻz oʻyunlari ekanini onglamoq istamaganlar bor kuchlari bilan shulargʻa berilganlar.
Bizning oʻzbek-chigʻatoy shoirlari fors adabiyotining mana shu yasama san’at oʻyunlariga berilgan fors shoirlarini taqlid etib, koʻb asarlar yozgʻanlar.
Biroq, bu yoʻlda fors shoirlari darajasiga erisha olmagʻanlar.
Oʻzlarining adabiy kuchlarini, adabiy iste’dodlarini tekingina sovurub qoʻygʻanlar!
Bu soʻz oʻyunlarining bu kungi adabiy qarashga koʻra yarim chaqali ahamiyati yoʻqdir.
Shunday boʻlsa ham burungi adabiyotimiz tanishmoq istaganlarga, albatta, yaraganini bilganimiz uchun kitobxonimizga bulardan ham bir oz gapurub oʻtmakchi boʻldum: Tajnis Ma’noda boshqa boʻlub, yozilishda, aytilishda bir-biriga oʻxshagʻan iki soʻzning bir misra’da yo bir baytda sigʻdirishga tajnis derlar.
Bobirning: Yoz boʻldiyu boʻldi yana jannat kabi yozi, Xush ul kishi kim aysh ili oʻtgan qishu yozi. Doʻstlar, koʻnglumdagʻi qabrim toshiga yozgʻaysiz! Toki birdek boʻlgay ul oy ishqida ichu toshim degan baytlarida yozi, tosh soʻzlari tajnis oʻyuni bilan aytilgandir.
Navoyining shu tuyugʻida ham tajnis oʻyuni bor: Yo Rab, ul shahdu shakar yo labmidur? Yo magar shahdu shakar yolabmidur?
Jonima payvasta oʻqin otqali Gʻamza oʻqin qoshigʻa yolabmidur? Laffu nashr (Yigʻib tarqatish)
Bir gapda, bir baytda iki-uch narsaning ismlarini qator tizib, andin keyin ularga bogʻli hollarni shu tartib bilan qatorlamoqqa laffu nashr (yigʻib tarqatish) derlar: Gullar, bulbullarning bogʻchani toʻldirgan hid, tovushlari meni qaygʻi dunyosidan uzoqlashtirgʻan edi, deganimizda gullarning hidi, bulbullarning tovushi demasdan, “gullar, bulbullar” degandan soʻng ularning “hid, tovushlari”ni qatorlaymiz.
Amirning: Lab oʻgur takallumga, zulfingni parishon qil, Qand qiymatin sindir, narxi anbar arzon qil degan baytida yigʻib tarqatish bor.
Fazliyning: Orazing bila zulfing bogʻ aro namoyon qil, Lola birla sunbulni dogʻ etib parishon qil baytida iki qabatliq yigʻib tarqatish bor.
Fazliy boshlab oraz (yuz) bilan zulfni qatorlab tizadir, soʻngra oraz toʻgʻrisida lola, zulf toʻgʻrisida sunbulni tizadir, ondin keyin dogʻ etib parishon qilishni lola bilan sunbulga bogʻlaydir-da, lolani dogʻ etib gapini orazgʻa, sunbulni parishon kil gapini zulfga bogʻlaydir.
Saj’ Tizimda qofiya nima esa, sochimda saj’ shudir.
Bir maqola, bir hikoyada gaplarning oxirlaridagi soʻzlarning bir turli ohangli boʻlishlaridir.
Arab adabiyotida saj’ning e’tibori juda kattadir.
Qur’onda oyat oxirlaridagi mubayyan, muayyan; karim, alim; halak, falaklar. Mana shul saj’ deganimiz soʻz oʻyunidir.
Arabcha yozilgan bir koʻp adabiy sochim asarlar saj’li qilib yozilgandir.
Bizning adabiyotimizda buni kirgizishga tirishganlar koʻp boʻlgan.
Ulardan bir-iki namuna koʻrsataylik.
Navoyining “Mahbub ul-qulub”idan: Ammo ba’d, fuqaroning gadoyi va gʻaroyib masturlari chehra kushoyishi, al-faqiri haqir Alisher Navoyi mundogʻ arz qilur va adosin oʻziga farz bilurkim, bu xokisor, parishonroʻzgʻor...
Amir Umarxondan: Taaddi ahlidin fuqaro va masokin xotirlari jam’ va muhofazatim tahqiqidin, shomdin to subh rasta va doʻkonlarda sham’, himmatim sahobining rashahotidin muflislar gʻami va kafi, kifoyatim qatorotidan muhtojlar mustagʻni boʻldilari.
Koʻrilarkim, xuddi arab-fors sochmalarida boʻlgʻani kabi saj’li yozishqa tirishmakni uslubimizni buzushdan boshqa bir foydasi yoʻqdir.
Bir asarni butunlay saj’li yozmoq emas, soʻz orasida bir-iki saj’li jumlalar aytib ketishga bizning xalq shoirlarimiz boʻlgʻan baxshilar(dan) muvaffaq yozilib olingan “Alpomish” dostonida ora-sira mana shunday oʻrunli saj’larga uchramoq mumkindir: Oʻn olti urugʻ Qoʻngʻirot elida bir choʻpon toʻy boʻldi. Biylar toʻyga keldi, biylarni otini ushlamadi, koʻnglini xushlamadi... Jortiboy oqsoqol degan bir zot bor edi. Majlisli kun boʻlsa, toʻrdan joy tegmas, piyoladan choy ichmas. Buzogʻining oldinda kavish bilan oralashib, it chagʻish boʻlub yotar edi...
Murnas koʻrsang derman novuday, kallalari sayt otning tovuday
Mana bizda ham saj’ bor.
Biroq, arab saj’i kabi zoʻrlab bir maqolani toʻldirub yubormaydir.
Maqolaning, hikoyatning jonli oʻrunlarida ifodaning tabiiyligini buzmasdan, bir-iki yoʻla koʻrunib, yana yoʻqoladir.
Bu yusunda saj’ esa, albatta, maqbuldir.
Ta’rix Burungi madrasalarimizda oʻqugʻan hisob ilmida “Abjad hisobi” bor edi.
“Abjad hisobi”ga koʻra, harflarning har biriga bir son belgilangan boʻladir.
Mana shunday: 1 ۱ 2 ب 3 ج 4 د 5 ہ 6 و 7 ز 8 ح 9 ط 10 ى 20 ك 30 ل 40 م 50 ن 60 س 70 ع 80 ف 90 ص 100 ق 200 ر 300 ش 400 ت 500 ث 600 خ 700 ذ 800ض 900 ظ 1000 غ
Tugʻulish, oʻlim, toʻy, taxtga chiqish, bino solish kabi voqealar toʻgʻrisida bir tizim yozib, oxirgi misra’ida shu voqe’a ta’rixini abjad hisobi bilan koʻrsatishga ta’rix derlar.
Qoʻqon xoni Amir Umarxonning “Zafar koʻk” degan oti oʻlganda “Bihjat” degan shoir mana shu ta’rixli marsiyani yozgan: Qaysi gulbun gulining gʻunchalari toʻkulmas, Qaysi gulbargkim, ul bodi xazondin soʻlmas. Qaysi xumdirki, qazo toshi oni sindirmas, Qaysi jomeki, qadar sharbati anga turmas. Ne kelur davri falakdin boshingga, rozi boʻl, Hech jondor ajalning ilkidan qoʻrqilmas. Boʻldi nobud zafar koʻk toʻkulgan su(v)dek, El aro ushbu masaldirki, “toʻkilgan toʻlmas”- Dedi ta’rixi uchun aql: “Zafar koʻk oʻldi”, To miroxur boshini olmasa hargiz boʻlmas.
Bunda eski imlo bilan yozilgan “Zafar koʻk oʻldi” aytimining harflari yuqoridagi abjad hisobi bilan (1277) boʻladir.
Bundan “miroxur”ning boshi boʻlgʻan ( م ) harfi soni boʻlgan 40 ni chiqargʻanda 1237 qoladirkim, oning oʻlgan yili shudir.
Xorazmning mashhur shoirlaridan Polvonniyoz Komil Xorazm shahzodalaridan birisining tugʻilishiga shu ta’rixni aytgan: Dedi ta’rixini duo birla, Komil xoksor besomon. Avj izzat uza muqim oʻlsun “نور عین سید محمد خان (Nuri ayni Said Muhammadxon)
Eski imlo bilan yozilganda toʻrtinchi misra’ning abjad hisobiga koʻra soni 1203 boʻladi.
Munga izzat ( تہزز ع )عsoʻzining yuqorisi (avji) boʻlgʻan “E” harfining soni 70 ni qoʻshsak, 1273 boʻladir.
Muammo Burungi shoirlarimizni boʻsh-boʻshiga mashgʻul qilib charchatgan oʻyunlarning birtasi muammodir...
Shoirlarning biri bir bayt yozadir shul yusundakim, unda bir “ism” maxsus qoidalar bilan yashirilgan boʻlsun.
Soʻngra muammo qoidalarini bilganlarga haligi yashurun aslini bildirmay, shu baytni oʻquydir.
Ular tirishib, jon chekishib bilgan qoidalari yuzasidan haligi ismni topib aytadirlar.
Bu Oʻyunning she’r, adabiyot bilan olish-berishi boʻlmagʻani ma’lum.
Biroq, bizning burungi shoirlarimiz she’rdan, adabiyotdan sanaganlar-da, uning yoʻlida miyalarini churutganlar.
Hatto buni oʻz boshicha bir “fan” (muammo fani) atagʻanlar.
QOʻidalarini koʻrsatib, kitoblar yozganlar, madrasada dars etib oʻqugʻanlar..!
“Muammo” Oʻyunining eng koʻtarilgan zamoni Navoyi zamonidir.
Navoyi zamonida forsi(y)cha, oʻzbekcha muammo birlikda koʻtarilgan, forsiy muammoga koʻbrak ahamiyat berilgan desak-da, Bobirning ancha muammolari bordir.
Navoyi “muammo fani” (!)da ayricha bir risola ham yozgan.
Biz Bobir ham Navoyi muammolaridan bir-iki oʻrnak koʻrsatamiz: Navoyidan (Boqir / قاب / ismiga): Jannat gulu nasriniga boʻlsang mushtoq, Goh “yor” yuziga, goh kafi poyiga “boq”.
Boq soʻzi yor soʻzining yuzi boʻlgʻan “i”ga qoʻshulsa, yoki ismi chiqar, oyogʻi boʻlgʻan “ ر “ qoʻshulsa, yoqir boʻladir.
Yoqir yozilishda Boqir kabidir.
(Junayid ismiga). “Ox” oʻqin “jon”din chekarsam ul parivash “yod”idin, Qolmas ul yodimda ham faryod oning bedodidin.
“Jon” soʻzidan “oh”ning oʻqi boʻlgʻan ( ۱ ) harfi yod soʻzida ham qolmasa, “y, d” harflari qoladir. “j, n, y, d” harflari birlashgach, eski imloda “Junayid”) ismi chiqadir.
Fors-arab adabiyotidagi soʻz oʻyunlarining turlari koʻbdir.
Biroq, bizning adabiyotimizda muhim oʻrin tutqonlari shularginadir
Zotan, bularning-da, qolgʻanlarining adabiyotga ahamiyati yoʻqdir.
Shuning uchun bu toʻgʻrida soʻzni uzaytish lozim koʻrilmadi.
EL ADABIYOTI Yozma adabiyot, el adabiyoti deb adabiyotni ikiga ajratadirlar.
Bu ajratish toʻgʻrisida yosh adabiyotchilarimizdan V. Mahmudning shu ahamiyatli fikrini tinglaymiz: “... lekin yozma, el adabiyotini ayirmoq va bularni jomi’, monit ta’rif qilmoq qiyindir, hatto mumkin emasdir. Yozma adabiyotning bir xususiyati yozmaligi, ikinchisi, asar egasining ma’lum boʻlishidir, el adabiyotining xususiyatida, shu sufatlarning boʻlmasligi va ogʻizdan-ogʻizga koʻchib yurishidir. Endi tahlil qilaylik: Birinchi: bir vaqtlar yozma oʻlaroq tasbit etilgan (maydonga chiqqon) bir adabiy asar yoʻqoldi deylik va soʻngra uning parchalari ogʻizdan-ogʻizga koʻchub yurdi va asar egasining oti ham unutildi deylik. Ikinchi: ogʻizdan-ogʻizga koʻchib, asrlarcha yurgʻan doston, maqollar yozilib bir majmua holiga keltirildi deylik (qandayki, bu kun har yerda qilinadir). Bu ikovini qanday qilib ajratish kerak va qaysini qaysisiga kirgizish kerak?”.
V. Mahmud “El adabiyotining egasi ma’lum bir kishi emas. Uning egasi xalqdir” degan fikrni ham mana shunday yurutadir: “Hech bir doston, maqol, topishmoq, ashula yoʻqki, yigirma kishi oʻylashib toʻqugʻan yoki “basta”lagan (bogʻlagan) boʻlsun. Har bir doston, maqol, topishmoq, ashula, asosan, bir kishi tomonidan chiqoriladir-da, soʻngra umumiylashib ketadir. Turkistonning soʻng shoirlaridan Muqimiy, Furqat, Haziniy parchalaridan shundaylari borki, agar allaqaysi tokchalarda churub, qorayib ketgan bayozlardan koʻrub egalarini bilgan boʻlmasoq, ularni el adabiyotidan ajrata olmas edik...”.
V. Mahmudning gapi juda toʻgʻri.
Bu iki turli adabiyot orasidagi farqni yozmoq, yozilmaganlikda yoki egasining belgili-belgisiz boʻlganida koʻrmak yanglishdir.
Shunday boʻlsa ham bizning san’atkor adabiyotimizga qarshi oʻzining samimiyligi, soddaligi bilan oʻz borligʻini saqlab kelgan bir adabiyotning borligi-da ma’lumdir.
Biroq, buning ayirmasi yozma boʻlmasligida, yo egasining ma’lum emasligida emas, oʻzining ruhidadir.
Shaharlarda, saroy, madrasa tegralarida yigʻilib, madaniyatcha ilgari bosqon, iqtisobcha koʻtarilgan, tuygʻucha-zavqcha ingichkalangan bir “kuma” (zumra) dan keyinga qarasangiz, madaniyat, e’tiqod, tuygʻu, zavq ham tushunchada tubanda qolgʻan buyuk bir koʻbchilikni koʻrishingiz aniqdir.
Mana shu ketda qolgʻan kOʻbchilikning tushunishiga, zavqiga, tuygʻusiga, ruhiga qaratib yoritilgan keng bir adabiy maydon, judayam koʻp adabiy asarlar bor.
Mana shu asarlarga biz el adabiyoti deymiz.
Bundagi ifoda, uslub, oʻxshatishlar, sifatlashlar, majozlar, istioralar, qaynashlar hammasi elniki, el tushunishiga mos keltirilgandir.
Haligi san’atkor “kuma” (zumra) shoirlarining hech-da yoqtirmaganlari ta’birlar, oʻxshatishlar el adabiyotining eng chiroylik qismidir.
Buni misollari bilan koʻrsataylik: Lapar aytsang toʻyda aytgʻil, suluv qizlar qocharo, Ochilmagan gul gʻunchani bulbul sayrab ocharo Koʻzam olib su(v)ga chiqsam oh uradir bir yigit, Koʻzam qoʻyub quloq solsam, yordan ayrilgan yigit, Yordan ayrilgan yigitning yori men boʻlsammukin? Qoʻliga qirgʻiy berib, koʻksida jon bersammukin?
Koʻrmasam bir zamon toqatim yoʻqtur, Meni zor ingratib, qoʻzim, ayrilma. Sen ketarsan, men qolurman zor yigʻlab, Hijron oʻti birla bagʻrimni dogʻlab, Qaysi bir oshnodin seni soʻroqlab, Shunqorim, lochinim, qoʻzim, ayrilma. (El lapari) (Urganjlik Andalibning “Yusuf-Zulayho”sidan)
Mana bu she’rlarda: Ochilmagʻan gul gʻunchaning bulbul sayrashi bilan ochilishi kabi chiroylik kinoya, koʻza olib su(v)ga chiqmoq, qoʻlga qirgʻiy berib, koʻkragida jon bermak, sezgiga qoʻzi, shunqor, lochin deb undamak “koʻma” (zumra) shoirlarimizga yoqaturgʻan ta’birlar emasdir.
Mana el adabiyotini “adabiyot”dan (tor san’atkorona adabiyotdan) ayirgan narsa, uning yozilmaganligi emas, uning ruhidir.
U soddadir, tabiiydir, koʻbchilikning zavqiga yararliqdir!
Koʻruladirkim, bu mas’alani, toʻgʻrisi, bu adabiy hodisani yozish bilan emas, sinf mas’alasi bilan izoh etmak tuzukrak boʻladir.
El adabiyotidan sanalgʻan asarlarning egalari koʻbchilikning “kuma” (zumra) shoirlari tomonidan yozilgan asarlar orasida koʻbchilikning tuygʻu, zavqiga yoqib, el adabiyoti qatoriga kirganlar ham bordir.
Vadud Mahmudning aytgani Furqat, Muqimiy, Haziniy “parcha”lari shu qatordandir.
El adabiyotidan sanalgʻan asarlar koʻbchilikning tuygʻusiga, zavqiga shunday mos keladirkim, u bularning egalariga ahamiyat bermaydir-da, asarni oʻziniki qilib oladir.
Bizda el adabiyotining turlari shulardir: ashula, ertak, maqol, topishmoq, lapar, doston.
Endi bularni birtadan koʻrub oʻtaylik.
Kuy, ohang bilan oʻqilaturgʻan she’rlar, tizmalarga ashula deyiladir.
Ashulalarimiz koʻbrak milliy vazn (barmoq vazni)da boʻladir.
Ashula, she’rlarimizdan eng koʻbi toʻrtliklardir.
Bir ashulada oʻqilaturgʻan she’rlar olti-yetti toʻrtlikdan iboratdir.
Biroq, bir-iki misra’ “naqarot” har toʻrtlikda aylanib turadir.
Har toʻrtlikning oʻziga maxsus qofiyasi boʻladir.
Har toʻrtlikda birinchi, ikinchi, toʻrtinchi misra’ining qofiyalanishi bir turli boʻlub, uchunchi misra’ qofiyasiz, boshqa boʻladir: Bekijon ukam — Joʻxori ekdim kechki, Yonidan qildim bachki, Erginam eson kelsa, Bekijon ukam, yorlaram Har mozorga beh echki. (bu naqarotdir) Suv kelar guldir-guldir, Sevganim qizil guldir. Sevganim topilmasa, Oʻlganim oʻshal kundir. Ariq toʻla suv oqar, Suv tagida qum oqar, Sevganim tashlab ketsa, Menga kulib kim boqar?
Shu ashulaning toʻrtinchi bandiga kelgan qofiya yusuni birdan oʻzgarib qoladir. Yuqoridagʻi bandlarda 1-, 2-, 4- misra’ qofiyasiz ekan, toʻrtinchi bandda 1-, 3- misra’lar qofiyasiz, 1-, 4- misra’lar qofiyali boʻladir.
Bogʻ aylanib shaftoli, Uchgan kimning kaptari, Aytsam ado boʻlmaydir Bevafoning daftari.
Yana beshinchi bandda esa qofiya burungi yʻsungʻa qaytadir:
Bogʻing boʻlsa qoʻra qil, Oʻgʻlung boʻlsa mulla qil. Mullalikka koʻnmasa, Satanglarga joʻra qil.
“Andijon boray” ashulasi: Qoshingni qorasiga, Xol boʻlay orasiga, Aslo rahming kelmaydir Musulmon bolasiga. (Naqarot) Andijon boray dedim, borolmadim Rohatlik qilay dedim, qilolmadim Ot minsam ham oʻynayman, Minmasam ham oʻynayman. Sevib olgan yorimga, Ming boqsam ham toʻymayman.
Bundan soʻng yana yuqoridagi naqarot aytiladir.
Ondan keyin yana toʻrtlik, yana naqarot davom etadir.
Naqarotsiz toʻrtliklar bilangina yurgʻan ashulalar ham bordir.
Ba’zi ashulalardagi toʻrtliklarda qofiya birinchi, ikinchi, uchinchi misra’larda bir turli boʻlib, toʻrtinchi misra’ning oʻzi har bandni toʻrtinchi boʻlib takror etadir: Endi sendek, jono, jonon qaydadir, Koʻrub gul yuzingni bogʻda bandadir, Saqlay ishqim toki jonim tandadir, Oʻzim har joydaman, koʻnglim sandadir.
Mehring oʻti tushub nogoh jonlarga, Parvoyim yoʻq zarra xonumonlarga, Lola yangligʻ toʻlub bagʻrim qonlarga, Oʻzim har joydaman, koʻnglim sandadir.
Hosili shulkim: el ashulalarida she’r koʻbrak toʻrtlik boʻladi.
Har toʻrtlikda bir-iki misra’ naqarot boʻladir: boʻlmaganlari ham bor.
Qofiya bordir, biroq oʻrni belgili emasdir.
Toʻrt misra’da qofiya boʻlgani kabi 1-, 2-, 3- da ham boʻladir.
Bir-iki misra’ qofiyasiz ham oʻtib keta beradir.
El adabiyotidagi hikoyalargʻa ertak deyiladir.
Ertak el shoirlarining xayollari yordami bilan tuziladir.
Bulardan biri Abubakr Divaev imzosi bilan nashr etilgan “Erksiz folchi” ertagidir.
Oʻlkamizning eng zararlik qurtlaridan boʻlgʻan folchi-duoxonlarga juda chiroylik etib kulgani uchun muhimdir.
Bu chiroylik ertakning qisqacha mazmuni mana shundaydir: Bir cholning xotuni hammomga boradir.
Hali oʻzini yuvub boʻlmagʻan ekan, “podshox folchisining xotuni keladir” deb hammomni boʻshatadirlar.
Yarim yuvungan holda kampirni ham chiqaradirlar.
Kampir uyiga kelgach, “sen nega podshohning folchisi boʻlmading”, deb eri bilan urushadir.
Chol, hoy unday boʻlsa folchi boʻlayin, deydir-da, folchilik asboblari topib, bozor boshida oʻturadir.
Podshohning odamlari uzoq bir viloyatning solugʻini yigʻib, xachirlariga yuklab kelayotganda yoʻlda bir xachir oltunni yoʻqotib, podshohga xabar beradirlar.
Podshoh haligi cholni chaqiradir.
Bir xachir oltunni topib berishini soʻraydir. Umrida hech folchilik qilmagʻan chol nima desun!
Xachirning yoʻqolgʻan joyini soʻraydir.
Ogʻur yuki boʻlgʻan hayvonning shu joydan uzoqqa bora olmagʻanin oʻylab, “shul yoʻqolgʻan xachiringiz qoʻshnilardan boʻlgʻan bir bogʻda yotibdir” (deb) javob beradir.
Podshoh odamlari ot chopib boradirlar va xachirni topib keltiradirlar va xachirni topib keltiradirlar.
Bir kun podshohning xazinasini oʻgʻirlaydirlar.
Podshohning folchilari topolmaylar.
Bizning yolgʻon folchimizning bilmay qilgʻan bir ishi natijasida bu ham topiladir.
Chol folchi butun folchilarning boshligʻi boʻladir.
Chol folchi sirining ochilishidan qoʻrqadir.
Bir kun hammomda shu misra’larni oʻylab turadir-da, eng soʻng oʻzini devona qilib qutilishga qaror beradir.
Hammomdan yap-yalangʻoch chiqib, podshoh saroyiga yugurib keladir, taxtga oʻtirgan podshohni yoqasidan tortib erga yiqitadir.
Podshoh taxtdan uzoqlashgach, taxt ustidagi ayvoncha birdan choʻkadir.
Buni hiylakor chol darrov boshqa yoqqa buradir.
“Taqsir, hammomda edim. Shu ayvonchaning yiqilishi menga ma’lum boʻldi. Sizni qutqarish uchun mana shunday yap-yalangʻoch kelishga majbur boʻldim” deb yana anchagina in’om oladir.
Bir kun podshoh bir chigirtkani tutmoqchi boʻladir, iki yoʻla qochirib, uchinchi yoʻli tutadir.
Cholni chaqirib qoʻlimda nima bor? deb soʻraydir.
Chol endi bu gal qoʻlga tushganiga aniq ishonadir.
Hech bir hiyla topolmaydir.
Oʻzining iki yoʻla podshohni aldab, endi qoʻlga tushkaniga hasratlanib, “bir sakrading qutulding, iki sakrading qutulding, uchinchisida tutilding”, deydir. Podshoh esa “Bale, chol, topding” deb qoʻlini ochadir.
Mana shunday boʻlub oʻzining folchi emasligini yaxshi bilgan chol ahmoq xonlar saroyida ulugʻ folchi atalib yuradir”.
Doston — bu, asosan, ertakdir.
Biroq, oʻzining qahramonlarining boʻlushi, uzun ham kengligi, sof tizim yoki tizim-sochim aralashligi, baxshilar tomonidan cholgʻi bilan aytilishi bilan ertaklardan ayriladir.
Doston ulugʻ voqealarga aralashkan qahramonlarning qilgʻan ishlarini tasvir qiladir.
Tartib etkuchilari, aytib berguchilari “baxshi” atalgʻan el shoirlaridirlar.
Doston nuqul tizim boʻlgani kabi tizim-sochim aralash ham boʻladir.
Bu dostonlardan biri el adabiyoti yoʻlida tirishguchilarimizdan oʻrtoq Gʻozi Olimning 1922 yilda Toshkent va Samarqand uyezdlarida yashayturgan oʻzbeklarning mashhur oqinlari — Hamroqul baxshi va Fozil jirov Yoʻldosh oʻgʻlining ogʻzidan yozib olgʻani “Alpomish” dostonidir.
Oʻn olti uruq Qoʻngʻirot elida Dovonbiy degan oʻtdi.
Dovonbiydan Olpinbiy degan paydo boʻldi... deb qisqa, jumlasi ochiq, fasih bir sochim bilan boshlangan bu doston sochim, tizim aralash dostonlardandir. Dostonning qahramonlari Boyboʻrining oʻgʻli Alpomish, Olpon bilan Boysari qizi Barchinoydir.
Alpomishning musulmoncha oti Hakimbekdir.
Oʻzi madrasada tahsil koʻradir.
Bir kun otasiga zakotdan ma’lumot beradir.
Otasi Boyboʻri Boysarining molidan zakot talab qiladir.
Boysari akasiga zakot bermaydir.
Qoʻngʻirot elidan koʻchadir.
Musulmon boʻlmagan qalmoq yurtiga borib, qoʻnadir.
Ondagʻi boturlardan Qorajon bilan Koʻkaldosh uning qizi Barchinoyga oshiq boʻladirlar, uni olmoq istaydi: bu xabarni eshitkan Alpomish oʻzining sevgilisini qutqarmoq uchun otlanib chiqadir.
Voqea shuning tegrasida yuradir.
Dostonda qahramonlarning oʻzaro soʻzlari tizim bilan boradir.
Baxshi bularning qayoqqa borgʻanlarini, nimalar qilganlarini sochim bilan aytadir.
Sochimlari yengil, ochiq, qulay onglashilarliqdir.
Soʻzning tabiiy borishini buzmasdan, ora-sira saj’lar yasaydir.
Ba’zi joylarda sochimlar yarim tizim shaklini oladir: Toʻqson otni Yoʻqson botur minadi.
Jarashiga jiyak sovut kiyadi.
Erta bilan namoz vaqti boʻlgʻanda Boysarining ovulina keladi.
Tizimlari barmoq vaznidadir.
Qofiya toʻgʻrisida erkli bir yoʻl tutilgan.
Qofiyasi boʻlsa ham belgili bir tartib bilan emas.
Qofiyasiz misra’lari ham bor: Koʻkaldosh: — Boysari aka, eshit menim soʻzimdi, Toʻqson polvon eng kattasi oʻzimdi. Barchinoyni toʻqson polvon taladi, Olib chiqqin Barchin degan qizingdi, Barchinoy saylasin, boʻlsun anga bosh.
Boysari: Aytkaningga, ey Koʻkaldosh, koʻnmayman. Mol emasman, hayvoningga yurmayman. Barchinoyning Alpomishday eri bor, Ul turganda senga qizim bermayman. Alpomishim bu chogʻda yoshdir, Yosh boʻlsa ham Qoʻngʻirot eliga boshdir, Bu soʻzning eshitsa Olpon keladi, Qasd aylasa Olpon eling oladi. Toʻqsoningga qirq kun qirgʻin soladi. Bir Barchin deb solsa boshingga baloni, Bir Barchin deb qir(q) Barchining oladi.
Bundan burun ham yozishga oʻtkarilgan el dostonlari bizda koʻbdir: “Sanavbar”, “Tohir-Zuhra”, “Bahrom-Gulandom”.
Xivalik Nurmuhammad Andalibning “Yusuf-Zulayxo” hikoyasi shu yoʻsinda yozilgʻan, hatto bosilgan el dostonlarimizdandir.
Bularning eng muhimi “Ahmadbek”, “Yusufbek” dostonlaridir.
Shu dostonlarning-da hammasi sochim-tizim aralashdir.
Sochimlarida “Alpomish” dostonida boʻlgʻan fasihlik yoʻqdir.
Sababi bular(ni) baxshilar aytqoncha yozilmay, u zamongi yozish yoʻllariga ergashtirilgani boʻlsa kerak.
Tizimlari yuqorida ashula shaklida koʻrganimiz toʻrtliklardan tuzulgan: 1) Bularning hammasi sariq qogʻozda, yomon yanglish, oʻqulmas yoziy (yozuv) birla toshbosmada bosilgan, tekshirishka yaramaydir.
Ilmiy markazimiz himmat qilsa-da, shularning hammasini yigʻib, tuzatib, ihlay bostirsa...
Yazidlardin ogʻir lashkar kelibdir, Yusufbekka yoʻq savdolar solibdir, “Valloh a’lam” Yusufbek qul boʻlubdur, Turing, beklar, ayrib olay jonimni. Bizni yoʻqlab koʻzdin yoshni toʻkmasun, Bandi boʻlub, mardning koʻngli choʻkmasun, Ey yigitlar, bizning boʻlmasun, Turing, beklar, ayrib olay jonimni. Amirbekning onglang endi soʻzini, Aqlingizga kelib onglang toʻgʻrini, Xudo yor boʻlsa bir qirsoq kofirni, Turing, beklar, ayrib olay yorimni.
Bu yusindan boshqa, eski gʻazal shaklida qator qofiya bila yozilgan (el) tizmalari ham bor.
Lapar El adabiyotining eng muhim turlaridan biri lapardir.
Bu toʻgʻrida shoirimiz Elbek mana bunday deydir”: “Burunlarda bobolarimiz tomonidan toʻy-toʻyga koʻchurilib, buyuk havas bilan aytilib kelgan bu “adabiyot” bukun soʻnar holga yetmishdir.
Lapar “opera”ga yaltiroq (yaqinroq boʻlishi kerak — H. B.) bir ruhda aytilgan asar boʻlib, buni qizning nikohidan bir-iki kun burun uyun kechasida “kuy” bilan aytib oʻqiydirlar.
Munda kelin boʻlguchi qiz oʻzining yaqin oʻrtoqlarini chaqirib, “bazm kechasi” yasaydir.
Buning bir kechasiga qizlardan tashqari xotunlar, kuyov tomonidan yigitlar ham keladirlar.
Bu koʻngulli kechani boshqarish ishi qari xotunlarga topshirilganlikdan ular tartib saqlab, kechani juda yaxshi oʻtkazadirlar.
Bu yasalgʻusi bazm kechasida qizlar va yigitlar oʻzlarining koʻnglidagi narsalarini lapar yoʻli bilan bir-birlariga onglatadirlar.
Laparni boshlash oldida qizlar bilan yigitlar orasida turgusi xotunlardan biri laparning boshlangʻichi boʻlgʻan quyidagi laparni aytib, ularni laparga undaydir.
Boshlangʻich lapar: Laparning avvali boshi — Marmar toshi, Chit roʻmolni hoʻl qilgʻan koʻzimning yoshi. Chit rumolim xosaye, Qoʻlimda chinni kosaye, Qizlar lapar aytganda Yigitlar quloq solsaye.
Bundan soʻng yigitlar tartib bilan ushbu yoʻlda laparni boshlaydir ham bir gal qizlar va bir gal yigitlar aytib, tong otdiradilar: — Lapar aytsang toʻyda aytgil suluv qizlar qocharo, Ochilmagʻan gulgʻunchani bulbul sayrab ocharo. Ey bulbul, muncha sayraysan togʻu toshni oʻydurub, Issiq-sovuq suv icharsan moy yurakni kuydurub...
— Koʻzam olib suvga chiqsam oh urodur bir yigit, Koʻzam qoʻyib quloq solsam, yordan ayrilgan yigit. Yordan ayrilgan yigitning yori men boʻlsammukin, Qoʻliga qirgʻiy berib, koʻksida jon bersammukin?
— Daryoning naryogʻida bir tub gʻoʻza, Ul gʻoʻzaning taguda oltun koʻza. Jon yanga, jonim yanga, arzim sizga, Bir kecha qoʻshub qoʻying qaro koʻzga.
— Daryoning naryogʻiga qoʻy beramiz, Toʻtiqush bolasiga toʻy beramiz, Toʻtiqush bolasiga ipak kerak, Yor bilan oʻynashmoqqa yurak kerak.
— Qizlarjon, qaynar buloqqa boshlamang, “Moli koʻb” deb boy bolasin xushlamang, Mol degani qoʻlning kiri, yuvsa ketar, Tirik qoʻlga mol yetar, oʻlgan ketar.
— Subhidamning salqini soʻldirdi gullar bargini, Kimga aytib, kimga yigʻlay bevafo yor dardini? Bevafo hargiz vafodor oʻlmadi, Tol yogʻoch asta mevador oʻlmadi.
Topishmoq Ba’zi narsalarning otini aytmasdan sufatlarini, belgilarini aytib, boshqalarga toptirishga topishma deyiladir.
El orasida adabiy oʻyunlardan sanaladir: Qishda kelar, Yozda ketadir. (Bugʻ)
Eshik orqasida beli bogʻli qul yotadir. (Supurgi)
Pak-pakana boʻyi bor, Yetti qabat toʻni bor. (Sugʻon)
Oltita oyogʻi bor, Ikita tuyogʻi bor. (Tarozi)
Maqol Elning kun koʻrgan, ish oʻtkargan sinalishli qarilari tomonidan aytilgan hikmatli, qisqa, ma’noli gaplardirkim, el orasida “yashash qonunlari” kabi hukm surub, tildan tilga yuruydir: Sinamagʻan otning sirtidan oʻtma.
Otang bolasi boʻlma, odam bolasi boʻl.
Chumchuqni (ham) qassob soʻysin.
Chumchuqdan qoʻrqqan tariq ekmas.
Och qornim — tinch qulogʻim.
Oʻz uyim — oʻlan toʻshagim.
Boʻzchi belboqqa yolchimas.
Mulla bilganin oʻqur, tovuq koʻrganin choʻqur.
Yotib qolguncha otib qol.
Ogʻzi qiyshiq boʻlsa-da, boy bolasi soʻylasun.
Adabiy asarlarda she’riy ijodlarni uchka ajratadirlar: 1. Yurakchilik-lirika. 2. Rivoya-epos. 3. Tomosha.
Lirika: shoir oʻzining qaygʻi-armonlarini, tilak-orzularini, tuygʻu-sezgilarini tasvir etmak tilagi bilan tOʻlqunli, hayajonli shakllarda yaratilgan asarlarga lirika deyiladir.
“Yurakchilik-lirika” she’rlarning rivoya, tomosha asarlaridan ayirmasi kattadir.
Rivoya: tomosha asarlari onglatish yoʻli bilan yuradir.
“Yurakchilik-lirika” esa sezdirish, tuygʻulantirish, toʻlqunlashtirish tilaklari bilan maydonga kiradirlar.
Rivoya, tomosha asarlari voqeadagi xayoldan bir voqeani tasvir qilish yoʻli bilan maqsadlariga qarab borsalar, “yurakchilik-lirika” she’rlarida eng katta roʻlni ohanglar, xayollar, toʻlqunlar, tuygʻular oʻynaydirlar.
Bizda burungilardan Navoyi, Boyqaro, Bobir, Lutfiy, Mashrab kabilarni “lirizm”ning eng katta kishilari sanaydirlar.
Ularning gʻazallari “yurakchilik-lirika” she’rlarining eng goʻzal namunalaridir.
Yangilardan esa “lirika”ning eng yaxshi namunalarini bizga Choʻlpon bilan Botu beradir.
Choʻlponning “Kel beri”, “Vijdon erki”, “Nima”, “Ketganingda” degan she’rlari bilan, Botuning “Toʻlqunim”, “Umid soʻzlari”, “Yurak toʻlqun” degan she’rlari “yurakchilik-lirika”ning chiroylik mevalaridir.
TOMOSHA Agar voqeadagi yo xayoldagi bir ishni, bir voqeani tasvir etish yoʻli bilan yurgʻanda tasvirlar shoirning, yozuvchining tilidan emas, shul voqeaga aralashqon kishilar tilidan tasvir etilsa, tomosha ataladi.
Bir voqeani shunga aralashqon kishilarning soʻzlari, harakatlari bilan amalda tasvir etib, tamsil, ya’ni sahnada xuddi oʻzi kabi koʻrsatish tilagi bilan yozilgan asarlarga tomosha asarlari deyiladir.
Tomosha asarida sahnada koʻrsatish (tamsil) tilagi borligi sababli muning goʻzal chiqishi uchun yozguvchining-da ahamiyati kattadir.
Adib-yozguvchi chiroyliq qilib yozsa, oʻynovchilar chiroyliq qilib oʻynasalargina asar muvaffaqiyat bilan chiqadir.
Biroq, eng muhim roʻl adib-yozguvchining oʻzidadir.
Yomon bir yozguchi tomonidan yozilgʻan, san’atga tuban bir asarni usta artistlar oʻynamaylar, oʻynasalar-da yaxshi chiqara olmaylar.
Yaxshi yozilgan bir asar yomon oʻynovchilarga uchrasa, shul birgina oʻyundagʻi qiymatini yoʻqotadir.
Biroq, oʻzidagi adabiy qiymatini ikinchi yoʻli yaxshi oʻynovchilar tomonidan muvaffaqiyatli chiqmoq haqini saqlaydir.
Tomosha asari bir yoki bir necha boʻlakdan iborat boʻlib, har boʻlagiga parda deyiladir. Tomosha asarining mundarijasi uch asos boʻlakka tartib etiladir.
1) Bogʻlanish; 2) borish; 3) bitish.
Bogʻlanish voqeaning boshlangʻichi hukmida boʻladir.
Bunday voqeadagʻi kimsalarni birlashtirib, voqeaga toʻgʻri surmak uchun yoʻllar izlanadir, shul kimsalarning voqeagʻa voqeani tugʻdirish uchun oʻzaro bogʻlanishlari koʻrsatiladir.
Borish voqeaning borishini, bitish voqeaning natijasini koʻrsatadir, bu uch asos boʻlakni necha pardaga yozish toʻgʻrisida qat’iy bir soʻz deb boʻlmaydir: uch pardada, besh pardada, birgina pardada koʻrsatish mumkindir.
Tomosha asarining muhim qismi voqea kimsalari tilidan yozilgan soʻzlardir.
Orada kimsalarning kelib ketishlarini, soʻzlash chogʻidagi turmushlarini, harakatlarini yozgʻuchi oʻz tilidan onglatib oʻtadir.
Bu soʻz yoy ishorati atalgʻan ishoratlar orasida yoziladir.
Bu soʻzlarning vazifasi sahnada oʻynovchilarga rahbarlik qilmoqdir.
Tomosha asarida voqeaga aralashqon kimsalarning oʻzaro gaplashmaklariga dioʻlOʻg, yolgʻuzcha gaplashmaklariga moʻnoʻlug deyiladir.
Tomosha asarlaridagi aralashqon kimsalar orasidan birtasi shul voqeada katta oʻrun oladir, voqea markazi boʻladir.
Bunga voqeaning yoki asarning qahramoni deyiladir.
Tomosha asarining muvaffaqiyatli boʻlub chiqishi uchun koʻzda tutilmogʻi lozim boʻlgʻan shartlar shulardir: 1. Toʻlaliq: voqeaga aralashqon kimsalarning xarakterlari, ruhiy holatlari butunlay ochilgan boʻlsun.
Asar nima maqsad bilan yozilgan esa, tomoshalarni shu maqsad sari tortib, eltib erishtursun.
Kimsalarning xarakterlari, ruhiy holatlari butkul ochilmay qolsa, oʻz tomoshachilarini tub tilagiga erishtira olmasa, asar toʻla ochilmagʻan sanaladir.
2. Birlik: tub tilakning ochilishiga kerak boʻlmagʻan kimsalar, koʻrinishlar, diOʻlOʻg, moʻnoʻloʻglar asarga kirguzilmasun.
Tub tilakning ochilishiga xizmat qilmagʻan kimsalar, koʻrunishlar, voqeaga sira boylanmagan dioʻlug, moʻnoʻloʻglar asarning birligini buzadir.
Biroq, asarda birlik bOʻlsun deb bir turlilik qilmoq, ya’ni ondagi kimsalarni, koʻrunishlarni, voqealarni, soʻzlarni bir turliroq olib bormoq ham toʻgʻri emasdir.
Bunga birlik emas, bir turlilik deyiladi.
Umuman, adabiy asarlar uchun birlik qancha foydalik esa, bir turlilik shuncha zararlikdir, yaramaydir.
Tomosha asarlarida kimsalarning, koʻrinushlarning tez-tez oʻzgarib turishlari yaxshidir.
Biroq, bu oʻzgarishlar asarning tub tilagidan uzoqlashib birligini buzmasun.
3. Toʻgʻrilik: asardagi kimsalarning xarakterlari toʻgʻri koʻrsatulsun.
Voqealar, gaplar xarakterlariga mos kelsun.
Dioʻloʻg, moʻnoʻloʻglar tabiiylikdan, hayotiylikdan ayrilmasun.
Dioʻloʻg, moʻnoʻloʻglar oʻz egalarining ilmiy, adabiy kuchlariga mos kelarlik boʻlsun.
“Tomosha asarlaridagi voqeada aralashqon kishilarning birtasi voqeaning markazi boʻladir, voqeada katta oʻrin oladir. Bu kishi voqeaning qahramonidir” degan edim.
Shul qahramonning hayotda bir tilagi boʻladir.
U shul tilak yoʻlida tirishadir, toʻsuqlargʻa qarshi kurash ochadir.
Mana shu asar qahramoni tomonidan ochilgan kurashning shakliga koʻra tomosha asarlari uchka boʻlinadir.
Asar qahramonining kurashi kichik, tuban, kulunch, masqara boʻlsa, tomosha asari komediya ataladir.
Uygʻunning “Turkiston tabibi” degan bir tomosha asari bor.
Onda “Turkiston tabibi” boʻlgan kishining tilagi yolgʻondan tabiblikka ot chiqarib, oʻzining tirikchiligini ta’min etishdir.
Bu tuban tilak yoʻlida uning koʻrgan ishlari, qilgʻan kurashlari kulunch, mayda, masqaradir.
Shuning uchun “Turkiston tabibi”ga biz komediya (kulgu) deymiz.
Asar qahramonining tilak yoʻlidagi kurashlari dramadagʻi kurashdan kuchli boʻlsa, halokatlarga, qonli voqealarga borib toʻxtasa, tragediya (fojia) boʻladir.
Behbudiyning “Padarkush”i ham “Abulfayzxon”, “Abu Muslim” kabi tomosha asarlari tragediya (fojia)lardir.
Bu uch turli tomosha asarlari koʻbrak sochim yOʻsunda yoziladir.
Tizim bilan yozilganlari ham boʻladir.
Tizim yOʻsunda yozilib, kuylarga bogʻlanib, sahnada musiqa bilan ijro etilsa, unga opera deyiladir.
Opera goʻzal san’atlardan musiqa bilan adabiyotni sahnada birlashtirgani uchun tomosha asarlari orasida muhim oʻrin tutadir.
Ovroʻpa goʻzal san’atlar dunyosi operaga juda katta ahamiyat beradir.
Bizda operachilik yoʻlida otilgan birinchi odim Gʻulom Zafariyning “Halima”sidir.
RIVOYA Voqeada, yo xayolda boʻlgan voqealarni yozgʻuvchi-adib tilidan tasvir etib yozilgan asarlarga rivoya deyiladir.
Rivoya: masal, doston, hikoya, roʻmon otlari bilan toʻrt asos qismga ajraladir.
Masal: hayvonlarga, ba’zan jonsiz narsalarga nisbat berib yozilgan kinoyatli, ibratli hikoyalardir.
Masallardagi voqealar koʻbrak hayvonlar orasida tasvir etiladir.
Biroq, bu judayam lozim emas; voqeani jonsiz narsalar orasida tasvir etish ham mumkindir.
Chunki, u voqeaga aralashtirgʻon hayvonlarning-da, jonsiz narsalarning oʻzlari maqsad boʻlub olinmaylar.
Ular odamlardan kinoya qilinub, odamlar oʻrnida olinadirlar.
Masallar oʻquvchilarga qanday boʻlsa-da, bir ibrat berish tilagi bilan yoziladirlar.
Masalning maqsadi boʻlgan “ibrat” ba’zan masalning oxirida uning bir natijasi qilib, ochib koʻrsatiladir.
Bizda bunga “qissadan hissa” deyiladir.
Ba’zan-da masalning ibrati ochilib koʻrsatilmaydir.
Masalning borishidan onglashilib qolgan boʻladir.
Eng yaxshisi ham shudir.
Bizning adabiyotimizda Navoyining forsiydan koʻchirgani “Lison ut-tayr” kitobi kattakon bir masal boʻlgʻani kabi Gulxaniy shoirning “Zarbulmasal”ida bir masal, zamonamizda esa masalchilik yoʻlida shoirimiz Elbekning oncha xizmatlari boʻlib turadir.
Biz uning masallaridan birtasini tubanda yozib koʻrsatamiz: Iki tulki Bor edi bir oʻrmonda iki tulki, Ularning tirikligi edi turli. Biri har kun toʻqayliqqa tomon ketib, Ovqatini oʻtkazardi emgaklanib.
Ikinchisi ovlar edi bogʻchalarni, Yerdi undan oʻgʻirlab koʻb yemishlarni. Bir kun bular yoʻl ustida koʻrushdilar, Bir-biridan hol-ahvol soʻrushdilar.
Har ikisi oʻz turmushin soʻzlab oʻtdi, Bu orada bir koʻb soʻzlar boʻlub ketdi. Soʻz ichida oʻgʻri tulki oʻz turmushin, Koʻb maqtadi unda yegan bor yemishin.
Goʻyo uning aytishicha bogʻ yemishi, Hech mehnatsiz, butun uning qoʻlida edi. Bu soʻzlarga u tulkining aqli shoshdi, Toʻxtamadi ul-da shundan ogʻiz ochdi.
Oʻz ishining mashaqqatsiz boʻlmagʻanin, Mehnat bilan sira qorni toʻymaganin Aytdi, qoʻymay, barchasini kuyub-yonib, Oʻgʻri tulki tinglab turdi quloq solib, Soʻzlar bitgach iki yoqdan, oʻgʻri tulki Dedi, qarab oʻrtogʻiga: “Kel buni ye, Bundan soʻngra mening ila birga boʻlgil, Qorning toʻyib, mendek sen ham oʻynab kulgil Deb, ul tulki oʻzi bilan olib ketdi, Uzoq bormay, bular bitta boqqa yetti. Har ikovi bogʻ ichiga kirishdilar, Bogʻda boʻlgʻan yemishlardan yeyishdilar.
Shul choq bogʻbon bulardan tez xabar topdi, Hoy-hoy bilan bular tomon qarab chopdi. Oʻgʻri tulki tez-tezgina koʻrgan yoʻldan, Yashirinib, bildirmasdan chiqib qochdi. Haligi tulki yoʻl bilmayin tutulib qoldi, Qoʻrqushidan titrab-qaqshab, voy-voyladi, Buning tovushin eshitgach ul oʻgʻri tulki Qattiq tovush bilan chaqirib buni dedi: — Endi qachon koʻrushamiz, ham qayerda?! Ikinchisi javob berdi yigʻlabgina: — Erta bilan koʻrushamiz teri bozorda. (Elbek)
DOSTON El adabiyoti faslida aytkan edik: buyuk voqealarga aralashqon qahramonlarning boshidan oʻtkazganlarini tasvir etib yozilgan shoirona asarlargʻa doston deyiladir.
Dostonlarni toʻrtka ajratmoq mumkindir: 1) qahramon dostonlari; 2) klassik dostonlar; 3) taqlidiy-klassik dostonlar; 4) yangi zamon dostonlari.
Qahramon dostonlari: xalq qahramonlari aralashqon buyuk voqealarni tasvir qilib, xalq baxshilari tomonidan xalq cholgʻulari bilan oʻqilgʻan dostonlardir. Oʻzbekcha “Alpomish” dostoni va boshqalar kabi.
Kitobimizning el adabiyoti faslida bu toʻgʻrida ancha soʻzlandi.
Klassik dostonlar: xalq orasidagi qahramon ashulalari, qahramon dostonlari ham shulargʻa oid ertaklar talantli-iste’dodli san’atkor bir shoir tomonidan toʻplanib, bir-biriga boylanib, bezanib, toʻla, ulugʻ bir doston shaklida tuzulgan boʻladir.
Forslarning “Shohnoma” degan kitoblari shunday boʻlub tuzilgan.
Mashhur Eron shoiri Firdavsiy Eronning tarixi, afsonaviy qahramonlari toʻgʻrisida boʻlgan xalq ashulalari, xalq dostonlari, xalq ertaklarini yigʻib, oʻttuz yil tirishib, shul “Shohnoma”sini yozgan.
Bunday dostonlarga klassik dostonlar deyiladir.
Yunonlarning mashhur “Iliada” degan dostonlari shunday dostonlarning birinchisi ham atoqlisi hisoblanadir.
Bunday dostonlar bizda yoʻqdir.
Yolgʻuz biz emas, butun turk adabiyoti bunday klassik dostonlardan mahrumdir.
Taqlidiy-klassik dostonlar: otidan onglashilgandir: yuqorida koʻrulgʻan klassik dostonlarga ergashib (taqlidiy qilib) yozilgan asarlarga taqlidiy-klassik dostonlar deyiladir.
Navoyining fors klassik shoirlariga ergashib yozgani “Layli-Majnun”, “Farhod-Shirin”, “Haft manzar”, “Iskandarnoma” otlari bilan mashhur boʻlgʻan dostonlari hamda balxlik Durbekning “Yusuf-Zulayho”si shunday dostonlardandir.
Yangi zamon dostonlari: shoir-adib el adabiyotiga murojaat qilmay, oʻz ma’lumoti yo oʻz xayolining yordami bilan voqeiy, xayoliy bir qahramon toʻgʻrisida doston yozsa, uning asari “yangi zamon dostoni” ataladir.
Mashhur chigʻatoy-oʻzbek shoiri Muhammad Solihning “Shayboniynoma”si bilan bukun oʻzbek shoiri Gʻulom Zafariyning “Choʻlpon temir”, “Vonnaycha” degan dostonlari shul yangi zamon dostonlaridir.
HIKOYA Bir kimsaning hollarini, bir voqeani tasvir etib, rivoya yOʻsunli yozilgan asarlarga hikoya deyiladir.
Hikoya oʻz qahramonining ruhiy hollarini ochib beradir: tirikchiligimizda boʻlub turgan koʻb voqealarning qorongʻu puchmoqlarini oydinlatib koʻrsatadir.
Yomonligʻi tuzukkina sezilmagan koʻb odatlarimizni butun foje’ natijalari bilan gavdalantirib, oʻzimizga koʻrsatadir.
Shuning uchun hikoya hayotda muhim oʻrin tutadir.
Choʻlponning “Qor qoʻynida lola”, “Oydin kechalarda”si hayotimizning foje’ lavhalarini tasvir qilgʻani uchun muhim hikoyalardandir.
Abdulla Qodiriyning “Tinch ishi”i, “Uloqda”si adabiyotimizdagi goʻzal hikoya namunalaridir.
Shoir Elbekning “Qushchi Turgʻun”i uzun hikoyadir.
ROʻMON Hayotning belgili bir davrini keng suratda tasvir etib yozilgan asarga roʻmon deyiladir.
Dostonda qahramonning qilgʻan ulugʻ, favqulodda ishlari tasvir etiladir.
Hikoyada bir voqea, bir-iki kishi, hayotning birgina hodisasi butun ingichkaligi bilan ochiladir.
ROʻmonlarda esa asarning qahramoni, yo qahramonlari qaysi zamonda, qaysi muhitda, qaysi jamiyatda yashagan boʻlsalar, shularning urf-odat, qonun, tilak, havas, orzu, kamchilik, axloq, e’tiqodlari ingichka ham keng suratda tasvir etiladir.
Tomosha asarlarida koʻrganimiz toʻlalik, birlik, tOʻgʻrilik kabi shartlarning roʻmon bilan hikoyada ham boʻlishlari lozimdir.
Rivoya asarlari orasida eng muhim oʻrin roʻmonlargʻa berilgandir; biroq adabiyotning eng ogʻir, eng qiyin shoʻbasi ham roʻmon yozmoqdir.
Bizning adabiyotda Abdulla Qodiriyning “Oʻtkan kunlar”idan boshqa roʻmon hali maydonga chiqmagʻandir.
ADABIYOTDA OQIM ISTILOHLARI Klassitsizm. Taqlidiy klassitsizm. Soxta klassitsizm. Ratsionalizm. Sentimentalizm. Roʻmantizm. Simvoʻlizm. Moʻdernizm. Realizm. Naturalizm. Futurizm.
Klassitsizm: Miloddan burun mashhur bir yunon tanqidchisi tomonidan yunon shoirlari ham alarning asarlari tekshirilib, tanqid etilib, darajalarga ajralgʻan.
Mana shul vaqtda darajalarga ajralgan shoirlarga klassik shoirlar, asarlariga-da klassik asarlar deyilgankim, boshqalarga oʻrnak boʻlarlik mumtoz asarlar demakdir.
Soʻngralar bu atama butun adabiyot dunyosiga umumiy bir atama shaklida qabul etilgan, har millatning adabiyotida boʻlgan mumtoz asarlarga, mumtoz shoirlarga klassik deyishgan.
Fors adabiyotida Sa’diyning “Guliston”i, Firdavsiyning “Shohnoma”si, Nizomiyning “Xamsa”si klassik asarlardan.
Oʻzlari-da klassik shoirlar sanaladirlar.
Taqlidiy klassitsizm: klassik asarlarni taqlid qilib yozilgan asarlarga taqlidiy klassik asarlar deyiladir.
Fors klassiklaridan Nizomiyning “Xamsa”sini taqlid qilib yozilgan Navoyining “Xamsa”si, fors klassik devonlarini taqlid qilib yozilgan she’r devonlarimiz taqlidiy klassik asarlar sanaladirlar.
Soxta klassitsizm: yunonning klassitsizm davri miloddan burun edi.
Oning asarlari miloddan burungu Yunonistonning hayot, tabiat, axloq, iqtisodiy vaziyati ta’siri ostida maydonga chiqqan edi.
Ondagi ta’birlar, soʻzlar atamalar, sufatlash ham oʻxshatishlarning hammasi shul miloddan burungu yunon hayotining yumushlari edilar.
Miloddan 15 asrdan keyin Ovroʻpaning turli oʻrinlarida shul yunon klassik asarlarini taqlid qilish havasi uygʻonadir.
Ular oʻz hayotlaridagi voqealarni miloddan burungi shakllarda ifoda qilmoqqa tirishkanlar.
Hech tushunmay, oʻylamay, oradagʻi 15-16 asrlik bir zamon ayirmasini hisobga olmay, yunon klassiklarini taqlid qila berganlar.
Mana shularning asarlariga soxta klassitsizm asarlari deyilgan.
Bizda ham Eron adabiyotini oʻylamasdan taqlid qilib maydonga chiqarilgʻan soxta klassik asarlari koʻbdir.
Ratsionalizm: bu har mas’alada, har xususda aqlni ustun koʻrgan, aqlgʻa juda yuqori oʻrun bergan bir falsafa (aqliyun falsafasi)ning atamasidir.
Adabiyotda ham shul falsafaga boylanib, xalqni oqartish, odamlarga fikriy tarbiya berishni asos qilib olgan adib-shoirlarga shul atama berilgandir.
Bu oqimdagi asarning eng ochiq namunalari burungi turk adabiyotida Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig”i, Ahmad binni Mahmudning “Hibat ul-haqoyiq”idir.
Bizning chigʻatoy-oʻzbek adabiyotida Navoyi ham oʻzining “Mahbub ul-qulub”, “Hayrat ul-abror” kabi asarlari bilan bu oqimga xizmat qilgʻan.
Soʻfi Olloyor, Ahmad Yassaviy kabi shoirlarimizga kelganda bular “diniy oqartish” shoirlaridirlar.
Bularga har narsadan yuqori, ustun boʻlgʻan aql emas, dindir!
Oqartish oqimining ochiq oʻrnaklari bizning jadidizm davrimizning adib-shoirlari boʻlgan Behbudiy, Avloniy, Tavallo, Hoji Muinlardir.
Sentimentalizm: bu aqliyun oqimigʻa qarshi boʻlgʻan falsafa (hissiyun falsafasi) oqimining atamasidir, mana shul falsafa oqimiga yondoshqon adabiy oqim sentimentalizm oqimidir, bu oqimdagʻi shoir-adiblar bu jismoniy, moddiy dunyomizdan boshqa ma’naviy, ruhoniy bir dunyoning borligiga ishonadir.
Koʻzimiz oldida op-ochiq, yap-yalangoch turgʻan mana shul moddiy haqiqatdan boshqa bir an’anaviy haqiqat bor deb oʻylaydir.
Biroq, “Qani bu haqiqat?”, “Qani bu ma’naviy olam?” desangiz, unga aql bilan, fan bilan, tajriba bilan erishib boʻlmaydir.
Unga birdan bir yoʻl tuygʻudir, hisdir, deyiladir.
“Ular gumon qiladirlarkim, dohiy shoirlar va san’atkorlarda bu ma’naviy olamga qarab koʻrmak iste’dodi kattadir.
Mana shu iste’dod koʻmagida ular ba’zi haqiqatlarni aqlgʻa, ilmgʻa qaragʻanda burunroq xabar beradirlar”.
Koʻriladirkim, bu oqim asos e’tibori bilan roʻmontizm oqimining oʻrtogʻidir.
Bizning adabiyotda bu oqimning namoyandalari tasavvuf maslakida boʻlgʻan shoirlardir.
Eng buyuk tasavvufchi shoirlarimiz Ahmad Yassaviyni shu oqimning kishisi deb koʻrsatmak mumkindir.
Roʻmontizm: san’at har turli qayddan ozoddir degan; koʻngil, tuygʻuni ongdan, tajribadan yuqori tutqon, idealizm ketidan yugurgan adabiy bir oqimdir.
Bu oqimdagʻi shoir-adiblarning fikrlariga koʻra, she’r falsafa bilan dinning aralashmasidan iboratdir.
Bular ham ma’naviy olam, ichki dunyolargʻa ishonadirlar, oʻzlarini sevadirlar, oʻz tuygʻulariga eng katta ahamiyat beradilar.
Bizning inqilobgacha adabiyotimiz boshdan-oyoq bir roʻmontizm tengizidir.
ROʻmontik fors adabiyotidan ozuqlanib, shunga ergashib borgan chigʻatoy-oʻzbek shoirlarimizning hamalari roʻmontizm oqimining kishilari.
Ularning boshqa adabiy oqimlarga asar berishlari yolgʻuz shu oqimga bir-iki asar bermak uchungina boʻlgan.
Asl san’atlarini, tub hunarlarini esa rOʻmontizm maydonida koʻrsatkanlar.
Yangi shoirlarimizdan rOʻmontizmning ulugʻ namoyandasi Choʻlpondir.
Realizm: turmushni, hayotni boʻlgani kabi, xayol boʻyovlari bilan boʻyagan adabiy oqimgʻa realizm (haqiqiylik) deyiladir.
Bu oqim shoirlarining asos yoʻllari hayotni, turmushni butun inkichkaliklari bilan oʻrganib oʻrgatishdir.
Bizning yangi adibimizda Botu ham uning oʻrtoqlari bilan birga roʻmontizmdan qutulib, realizm maydoniga kirmakdadir.
Simvolizm: ramzchilik demakdir.
Bizning tasavvufchi shoirlarimiz orasida bu oqim juda maqbul edi.
Forsiy tasavvuf adabiyotidagi ramzchilik bizning soʻfiy shoirlarimiz tomonidan ayrim qabul etilgan.
Ularning aytkanicha, sharob, ishq, muhabbat ham ma’rifatning ramzi.
Sharob berguchi (soqiy) tasavvufdagʻi pir-ustodning ramzi boʻladir.
Bulardan biri “men bu kecha soqiy qoʻlidan bir piyola may ichdim” desa, uning bu soʻzidan “men pirimdan maslakimizga oid yangi bir narsa oʻrgandim” fikrini onglash kerak.
Simvolistlar asos-e’tibori bilan roʻmontizm oqimining kishilaridirlar.
MOʻdernizm: bu oqim yangi roʻmontizm oqimidir.
Bu oqim ijtimoiy harakatlarga, fanniy tushunishga qarshi bir oqimdir.
Naturalizm: bu oqim realizmdan ayrilgan bir oqim kabidir, realizm oqimi hayotni, turmushni tasvir etishka berilsa, bu oqim yolgʻuz tabiatnigina, oning yaxshi oʻrmonlarini, yuksak togʻlarini, oqar suvlarinigina tasvir etishka beriladir.
Futurizm: bu oqim yigirmanchi asrning boshlarida Italiyada maydonga chiqqan bir oqimdir, futuristlarning asoslari harakat ham tezlikdir.
Bular yangi goʻzallik, mashina goʻzalliklarini maqtaylar.
Vaznda ozodlik tarafdori boʻlgan futuristlar jumla tuzishni ham nahv qoidalaridan ozod qilmoq” istaylar.
Sufatlar, tinish belgilari, koʻmakchi soʻzlarni ishlatmaylar.
Fe’llarni hech ishlatmaylar, fe’l oʻrnida “ish ismlari”dan “yozish”, “oʻqush”, “kelish...” kabilarnigina ishlatadirlar.
She’rda raqam ishlatmakni maqbul koʻradirlar.
Oʻzlaricha yangi soʻzlar yasaydirlar.
Bizda bu oqimning namoyandasi Oltoydir.