Abdurauf Fitrat korpusi

Mundan ikki oy burun “Turkistonda angliz mudofaasini saqlamoq uchun Chin qoʻshuni kelmoqchi emish” degan bir xabar chiqgʻanda “Hurriyat” gazetasi ikki maqola ila bir xabar chiqgʻanda “Hurriyat” gazetasi ikki maqola ila fikrini bildirgan va Turkiston siyosiylarini uygʻoqliqqa chaqirgan edi.
Bu kun ish bir oz ochildi; Turkistonga angliz vakillarimi, angliz josuslarimi kela boshladilar.
Bu vakillardan Kogonda Sapar Badlufning uyiga qoʻngan bir hindli Parnasning rus rasmiy doiralarinda berdigi ma’lumotga qaragʻanda bir odam hind inqilobchilaridan emish, Hindustonda inqilob chiqarmoq uchun bolsheviklar bilan muzokara qilgʻali kelgan emish; Sharqning eski hukumatlarindan birisi aydigʻi uchun ruxsat berilsa, bechora hukumatini koʻrmoqchi emish.
Bunlarning yuqori doiralargʻa ham soʻzlari shu esa biz bunlarga “yashurun bir maqsad uchun kelgan josuslar” deb qarargʻa majbur qolurmiz.
Yuqori doiralarga tilaklarini ochibgina aytkan boʻlsalar, u vaqt bunlarning bolsheviklar bilan muzokara qilgʻali kelgan vakillari ayduqlariga shubha qolmas.
Har holda mas’alaning shu nuqtasi ma’lumdirkim bunlar josus boʻlsalar ham vakil boʻlsalar ham tilaklari birdir.
Bunlarning ikkinchisi bir Hindustonni olmoqchi boʻlgʻanlar.
Bunlarning koʻzlari bizning yurtimizdadir.
Anglizlar bilan Turkiston orasinda Afgʻon va Chin hukumatlari bordir.
Ajabo Britaniya tulkilari Turkistonimizga burunlarini suqmoq uchun Chin hukumati bilanmi onglashadilar.
Afgʻon hukumati bilanmi?
Ogʻiz xabarlarigʻa qaragʻanda, har ikkisi bilan ham onglashgan; hatto Afgʻon hukumati bilan ittifoqi kuchliroqgʻa oʻxshaydirlar.
Lekin biz shul Afgʻon va Angliz ittifoqini qabul qilmaymiz.
Ma’lumdurkim: bu kun German va Turk davlatlarining birinchi dushmanlari anglizdir.
German va turk davlatlari oldida Turkistonning anglizlarga kechmakindan ruslargʻa qolmogʻi yaxshiroqdir.
Bir vaqtlar oʻzini turk davlatining bir kashishi atagʻan Afgʻon hukumati turk siyosatiga shuncha molik boʻlgʻan bir mas’alani qabul qilarmi?
Angliz bilan ittifoq etmak german va turkga qarshi chiqmoqdir.
Afgʻon hukumati bu yoʻlga kirarmi?
Angliz hiylasining ta’siri buyukdir, ehtimol kim, Afgʻon hukumati ham oldangʻandur, lekin bizning umidimiz boshqadir.
Afgʻon hukumatining urushga qotishmogʻi mumkindir, uning kuchi bordir, ehtimolkim, vaqti daxi boʻladir; lekin biz umid qilamizkim, Afgʻon hukumatining bu harakati angliz foydasi uchun emas, german va turk pilonlariga muvofiq boʻlmoq sharti bilan oʻz foydasi uchun bu harakat Hindustongʻa qarshi boʻlgʻulidir.
Ammo Angliz va Chin ittifoqi mumkindir.
Chin hukumati Japun tazyiqotindan qutulmoq va oʻlkasining rus nufuzi ostida qolgan qisminda oʻz huquqini tasdiq eturmak uchun Angliz davlatining turli xizmatlarigʻa hozirdir.
Emdi mas’alaning boshqa bir jihati qoldi.
Turkistonni daxi Hinduston kabi yutmoqchi boʻlgʻan anglizlar bu urush maydonidan qanday chiqarlar?
Magʻlubmi?
Magʻlub chiqarlar esa, Turkistonni qaysi kuch bilan saqlarlar?
Oʻz hiylalariga ishongan chidamli anglizlar oʻzlarini shul muhoribadan oz zarar bilan soqgʻina qutqarmoq uchun albatta bir pilon chizgan va shul pilonlariga ishongandirlar.
Mana shul nuqtagʻa binoan, sulhdan burun Turkistonni olib dushmanlarini “amru afu” qarshisinda qoʻymoq va sulh majlisinda kirganda Turkistonni qaytarib berarga majbur boʻlsalar ham uning oʻrninda boshqa yoqdan biror narsa saqlamoq fikrinda boʻlsalar kerak.
Ammo bizning fikrimizga koʻra, angliz hukumatining bu urushdan oz zarar bilan soqgʻina qutulmogʻi mumkin emasdir.
Germaniyaning ogʻir va yomonroq zarbasi anglizlarning boshlariga inar.
Angliz hukumati butun ishdan chiqmayin bu urushdan chiqolmas.
Shul suratda Turkistonning tole’i nimadir?
Uni turkistonlilarning oʻzlari tayin qilarlar, ammo ittifoq va ittihod aytib butun fikrlarini bir nuqtada toʻplagandan keyin!..