Abdurauf Fitrat korpusi

Ahmad Yassaviy toʻgʻrisida matbuotimizda bir-ikk yoʻla gaplar boʻlub oʻtgan edi.
Lekin, ular quruq maxtashlar ham anchagina falsafalardan toʻldirilgʻan; shuning uchun Ahmad Yassaviyning hikmatlarini boʻlgʻani kabi tasvir qilib berish xizmatidan ojiz maqolalar edilar.
oʻzbek adabiyoti tarixini yozib turgʻanim munosabati bilan Ahmad Yassaviy bilan ancha mashgʻul boʻlushka toʻgʻri keldi.
Mana shu mashgʻuliyatlarning qisqagʻina bir xulosasini “Maorif va oʻqitgʻuchi” jurnalining oʻqigʻuchilarigʻa arz etishni munosib koʻrdim.
Arab boʻlmagʻan oʻlkalarni din ismidan istilo etgan arablarning diniy ham milliy taassublari, mahalliy din, mahalliy madaniyatgʻa qarshu islom ismidan qattigʻ kurashlari, arab boʻlmagʻan millatlargʻa gʻoʻr qarab tahqir qilishlari (ayniqsa, umaviylar zamonida) arab-xalifat saroyining ogʻir isrofli chiqimlari, arab voliylari ham shunlarning dumlari boʻlub yashagʻan mahalliy xonlar, beklarning ogʻir talablari ostida xalq, ayniqsa, mustamlaka xalqi soʻng daraja ezilgan edi.
Mana shu ezilishdan tugʻulgʻan umumiy noroziliklar islomning to burungi zamonlaridan boshlab turli siyosiy, diniy oqimlargʻa, muxolifatlargʻa yoʻl ochib, shunlarning kengayishiga sabab boʻlgʻan.
Mana shul muxolifat oqimlarining eng kattasi, eng kengi ham juda ustasi oʻzining asoslarini islom taassubi ostida ezilgʻan mahalliy e’tiqodlardan olib maydongʻa chiqqan tasavvuf oqimidir.
Tasavvuf oqimining ustaligi uning sekinlik bilan, muxolifatni sezdirmasdan yurushidadir.
Jomiy, Ibni Arabiy, Abdulkarim xalifa kabi e’tiborli tasavvuf muharrirlarining koʻrsatganlariga koʻra tasavvufning turli darajalari, turli manzaralari bor (yozib turgʻanim oʻzbek adabiyoti tarixida bu toʻgʻrida mufassal ma’lumot bor).
Yuqorida deganim kabi tasavvuf maslagi mustamlakachilarning mahkumlargʻa qilgʻan adolatsizliqlaridan ham bu adolatsizlikning diniy taassubgʻa, dinga tayangʻanidan chiqgʻan aksi ta’siridir.
Shuning uchun tasavvufning yuqori pogʻonalarida, yuqori bosqichlarida diniy taassubgʻa, dingʻa, shari’atga qarshu unsurlarning borligi, koʻbligʻi aniqdir.
Tasavvuf maslakiga kirganlar, birinchi bosqichda islomning butun hukmlarigʻa, axloq, ibodat, e’tiqodga oid boʻlgʻan butun dasturlarini qabul qilib kirganlari holda soʻng bosqichlargʻa toʻgʻri kelgach bularning hammasidan, hech narsa sezmasdan uzoqlashib qoladilar.
Qiyomat, me’roj, jannat, jahannam, tahorat, namoz kabi islom dasturlarini ta’vil qiladilar, ularga oʻzlaricha ma’no beradilar.
Bu ishlar shuncha ustalik bilan boradirkim, “murid” oxirgi manzilga yetkancha qayoqqa borib turgʻanini sezmay qoladi.
Tasavvuf islom oʻlkasida to islomning burungʻi asrlaridan koʻruna boshlagʻan.
Hijriy ikkinchi asrda Shaqiq Balxiy, Ibrohim Adham kabi mashhur tasavvuf namoyandalari Turkiston oʻlkasida yetisha boshlagʻan edilar.
Yassaviy kim boʻlgʻan?
Hijriy beshinchi asrda Eronning Hamadon shahrigʻa yaqin bir oʻrunda tugʻulgʻan Yusuf Hamadoniy degan bir odam diniy ilmlarni oʻrganib, katta shuhrat egasi boʻlgʻach, tasavvufga ham berilgʻan edi.
Mana shul mulla-mutasavvif Marv, Buxoro, Samarkent (Samarqand) shaharlarida xonaqohlar qurub shayxliq qila boshlaydi.
Bizning Ahmad Yassaviyimiz ham mana shul Yusuf Hamadoniyning muridi, uchunchi xalfasidir.
Ahmad Yassaviy, bir rivoyatga koʻra Yassi (bugungi) shahrida, bir rivoyatga koʻra Sayramda tugʻulgʻan.
Uning qachon tugʻulishi ma’lum emas.
Biroq vafotining hijriy 562 da boʻlgʻanini hamda “Devoni Hikmat”idagi shu: Toʻrt yuz yildan keyin chiqib ummat boʻlgʻay, Necha yillar yurub xalqqa xizmat qilgʻay — baytini nazarda tutib, har holda uning hijriy toʻrtinchi asrning ikkinchi yarmida tugʻulgʻanigʻa hukm qilish mumkindir.
Yassaviyning otasi Shayx Ibrohim ismli eshon boʻlub, uning yoshligida oʻlgan, yatim qolgʻan Yassaviy u zamonning mashhur shayxlaridan Arslonbobdan (boshlangʻich tarbiya) olgʻan.
Arslonbob oʻlgandan keyin bizning Yassaviy pir izlab Buxoroga kelgan, yuqorida yozganimiz Yusuf Hamadoniygʻa uchrab, shunga murid boʻlgʻan.
Yusuf Hamadoniy oʻlgandan soʻng uchinchi xalfasi boʻlub shayxlik qilgʻan.
Bir ozdan soʻng Buxoro shayxligini Yusuf Hamadoniyning toʻrtunchi xalfasi boʻlgʻan Abdulxoliq Gʻijduvoniygʻa topshirib, oʻzi Yassigʻa qaytgʻan.
Onda dala xalqidan koʻb murid yigʻib, xonaqoh ochib shayxliq qilgʻan.
Yassaviyning fors adabiyoti vazn va uslubida emas, turk milliy vaznida, xalq adabiyoti uslubida yozgani mana shul Yassiga qaytib, dala xalqidan muridlar toʻplagʻanidan keyin boshlangʻan boʻlsa kerak.
Yassaviy oltmish uch yoshiga kirgach,
xonaqohda yer osti(dan) bir chillaxona qozdirib, shunga kirgan va dunyodan aloqasini kesgan kabi koʻrunub shayxlikni davom ettirgan ham shunda oʻlgan.
Vafoti hijriy 562 nchi yildadir.
Ahmad Yassaviy she’rlarining har parchasiga “hikmat” unvoni berilgan, toʻplanib kitob(ning) shakliga keltirilgan.
Bu kun oramizda bu kitobning bir koʻb qoʻlyozma nusxalari boʻlgʻani kabi Toshkent, Istanbul, Qozon shaharlarida bosilgan bosma nusxalari ham koʻbdir.
Ahmad Yassaviyning bu asari hijriy beshinchi-oltinchi asrning adabiy bir yemishi, ya’ni mashhur “Qutadgʻu bilig” kitobidan bir asr soʻngra “Hibat ul-haqoyiq” kitobi bilan bir asrda yozilmish boʻlgʻani uchun adabiyot, ayniqsa, el tariximiz uchun katta ahamiyatlik asarlaridan sanalsa kerak edi.
Hijriy beshinchi-oltinchi asrda yozilgʻan turkcha asarlarning ozligʻini koʻzga olganimizda bu asarning qiymati yana ortgʻan boʻlur edi.
Lekin baxtga qarshu mas’alaning shu tomoni kutganimizdan biroz boshqachadir: “Devoni Hikmat”ning bu kun ma’lum boʻlgʻan nusxalarining hammasi soʻng zamonlarda yozilgʻan nusxalardir.
Uning Yassaviy zamonigʻa yaqin bir zamonda yozilgʻan bir nusxasi maydonda yoʻq.
Bukun “Devoni hikmat”lardagi parcha haqiqatan Yassaviynikimi?
Undan soʻngra davom etgan shogirdlari, muridlari uning otigʻa ba’zi parchalar yozib tarqatmadilarmi?
Bu kun(gi) “Devoni hikmat”ning hammasi, hech boʻlmagʻanda bir qismi soʻng zamonda yetishkan mana shunaqa shogirdlarining asarlari emasmi?
“Bu kun ilm dunyosida ma’lum “Devoni hikmat”larni mana shunday shubhalar ostiga qoldirish mumkin. “Devoni hikmat”ning Yassaviy zamonigʻa yaqin bir zamonda yozilgʻan biror nusxasi topilmaguncha, bu shubhalarni yoʻqotish mumkin emas. Bu shubhalar yoʻqolmaguncha, ma’lum “Devoni hikmat”larni til tarixi qarashidan tekshirishdan ilmiy bir natija chiqmaydi”.
Oʻtgan shoirlar, adiblar, soʻfilar orasida Yassaviy qadar oʻz ta’sirini kengaytgan bir kishini uchratib boʻlmaydi.
Oʻrta Osiyoning shayxlari, eshonlari Yassaviyni oʻzlariga pir, ustoz deb taniydirlar.
Ahmad Yassaviydan keyin uning uslubida she’r yozmoq turk shayxlari orasida “moʻda” shakliga kirgan.
Bular uslub, vazn, mafkura yogʻidan Yassaviyni aynan taqlid qilib “hikmat”lar yozgʻan va bu hikmatlarni machitlarda “jahr” kunlarida oʻqutgʻanlar.
Uning maslagida boʻlgʻan Mansur ota, Abdumalik ota, Toj xoʻja, Sand ota, Sulaymon ota, Zangi ota, Uzun Hasan ota, Ismoyil ota, Ishoq ota, Sadr ota, Badr ota, Ali shayx, Mahdud shayx, Kamol shayx, Xodim shayx, Halil ota kabi shayxlar, ehtimolkim, shu yoʻlda hikmatlar yozdilar.
Lekin bularning asarlari bu kun maydonda qolmagʻan.
Yolgʻuz hakim Sulaymon otaning hikmatlari mashhurdir.
Ahmad Yassaviyni ta’qib etgan kishilardan bizga ma’lum boʻlganlaridan biri hijriy 1263 da vafot qilgʻan Azim Xoʻjadirkim, hikmatlari hijriy 1312 da Toshkentda “Hikmati eshoni Azim Xoʻja” unvoni bilan toshbosmada bosdirilgandir.
“Devoni hikmat”ning Istanbul bosmasida Yusuf Bayzaviy, Qozon bosmasida Qul Gʻarib taxalluslari borkim, bular Ahmad Yassaviy maktabida yetishkan shoirlardir.
Yolgʻuz Oʻrta Osiyoda emas, totorlar orasida ham Yassaviy bilan uning shogirdlari Sulaymon otaning katta e’tiborlari boʻlgʻan, ularning hikmatlari xalq orasida qoʻldan-qoʻlga yurub, oʻqulgan, hatto necha daf’alar bosilib tarqatilgan, Totorlar orasida juda mashhur va moʻtabar boʻlgan “Badavom”da Yassaviy hikmatlarining shakli koʻrunib turgʻani kabi Yassaviy ham Sulaymon ota uslublarida xalq she’rlari ham boʻlub oʻtkan (Totor adabiyoti tarixi. Feoʻdalizm davri. Ikkinchi bosma. A. Rahim, A. Aziz, b. 140).
Ozari(y)larning mashhur mutasavvif shoirlari boʻlgan Sayid Imod Nasimiy, turkman xalq shoiri Maxtumqulining, usmonli xalq mutasavvif shoirlarining Ahmad Yassaviydan ta’sirlanganlari ilm dunyosida ma’lumdir.
Bulardan oxirgisini keng bir shaklda izoh qilmoq uchun usmonli olimi Koʻpruluzoda oʻzining kitobini yozib chiqardikim, adabiyotimizning tarixi bilan qiziqqan kishilarga mutolaasi lozimdir.
Yassaviy asarlarining buncha keng doirada yoyilib oʻqulgani ham taqlid etilgani, turkiy xalqlarning ommasi aro hayot va ong tomondan “bir turlilik”ning davom etkaniga dalil boʻlsa kerak.
Yassaviyning hijriy beshinchi asrning oxirlarida yetishib, oltinchi asrning oxirlarigacha yashagʻanin yuqorida koʻrgan edik.
Yassaviyning mafkurasini ochiq koʻrish uchun Oʻrta Osiyoning hijriy beshinchi-oltinchi (milodiy 11 nchi — 12 nchi) asrlardagʻi hollarining xulosasini qisqacha tasvir etmak lozimdir.
Markazlari Buxoroda boʻlgʻan somoniylar hukumati xijriy 4-asrning yarimlarida kuchsizlana boshlagʻan.
Qashgʻardagʻi qoraxoniylar hukumati tez-tez Oʻrta Osiyoga hujumga kirishkan, somoniylar sulolasi tamom boʻlgandan soʻng Oʻrta Osiyo qoraxoniylar tomonidan idora etila boshlandi.
Shul kunlarda Buxoro qashqarliq Ilikxon qoʻlida boʻlsa ham uning Samarkand, Kesh (Qarshi — Behbudiy) ham Qoʻqon viloyatlaridagi hokimiyati hech edi.
Munda har bir voliy oʻzboshincha ishlar edi.
Ba’zan bu voliylardan toʻrt-beshtalari birlashib, Mahmud Gʻaznaviydan yordam olib, Ilikxonga hujum qilar edilar.
Qoraxoniy sulolasi zamonida hukmdor bitta emas edi.
Koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi xalqlarning hammasida boʻlganidek, qoraxoniylar ham boshda muxtoriyati kichkina viloyatlargʻa boʻlingan, soʻngralari bulardan har biri mustaqil oʻlkalar sanalgʻan, bularning oʻzaro chegaralari tez-tez oʻzgarib turgan, koʻbrak oʻzaro urushlar bilan ham mashgʻul boʻlgʻanlar”.
U zamonlar qoraxoniylar musulmon urugʻlaridan edilar.
Bular mana shul hollarda yashagʻanda “kofir” turklardan qoraxitoylarning hujumlarigʻa har vaqt uchrab keldilar.
Milodiy oʻn ikkinchi (hijriy oltinchi) asrda qoraxitoylar Oʻrta Osiyoni istilo qildilar.
Qoraxitoylar ham istilo qilgʻanlari oʻlkalarni mahalliy feudallargʻa topshirib, oliy hokimiyatinigina oʻz qoʻllarida saqlagʻan edilar.
12-asrda Buxoroda eng katta boy va mulla bir oila hukum surardikim, bularga “al-Burhon” yoxud “sadr”lar unvoni berilgan edi.
Bular boshda qoraxoniylargʻa tobe’ edilar.
Qoraxitoylar kelgach, sadr Hisomutdin Umarni oʻldurub, bularni oʻzlariga qaratgʻan.
Bu “sadr”lar hukumatining yonida qoraxitoylarning bir vakili turar edi.
Beshinchi-oltinchi asrlarda davom etgan bu tortishmalar, janjallarning zarari beklar, aslzoda boylar ham ularning quyruqlari boʻlgʻanlargʻa qaragʻanda koʻbrak tuban sinf, qora xalq atalgʻan ommaga zarar berar edi.
Uzun surgan urushlarda ekin yerlarning yemirilishi, chorvalarning yoyloqsiz qolishi, bir koʻb kishilarning yurtidan haydalishi, bir koʻb oilalarning boshliqsiz boʻlub qolishlari tabi’iydir.
Ancha muddat bu holda qolgʻan ommaning qaygʻulargʻa botib, hayotdan bezib, qalin bir umidsizlikka tushmaganligini da’vo qilib boʻlmaydir.
Mana bizning Ahmad Yassaviyning adabiy faoliyati shul jabrlanib, hayotdan bezib, umidsizlangʻan sinf orasida boʻldi.
Yassaviy jamiyatning yuqoridagi voqialardan zararlanmagʻan, balki foyda qilgʻuvchi beklar, oqsuyaklar, askar boshliqlari ham shunlarning quyruqlari boʻlib yashagʻan mulla, eshonlar qatorida boʻlmadi; mazlum sinfning orasida boʻldi.
Shularning qaygʻulari bilan yigʻlashga majbur boʻldi ham yigʻladi.
Yassaviy u zamonning hokim sinfini ayrim guruh unvonlari bilan atab, bir guruhning adresiga qattigʻ soʻkushlar taqdim qiladi: Dunyo manim deganlar, jahon molin olgʻanlar, Karkas qushdek boʻlubon ul haromgʻa botmishlar. Mulla, mufti boʻlgʻanlar, nohaq da’vo qilgʻanlar, Oqni qaro qilgʻanlar, ul tomuqqa kirmishlar.
Qozi-imom boʻlgʻanlar, nohaq da’vo qilgʻanlar, Ximor yangligʻ boʻlubon yuk ostida qolmishlar. Harom egan hokimlar, rishvat olib yegonlar, Oʻz barmogʻin tishlabon qoʻrqub, qurub qolmishlar, Totligʻ taxtda oʻlturgʻan tufroq aro yotmishlar.
Domi tasvir qoʻyub xalqni yoʻldan urduq, Shayxliq qilib riyo bilan doʻkon qurduq. Ishrat qilib shayton birla davron surduq, Diydoriga seni ne deb ravo qilsun.
Eshonu shayx, xoʻja, mulla dunyo izlar, Ul sababdin podshohlargʻa yolgʻon soʻzlar. Oyat, hadis soʻzin qoʻyub molni koʻzlar, (Haq yoʻlida hargiz mehnat tortqoni yoʻq).
Oxir zamon olimlari zolim boʻldi, Xushomadni aytkuchilar olim boʻldi. Haqni aytgan darvishlargʻa gʻanim boʻldi, Ajab shumlik zamonalar boʻldi, doʻstlar.
Podshohlarda, vazirlarda adolat yoʻq, Dunyo uchun bir-biriga qilmas shafqat. Zolimlargʻa asir boʻlub qoldim mano. Ul sababdin podshoh qilur menga jafo. Oxir zamon boʻlgʻandir; podshoh zolim boʻlgʻandir, Harom, shubha toʻlgʻandir, hayron qolur Xoʻjahmad.
Yassaviy zamonining ezilgan yoʻqsul sinfiga “gʻarib, yatim, faqir” unvonlari beradi, oʻzini ularning homiysi kabi koʻrsatishga tirishadi: Gʻarib, faqir, yatimlarning boshin silab, Koʻngli qattiq xaloyiqdin qochdim mano. Gʻarib, faqir, yatimlarni qilgʻil shodmon, Xulqlar qilib aziz joning qilgʻil qurbon. Gʻarib, faqir, yatimlarni har kim soʻrar, Rozi boʻlur ul bandadin parvardigor.
Yassaviyning bu mavzudagi parchalari orasida: Yatimni koʻrsangiz ogʻritmangizlar, Gʻaribni koʻrsangiz dogʻ etmangizlar. Yatimlar bu jahonda xor ekandir, Gʻariblarning ishi dushvor ekandir. Gʻariblarning ishi doim sulukdir, Tirik ermas, yatim misli oʻlukdir.
Ham: Gʻariblarni koʻrgan yerda ogʻritmangiz, Yatimlarga achchigʻlanib soʻz qotmangiz. Za’if koʻrub gʻariblarga tosh otmangiz, Bu dunyoda gʻariblikdek balo boʻlmas. parchalari kabi samimiy, yoniq figʻonlar ham bordir.
Biz Yassaviyning shu qadrini, albatta, taqdir qilamiz.
Yolgʻiz shu yoqdangina qaragʻanda uning oʻz zamonidagʻi yoʻqsullarning qaygʻularidan xabarli, ular uchun yigʻlagʻan, ularning dushmanlariga soʻkish bilan, nasihat bilan murojaatlar qilgʻan bir yoʻqsullar shoiri kabi qabul qilamiz, albatta.
Lekin u qadar bilan qolmasdan Yassaviyning boshqa yoqlarini ham tekshirishga majburmiz.
Bir shoirni, aynuqsa, Osiyoning keng bir qismiga ta’sir qilib, 7 yarim asrdan beri yashab kelgan bir shoirni tekshirganda, mas’alani bir yoqli qoʻymoq toʻgʻri ilmiy bir natija bermaydi.
Iuksullar uchun qaygʻurib, ularning dardlarini kuylamakchi boʻlgʻan Yassaviy ularning qutulish, najot yoʻllarini ham izlaganmi, ular(ga) qutulish uchun bir dastur, bir yoʻl koʻrsatganmi?
Albatta, koʻrsatgan!
Koshki koʻrsatmagan boʻlsa edi!
Qoʻlimizdagʻi “Devoni hikmat” kitoblarining Yassaviy otidan qilib berganlari ta’limot jamiyatdagʻi ohangsizlikdan, adolatsizliqdan qutulmoq uchun uning koʻrsatkan choralari shu qadar yaramas, shuncha zararlidirki: uning ta’limotiga chin koʻnguldan ishonib, samimiy suratda ergashgan bir millat topilsa edi, u millatning dunyoda “tirik ekan oʻziga goʻr qazmoq”dan boshqa bir vazifasi qolmagʻan boʻlur edi.
Yassaviyning zolimlargʻa qarshu kambagʻallarga beradigʻan nasixatlari mana shu yoʻldadir: Zolim agar jafo qilsa “Alloh” degil, Ilking ochib duo aylab boʻyunsungil. “Haq” dodingga yetmas boʻlsa “gila” qilgʻil, “Haq”din eshitib bu soʻzlarni aydim mano!
Kim hindustonli Gandining “yaroqsiz, qurolsiz qarshilik” degan shioriga juda oʻxshaydi.
Ahmad Yassaviy bu qadar bilan qolmaydi.
U hokim sinfning adresiga yuqoridagʻi qattigʻ soʻkushlarni yubormoq bilan, kambagʻal sinfni hayajonga ke(l)tirgan, qaynatgʻandek boʻlgandan keyin fursatning gʻanimat ekanini anglaydi, kambagʻallarning shul choqdagʻi ruhiy holatlaridan foydalanmoqchi boʻlub, oʻziga “murid” qilib olish planini quradi.
Goʻyo yuqori tabaqaning zulm-adolatsizliklariga sabab kambagʻallarning oʻz gunohlari Xudodan uzoqlashganlaridir.
Yassaviy Xudo tomonidan vakil boʻlub, kambagʻallarga qaratib mana shunday deydi: Senga jazo yaratganga yolbormading, “Alloh” debon tunlar turib igranmading. Haqiqatdan soʻzlar ayttim, eshitmading, Zolimlarning ilgin uzun qildim mano!
Yassaviy kambagʻal xalqni oʻziga murid qilib olmoq uchun u qadar hirs koʻrsatadiki, yuqoridagʻi soʻzlari bilan bu soʻzlari orasida boʻlgʻan keng, chuqur mantiqsizlikni anglamay qoladi yoki oʻzini anglamaslikga soladi.
Haqiqatan, Yassaviyning yuqoridagi shikoyat va soʻkushlari bilan bu teran fikri orasida kattakon bir mantiqsizlik bor.
Bir kishi turub Yassaviygʻa: “Modomiki, feoʻdallar ham ularning quyruqlari tomonidan kambagʻallarga qilingʻan zulmlar Xudoning amri bilan boʻlar ekan; modomiki, Xudo u zulmlarni kambagʻallarning boshiga “jazo” qilib yuborgʻan ekan, “sen nega boya ularni shuncha soʻkub tashlading?
Ularning gunohi yoʻq ekan-ku!” — deb qoʻysa, Yassaviyning hech bir javob qaytara olmasligi aniqdir.
Lekin u zamonlarda Yassaviyga hech bir tomondan munday bir e’tiroz boʻlmaydi.
Kambagʻallar tomonidan shunday e’tiroz boʻla olmaydi.
Chunki u vaqtlarda ularning onglari bu mas’alalargacha yuksalmagan, feoʻdallar, umuman, hokim tabaqa ham bunday e’tirozni qilmoq istamaydi.
Chunki Yassaviyning bu mantiqsizligi uning uchun foydalidir.
Uning Yassaviyga u tomonidan yordam qilishi kerak (shuni unutmaylikki, bu mantiqsizlik Yassaviygʻagina maxsus emas, Xudoga ishonib har ishni undan bilgan har moʻmin bandaga bu e’tiroz tegadi).
Yassaviy oʻzining bu mantiqsizligiga qarshu hech bir tomondan e’tiroz boʻlmasligini bilgani uchun fursatdan istifoda qiladi.
Uzining yuqoridagi mantiqsizligʻidan oʻziga keraklik natijalar chiqarishga kirishadi.
“Gʻarib esang, yoʻqsul, yatim, ezilgan mazlum esang, mana shunday qil!” deydi.
“Zikr”in aygil qonlar oqsin koʻzlaringdan, “Hikmat” aygil durlar tomsin soʻzlaringdan — deydirkim, buning ochiq ma’nosi mening “xalqa”mga kirib hikmatlarimni eshitib, “jahr” qil demoqdan boshqa narsa emasdir.
Saharlari erta turib qon yigʻlagil, “Piri mugʻon” etagini mahkam tutkil. Haqqa oshiq boʻlgʻan boʻlsang jondin oʻtgil (albatta, moldin ham) Jondin kechgan chin oshiqlar uryon boʻlur.
Bu dunyoda faqirlikda odat qilgʻan, Xoʻrlik tortib mashaqqatni rohat bilgʻan, (Qul Xoʻjahmad!) yaxshilargʻa xizmat qilgʻan, Qiyomat kun andogʻ kishi sulton boʻlur.
Bundagi “piri mugʻan” soʻzidan maqsad, “pir, shayx, eshon” ekanini aytishga hojat yoʻq, oʻzi anglashiladi.
Demak, kambagʻal sinf haligi zolimlarning zulmlarini Xudodan, oʻzining gunohlaridan koʻradi.
Shuning uchun ularga boʻyunsunadi.
Saharlar turub, qonlar yigʻlab “tavba qiladi, xoʻrlikka odat qiladi; faqirlikka qanoat qiladi; mashaqqatlarni rohat biladi; pir mugʻonning etakini mahkam tutadi (ya’ni Yassaviyga murid boʻladi), boʻlmagʻan joydan “tangri ishki” ham toʻqub chiqaradi-da, shu bilan yashaydi!..
“Noʻvi platoʻnizm” falsafasidan bizning tasavvufga oʻtkan bu ishq mas’alasi Yassaviy hikmatlarida juda katta oʻrin tutadi.
Hikmatning lirika qismi tamoman shul tasavvuf ishqiga boylangandir.
Yassaviyga koʻra, bu ishqqa berilib, shu bilan yashamoq uchun pirga inobat qilish, “piri mugʻon”ning etakini tutish, albatta, lozim, chunki: Qilavuzsiz biyobonda yurganlar, Muhabbatning qadrini qachon bilur?
Yassaviy mana shu fikrini hammaga taqdim qiladi, uning nazarida: Ishqsizlarning ham joni yoʻq, ham imoni.
Holbuki, yana, unga koʻra, tasavvuf ishqigʻa berilgach, hayotdan aloqani kesish lozim: Oshiqlarning sunnatidir tirik oʻlmak, Oqil oʻlsang goʻristondan xabar olgil, Men ham shundogʻ boʻlurman deb ibrat olgʻil, “Mavtu qabla anta mavtu”ga amal qilgʻil.
Mana sizga qat’iy bir dastur: “mavtu qabla anta mavtu” — “oʻlimningizdan burun oʻlingiz!..”
Mana Ahmad Yassaviy tomonidan taklif etilgan “tangri ishqi”ning olib boradigan joyi!
Ahmad Yassaviy shu “dastur”ga oʻzining amal qilgʻanini koʻrsatmak uchun koʻb tirishadi.
Oʻzini juda qiziq soʻzlar bilan tahqir qiladi: Oʻlganimda yigʻilib uring yuzming tayoq, Janozamning orqasidan toshlar oting, Oyoqimdan tutib, sudrab goʻrga elting.
Haqqa qulluq qilmading deb yanching, teping, — deydi.
Yassaviy oʻlgandan keyin muridlari, albatta, shunday qilmagʻanlar.
Uni izzat, hurmat bilan koʻmganlar.
Ishning shunday boʻlishini uning oʻzi bilmagan emas, bilgan.
Biroq dindor, soda xalqni qaynatmoq, ularning ixlosini ortdirmoq tilagi bilan bularni aytadi.
Ul yuqoridagi “dastur”iga sodiq qolganiga bizni ishondirmoq uchun umrining oxirlarida yer ostiga kiradi; xonaqohida yer osti bir hujra qozdiradi, oltmish uchga kirgandan soʻng shunga kirib goʻyo tashqi dunyo bilan aloqasini kesadi, “oʻlgandan burun oʻladi!..”
Shul sababdin oltmish uchda kirdim yerga.
Subhi sodiq dushanbe kun yerga kirdim mano deganlari shuni koʻrsatadi.
Omma orasida “qudsiy bir e’tibor qozongʻan, dalaning soda elidan oʻttuz-qirq minglab kishini oʻziga murid qilib olgandan soʻng 63 yoshga kirgan bir kishining er osti bir uy qozib, shunga kirib oʻturushi, uning ta’min etilgan hayotiga zarra qadar halal bermaydi.
Hatto bu ish bilan uning e’tibori ortadi.
Shuni qabul qilamizkim, u zamonlar tashkilotdan, birlikdan, sinfiy ongdan mahrum boʻlgʻan, ezilgʻan, mazlum kambagʻallarga Yassaviyning bu hikmatlari bir oz tasalli bergan, ularni ovutgandir.
Lekin mas’alaga hayot nuqtayi nazaridan qaraylik: bir oʻlkada yashagʻan xalqning hammasi yo koʻbchiligi Yassaviyning shu takliflarini qabul qilib, yer osti chillaxonalari qozib, kirib oʻturgʻanda shu oʻlkaning hayoti nima boʻlur edi!..
Yaxshiki, Yassaviyga ishonganlar bu jinnilikni qilmagʻanlar, qilmagʻanlari bilan ularning miyalarida bu tashviqotning hech bir turli izlari qolmagan deb da’vo qilib boʻlmaydi, albatta, qolgʻan.
Tunov kungacha, hatto qisman bu kungacha ham, ayniqsa, kambagʻallarimizning hayotga yaqinlashmasdan “yarim tarki dunyo” vaziyatida yashaganlarigʻa Yassaviy ham uning muridlarining ta’sirlari boʻlmadi, deb kim da’vo qila oladi?!
Tuzuk, Yassaviyning tilga xizmati juda kattadir.
U mundan yetti yarim asr burun turkcha she’rlar yozgʻan, kambagʻallarning dardlarini kuylagan.
Uning asari tilimizning yetti yarim asrdan qolgʻan bir nishonasi.
U asar tilimizning yetti yarim asr burungi hollarini, qoidalarni koʻrsatmak nuqtasidan juda muhimdir.
Lekin baxtga qarshu biz bu kun oramizda mavjud bosma, yozma “Hikmat” nusxalari bilan bu mas’alaga yaqinlasha olmaymiz.
Yuqorida aytganim kabi Yassaviyning hayotiga yaqin zamonlarda yozilgʻan bir nusxa “Devoni hikmat” topilmaguncha, biz Yassaviy hikmatlarini til tarixi qarashidan tekshira olmaymiz.
Lekin uning fikrlari, tirikchilik uchun toʻgʻrisi, oʻlmak uchun!., xalqqa koʻrsatgan yoʻllari, buddizmdan olib bizga yutdirmoq istadigi dasturlar(i) qat’iyan, ayniqsa, yigirmanchi asrda zararlidir.
Uning ta’siriga qarshu kurashmak inqilob qarashidan, xalqimizni hayotga aralashtirish qarashidan juda ham lozim.
Maqolamizdagi bahslarning robitasini, bogʻini yoʻqotmaslik uchun yuqorida tasavvuf toʻgʻrisidagi muqaddimamizni qisqacha takrorlab oʻtaylik: Islomda tasavvuf mustamlakachi arablarning mustamlaka aristoʻkratlari bilan birlashib, ayniqsa, mustamlaka xalqini yezishlaridan va bu yezishlarning islomiy ham arablik taassubiga tayangʻanidan chiqgʻan bir aksi ta’sirdir.
Shuning uchun tasavvufda islomiyatga qarshu unsurlarning boʻlushi tabiiydir.
Lekin bu unsurlar maslakga yangi kirgan kishilarga berilmagan, tasavvufni darajalargʻa, bosqichlargʻa taqsim qilib, birinchi bosqichda islomning amirlariga tamoman sodiq qolishni shart etkanlar.
“Murid” bu bosqichlardan yuqori chiqgʻan sayin islomiy asoslardan uzoqlashib borgʻan, uning nazarida din, shariat, ibodatning ahamiyati qolmay boshlagandir.
Masalan, teran bir mutasavvif Abdulqodir Bedil dinlarning ka’basi bilan butxonasini bir-birlarining yoniga qoʻyub soʻkadi: Gahe ba ka’ba madavamu gah ba suyi debar, Devonayam zi har tarafan sang mezanad... Ka’bavu butxona naqshi markazi tahqiq nest, Har koʻjo gum gasht dahe sar manzele orasteand deydi.
Mashhur tasavvuf shoirlaridan Fayziy Hindiy esa: Bar fatu yil ruhban kaduhi boda bekushim Isin xiylaki riyi futaxar anashenoskim
deb qichqiradi.
Hijriy 297 da dorgʻa osilgʻan Mansur Hallojning voqeasi ma’lumdir.
Tuzuk, Yassaviy hikmatlari orasida Mansur Hallojga bagʻishlab yozilgan bir-ikki parcha bor, unda: Esiz Mansur xoʻrlik birla boʻldi ado, Bir soʻz birla yoronlardin boʻldi judo — deb qaygʻuradi.
Shoh Mansurning “Anal haq”i bejo emas. Yoʻlni topkon, bizlar kabi gumroh emas, Har nojinslar bu soʻzlardan ogoh emas. Anal haqni ma’nosini bilmas nodon deb Mansur Hallojni oqlaydi ham uning dushmanlari boʻlgʻan, uni kofir deb ostirgʻan shari’at mullalarini soʻkadi.
Yana Mansur Halloj voqeasiga ba(gʻi)shlangan bir parchada: Afsonadir shariat, farzonadir tariqat, Durdonadir haqiqat oshiqlarga munosib degani kabi boshqa bir hikmatida: Shariatdir oshiqlarning afsonasi deb tasavvuf qarashida shariatning bir afsonadan boshqa narsa boʻlmagʻanini takrorlaydi.
Lekin, bunday soʻlliklar Ahmad Yassaviyda, umuman, ozdir.
Koʻrsatganimiz misollardan boshqasi yoʻq.
Shuning bilan barobar ul me’rojgʻa ishonadi; jannat, jahannamgʻa ishonadi, odamlarni oxirat azoblari bilan qoʻrqutadi, namoz oʻquydi, roʻza tutadi: Roʻza namoz qazo qilib boʻldi kohil, deb koyadi.
Qiyomatni shiddatidan aqlim hayron, Sirot otlig koʻprugidin tanam larzon, deb vahimalar tarqatadi.
Demak: Ahmad Yassaviy soʻfilar kabi ta’vilgʻa yonoshmaydi.
Islomda boʻlgan narsalarning hammasini boʻlgʻan(i) kabi qabul qiladi.
U yuqori bosqichdagʻi mutasavviflardan emas, zohiddir.
Ahmad Yassaviy bizning xalq shoirlarimiz kabi mukammal tahsil koʻrmagan bir kishi emas.
U boshlangʻich tarbiyani Yassida Arslonbobdan olgʻandan keyin Samarqand, Buxoroga kelib tahsil qilgʻan.
Shayx Yusuf Hamadoniy kabi oʻz zamonining eng katta din olimi, eng ulugʻ shayxi boʻlgʻan bir kishiga shogird boʻlgʻan ham uning uchunchi xalfasi boʻlub olgʻan.
“Hikmat”dagi she’rlarga ishonilsa, Yassaviyning Xuroson, Iroq, Shom kabi u zamonning mashhur ilmiy markazlariga ham borib turgʻani anglashiladi: Xurosonu Shomu Iroq niyat qilib, Gʻariblikni koʻb qadrini bildim mano.
Shuning uchundirkim, Yassaviyning oʻz zamonida moʻtabar boʻlgʻan ilmlarni, adabiyot qoidalarini juda chaynagan bir kishi boʻlganiga hukm qilmoq yanglish boʻlub chiqmaydi.
Shunday boʻlsa ham uning adabiyotda tutgan yoʻli soda xalq shoirlarimizning tutgʻan yoʻllaridir.
Unda Navoiyning ingichka istioralari, Bobirning forscha yonishlari yoʻqdir.
Uning hikmatlari vaznda, qofiyada, uslubda xalq adabiyoti atalgʻan she’rlar bilan barobar yuradi.
Xalq adabiyotimizdagi dostonlar qismining “Qissai Ibrohim Adham”, “Dostoni Zayn ul-arab” kabi mavzu’ e’tibori bilan musulmonligʻlari bor.
Ahmad Yassaviyning hikmatidagi “lirizm” (yurakchilik) ulardagi “lirizm”dan kuchsizrakdir.
Masalan, “Dostoni Zayn ul-arab”dagi shul: Sal chekguncha hijron javru jafosin, Man nega qurboning boʻlmadim sani? San koʻrguncha zindon dardu balosin, Man nega qurboning boʻlmadim sani? parchasi borkim, kuchli “lirik” bir parchadir.
Ahmad Yassaviyning hikmatlarida esa, shunday kuchli parchalarga uchrab boʻlmaydi.
Shunday boʻlsa ham Ahmad Yassaviy “lirik” bir shoirdir.
Unda ham “Yassaviyning mafkurasi” bahsida koʻrsatganim: Yatimlar bu jahonda xor ekandir, Gʻariblarni(ng) ishi dushvor ekandir. Gʻariblarni(ng) ishi doim sulukdir, Tirik ermas yatim misli oʻlukdir. kabi samimiy, yoniq figʻonlar yoʻq emas, bordir.