Abdurauf Fitrat korpusi

Bu asarni yozishdan maqsad yosh shoir va yozuchilarimizni aruz vazni bilan yaxshilab tanishtirmoq va aruz vazni masalasini keng muhokama maydoniga kirgizmakdir.
Arab-eron aruzining tarixiy oʻsushi toʻgʻrisida, oʻzbek adabiyotida aruzdan foydalanish yoʻllari toʻgʻrisida bundan soʻngra boʻlaturgʻan muhokamalar bu asardagi kamchiliklarni toʻldirar va xatolarini tuzatishga yordam qilar, deb umid qilaman va ishonaman.
“Faulun”chilik, “zuhofot”chilik kabi sxolastik qoidalardan qutulmoq maqsadi bilan aruz vaznini “chirmanda usuli”ga koʻchurish tajribasi aruz tarixida, Sharqda birinchi tajribadir.
Kamchiliklari boʻlushi mumkin.
Masalaning muhim jihati shuki, eski sxolastik va chataq qoidalar bilan aruzni oʻrganish juda qiyin.
Yosh shoirlarimizni aruz bilan yaxshilab tanishtirmoq uchun mazkur sxolastik qoidalar ramkasidan aruzni chiqarish lozim.
Mening “chirmanda usuli”ni olishimdan maqsad shu.
Shu maqsadni ado qilish uchun bundagi “chirmanda usuli”dan boshqacharoq va qulayroq bir yoʻl topilib qolsa, albatta, xursandchilik bilan qabul qilaman.
Men bu kitobda aruz nuqtai nazaridan hijolarni taqsim qilgʻanda “toʻluq hijo”, “qisqa hijo” terminlarini ishlatdim.
“Yopiq hijo”, “ochiq hijo” kabi lisoniyatda ma’lum terminlar bor ekan, nega yangi terminlarga murojaat qilganimning sababi bor:
Hijoning aruz vaznidagi uzunligi, qisqaligʻi uning “ochiq” va “yopiq” boʻlganiga qaramaydi.
Masalan, forsi(y)chada “kitobi man” soʻzining uchinchi hijosi (bi) ochiq hijodir.
Aytilishida haqiqatan ham qisqa aytiladi.
Aytilishidagi aruz oʻlchovi shudir: Ѵ.
Lekin she’rda buning kitobiman (Ѵ) qimmatida oʻqilgʻani juda koʻp uchraydi.
Forsi(y)cha (ro, mo, to, bo) kabi ochiq va uzun hijolar har vaqt toʻliq hijo (-) qimmatida yuradi.
Oʻzbekchada masalan: Menga bir qarang jumlasining ikkinchi hijosi boʻlgan (-nga) hijosi ochiqdir va qisqadir.
Lekin shu(-nga)ning oʻzi she’rda misra’ oxirida boʻlsa bosim (udarenie) bilan toʻluq hijoga aylanadi: qarading menga (V V - V-).
Mana shu hol meni aruzda hijo taqsimi uchun boshqacha terminlar qabul qilishgʻa majbur qildi.
Oʻzbek feoʻdalizm davri shoirlari aruzning butun vaznlarini ishlatmaganlar.
Bu asarda koʻrsatilgan vaznlarning hammasiga ulardan misol topish mumkin boʻlmadi.
Topganimni ulardan va sovet shoirlarimizdan oldim.
Namuna uchun kimdan she’r olgan boʻlsam, shoirni koʻrsatdim.
Namunasi topilmagan vaznlar uchun oʻzim tartib etdim.
Oʻzim tartib etgan bu namunalarning ayniqsa, ba’zilariga she’r emas, vaznning sxemasini soʻzda koʻrsataturgʻan “nazm” parchalari deb qarashni, shuning uchun ulardagi sayliq va san’atsizligini ma’zur tutishni soʻrayman.
Arab-eron aruz oʻlchovining “faulun”larini yangi alifbeda koʻrsatish transkripsiyasiz boʻlmaydir.
Arab adabiyot nazariyachilari “nazm qoidalari”ni “ilm ush-she’r” ismi bilan yurgizadilar va buni uch qismgʻa boʻladilar: 1. She’rning ta’rifi. 2. She’rning vaznlari. 3. She’rning qofiyasi.
“Ilm ush-she’r”ning mana uch qismidan ikkinchisini “ilmul-aruz” ismi bilan ayrim bir “ilm” sanaydilar.
Demak mumkunki, arab adabiyot nazariyachilari aruzni, umuman, she’r vazni ma’nosida olgan va onglaganlar.
Eron adabiyot nazariyachilari ham masalani xuddi arab nazariyachilari kabi onglaganlari uchun “aruz(i) arabiy” va “aruz(i) forsiy” kabi terminlarni qabul etganlar.
Bizning oʻzbek adabiyotida bu termin (“aruz” degan termin)ning xususiy bir ma’no olgani koʻrunadi.
Bu holni biz boshlab Chigʻatoy shoiri Navoyida koʻramiz.
Navoyi oʻzining “Mezonul-avzon” (“Vaznlar tarozisi”) atalgan asarida arab, eron “metrika”sini butun tafsiloti bilan yozar ekan, u davrdagi xalq she’ridan bir munosabat bilan gapirib qoʻyadi.
Bu xalq she’rlaridagi vaznning arab, eron aruz sistemasiga kirmaganini juda toʻgʻri sezgan Navoyi bularni vaznsiz sanaydir: “chun oʻzanlarning oʻzmogʻi va oʻzbeklarning buday-budayi hech vazn bilan rost (toʻgʻri) kelmas erdi.
Anga taarriz qilinmadi (ular haqida gapirilmadi).
Agarchi asar (ta’sir)lari bor: Ammo aning aruz ilmiga daxli yoʻqtur” deb boshini qutqazadi.
Demak, bu odam arab, eron metrikasidan tashqari bir vazn tanimoq istamaydi.
Unga toʻgʻri kelmagan xalq ashulalarini, baxshi she’rlarini “vaznsiz”, ya’ni u davrning onglashiga koʻra, “she’r emas” deydi.
Soʻngralari bu xalq she’rlarining oʻziga maxsus vazni borligi va bu vaznning arab, eron she’rlarining vaznlariga asosan, toʻgʻri kelmagani onglashilgandan keyin bularga “hijo vazni” yoki “barmoq vazni” ismi berildi.
Arab, eron she’rlarining vazn sistemasi uchun “aruz vazni” degan termin qabul etildi.
Bu kun bizda aruz deganda arab, eron she’rlaridagi vazn sistemasining qoidalari (arab, eron metrikasi) onglashilgani kabi arab, eron vaznlari sistemasiga kirgan vaznlarga “aruz vazni” ismi berilgan.
Demak, bukun bizda she’rning ikki vazn sistemasi bor: 1. Barmoq vazni sistemasi. 2. Aruz vazni sistemasi.
Bizda juda koʻp yillardan beri oʻzbek koʻchmanchilik davridan boshlab davom eta kelgan baxshi she’rlarining va xalq ashulalarining vaznlari barmoq vazni sistemasiga kiradi.
Xon va feoʻdal saroylarida, madrasalarda yaratilgan she’rlarning vaznlari aruz vazni sistemasiga kiradi.
Endi bu ikki xil vaznning orasida asosiy ayirma bormi?
U nima?
She’r vaznini ta’rif qilmoqchi boʻlganda, “qoidaga muvofiq suratda oʻlchangan va oʻlchovlari mushtarak boʻlgan gap parchalarining ma’lum qoida bilan ketma-ket tizilishi” desak, harholda haqiqatdan juda uzoqqa bormaymiz, deb oʻylaymiz.
She’r vaznning shu ta’rifini, asosan, qabul etkanimizda shu natija kelib chiqadi: demak, she’r bilan yozilgan ma’lum bir asarning vaznida vohid qiyosi boʻlib takrorlangan narsa gapning ma’lum bir oʻlchovidir.
Qisqasini aytkanda, she’r vaznida ma’lum qoida boʻyicha gap va soʻz oʻlchanadi.
Bir soʻzni oʻlchash hijolar bilan boʻladi.
Bizning yuqorida ayrim-ayrim ikki sistema deb koʻrsatkanimiz barmoq vaznlari bilan aruz vaznlari ikkalasi ham vazn oʻlchamak uchun hijoni oladi.
Bu nuqtada oralarida ayirma yoʻq.
Asl ayirma hijolarning kayfiyatlarini nazar-e’tiborga olib, olmaslikdadir.
Endi hijolarning tuzulishini tekshiraylik: arab, eron tillarida hijo qurulishi tubandagicha boʻladi:
1. Bir tovush + bir qisqa choʻzgi ki, du ba yo birgina qisqa choʻzgi i, a, u 2. Bir tovush + bir uzun choʻzgi ba, ra, ta yo birgina uzun choʻzgi a, i, u 3. Bir qisqa choʻzgi + ikki tovush: dar, bar, sar, mur 4. Bir uzun choʻzgi + ikki tovush: dar, bar, sar, dur 5. Bir qisqa choʻzgi + uch tovush: hasht, bast, raft, dasht 6. Bir uzun choʻzgi + uch tovush: dasht, kasht, baft.
Aruz vazni nuqtai nazaridan taqsim qilgʻanimiz shu olti turli hijodan birinchisi qisqa hijo sanaladi.
Ikkinchi va uchinchisi toʻliq hijo sanaladi.
Toʻrtinchi, beshinchi va oltinchilari bir yarim hijo qimmatida, ya’ni bir qisqa va bir toʻliq hijo hisoblanadi.
Oʻzbek tilida uzun choʻzgili ba’zi shevalarni nazarga olmaganimizda aksariyat bilan hijo tuzulishi tubandagichadir: 1. Bir tovush + bir choʻzgi: ma, na yo birgina choʻzgi: u, a (ka), i(dish) 2. Bir choʻzgi + ikki tovush: man, san, siz 3. Bir choʻzgʻi + uch tovush: tort, qirq, sirt
Aruz vaznida bu uch xil hijodan birinchisi qisqa hijo, ikkinchisi va uchinchisi toʻluq hijo hisoblanadi.
Xoh oʻzbekchada, xoh forschada qisqa hijo misraning oxirida yo ichki turoqlarining birida boʻlsa toʻluq hijo qimmatini oladi.
Demak, biz arab-eron va oʻzbek tillaridagi hijolarni aruz nuqtai nazaridan qisqa, toʻluq deb, asosan, ikkiga ajratamiz.
Bular uchun ishoratlar olayiq: qisqa hijo toʻluq hijo
Shu ishoratlar bilan barmoq vaznlari sistemasini ham aruz vaznlari sistemasini navbat bilan tekshirib, bu ikki sistema orasidagi asosiy ayirmani maydonga chiqarish mumkun.
“Alpomish” dostonidagi 11 hijolik manzumalardan bir parcha koʻrayik: 1. Olmaday sargʻaydi / guldayin di(y)dor 2. Mungʻayib yigʻlaydi / menday mushtipar 3. Xoʻja kelsa chiqar / murid naziri 4. Xotin boʻlmaymikan / erding vaziri 5. Er deganning / aqlin olmay / boʻlurmi?
Sxemasi: 1.-V----/-V-V- 2.-V----/---V- 3. VV-VV-/V-VV- 4.V---V-/--VV- 5.-V--/-V--/v--
Mana bu she’r baxshi she’ridagi vazn sxemasining xarakterini koʻrsatadi.
Endi xalq ashulalaridan bir-ikki parcha olamiz (har turli onglashilmovchiliklarga yoʻl qoldirmaslik uchun shuni arz qilamanki, men bunda “xalq ashulalari” deb (“Navo”, “Bayot”, “Ushshoq”) kabi klassik kuylarni olmayman: Chumchuqlar / chirqillaydi Shom boʻlganga / oʻxshaydi Yuraklar / jigʻillaydi Yor kelganga / oʻxshaydi Qaldirgʻoch / qaro boʻlur Qanoti / alo boʻlur Yoshlikda / bergan koʻngul Ayrilmas / balo boʻlur
Sxemasi: --- ---- ---- --- V-- V--- ---- --- --- VVV- VV- VVV- --- --V- --- VVV-
Mana shu sxemalardan koʻruladirki, barmoq vazni she’rlari hijolarning soniga ahamiyat beradilar va bir misra’ni tashkil qilgʻan ma’lum miqdordagi hijolarni turoqlar vositasi bilan ayrim toʻplamlarga ajratadilar-da, shu turoqlarning joyini belgilash bilan kerak boʻlgan ohangni ta’min etadilar.
Aruz vaznida esa hijolarning kamiyati bilan kayfiyati ayni darajada asosiy roʻl oʻynaydi.
Misra’larda hijolarning soni e’tiborga olingani kabi qisqa, toʻluq hijolarning birinchi misra’laridan ham ayni tarzda takror etadi va bu lozimdir.
Ilgarida aruz qoidalari ham aruz vaznlari haqida yetarlik tafsilot bermakchi boʻlganimiz uchun bunda bir-ikkigina misol bilan qanoatlanamiz.
Oʻn toʻrt hijoliklardan ikki parcha: I. Bizga nega ul ohu qarashning nazari yoʻq Teshlansa bagʻir, kuysa yurak ham xabari yoʻq. --VV--VV--VV-- --VV--VV--VV--
II. Gulchehralar jahonda agar sad hazor erur Sayd etguchi koʻngul qoshini bir nigor erur. --V-V-VV--V-V- --V-V-VV--V-V-
Arab she’rida va eron she’rida ham ba’zi mustasno kabi oʻrunlar bor.
Bu holda ilgarida tafsilot beramiz.
Oʻn bir hijoliklardan uch parcha: I. Koʻkardi chaman, navbahorim qani Sahi(x) sarv boʻyluq nigorim qani V--V--V--V- V--V--V--V-
II. Sahar kim gulshan ichra gul ochilgʻay Gul uzra turmay sunbul ochilgʻay V--- V--- V-- V--- V--- V--
III. Boʻlmasa gar ul sanami gulgʻizor Bizga xazondek oʻla(r) bu navbahor --V--VV--V- --V--VV--V-
Yuqoridagi ikki oʻntoʻrtlikning ayirmasini tubandagi sxema koʻrsatadi:
I. |--|VV|--|VV|--|VV|--
II.|--|V-|V-|VV|--|V-|V
Tubandagi sxema mazkur uch oʻnbirlikning ayirmasini koʻrsatadi:
I. |V-|-V|--|v-|-v|-
II. |V-|--|V-|--|V-|-
III.|-V|V-|-V|V-|-V|-
Mana bu sxemalardan ochiq koʻrinadiki, aruz vaznida hijolarning kamiyati (soni)gina emas, qisqaliq, toʻluqliq kayfiyati (sifati) ham juda katta roʻl oʻynaydi, toʻluq hijolarning tizilish tartibi oʻzgargancha yangi-yangi vaznlar maydonga keladi.
Mana bu xususiyat barmoq vazni sistemasida yoʻq.
Barmoq vaznlaridan biri bilan yozilgan ba’zi she’rlarning ba’zi misra’lari orasida qisqa, toʻluq hijolarning tizilishi tartibida birlik boʻlsa ham: a) bu birlik she’r boʻyicha davom etmaydi; b) bu birlikning oʻzgarishi bilan yangi vazn maydonga kelmaydi.
Shu bilan mening bu ishimning birinchi fasli, aruz vazni va uning barmoq vazni sistemasi bilan asosiy ayirmasi haqidagi fasl bitdi.
Lekin aruz vazni toʻgʻrisida soʻzlanar ekan, Miyon Buzrukning “Ijodiy yoʻlimiz haqida” degan maqolasidagi ba’zi yanglish joylari ustida toʻxtamay boʻlmaydi.
Miyon Buzruk oʻz maqolasida aruzning tarixiy oʻsushi haqida “ma’lumot” berganda shu masalani oraga tashlaydi.
Oʻzbek she’rida aruz va barmoq vaznlari unsurlarining birlashmagidan hosil boʻlgan uchinchi xil vaznlar bor va bu fikrni tubandagicha izoh qiladi: “Hokim sinf, yuqori tabaqa orasida tugʻulib oʻsa borgan aruz vazni to eskidan xalq adabiyotiga ham ta’sirini koʻrsatar edi”.
“XІІ va XѴ asrlar oralarida Oʻzbekistonda yolgʻiz yuqori tabaqa adabiyotida emas, balki ommaga qaratilib yozilgan asarlarda ham aruzning ta’siri ochiq koʻrunadi.
Masalan, shu zamonlarda aruz vaznidan ta’sirlangan, lekin uning oʻzi boʻlmagan va massa orasida umumlashkan “tuygʻular”da (ehtimol, tuyuqlardir — Fitrat) quyidagʻi ohangda boʻlgan parchalar koʻp uchraydilar” degandan soʻng ikki parcha koʻrsatadi va bu ikki namunani koʻrsatkandan keyin oʻz soʻzida davom qiladi: “ІѴ va Ѵ asr avvaldan qolgʻan bu xalq adabiyoti parchalari tamoman aruz vaznida yozilmagan boʻlsalar-da, uning taqlidi bilan, undan katta ta’sirlanish bilan va uni barmoq vazni bilan birlashtirish bilan yozilganlar...”
Bu Miyonning birinchi dalili.
Endi biz Miyon tomonidan koʻrsatilgan mazkur ikki namunani sxemalari bilan koʻraylik: Koʻlgʻa olib dombiram, chertar uni tirnogʻim, Bordi-keldi maqomim kelishtirgʻan barmogʻim. Tilim zikrin soʻylayib, koʻnglim fikrin oʻylayib, Soʻylaganda koʻrunar koʻrguligi (koʻrgulik?) oq tomogʻim. -V|V-|-V|-|--|VV|-V|- -V|-V|VV|-|V-|--|-V|- V-|--|-V|-|--|--|−V|- -V|-V|VV-|-V|--|VV|-
Sabo esnayur koʻr, yogʻoch yeng solur, Bulut yigʻlayur-da chechaklar kulur. Bu mundov chechaklika koʻnglim bukun Sening birla oʻlturib ovunmoq tilar. V--V--V--V- V--V--V--V- V--V--V--V- V--V--V--V-
Mana bu ikki sxema juda yaxshi koʻrsatadiki, mazkur ikki parchaning birinchisi barmoq vaznida, ikkinchisi aruz vaznida aytilgandir.
Miyon tomonidan koʻrsatilgan bu ikki parchaning birinchisi haqida yuqoridagʻi sxemadan boshqa bir narsa ayta olmasam ham, ikkinchisi haqida shuni ayta olamanki, shu parcha haqida Miyonning uchala hukmi ham yanglish berilgan: 1. “Aruz vaznida yozilmagan” degan.
Bu parcha aruz vaznida, buni sxema bilan koʻrsatdik.
Bu vaznning aruzdagi ismi “Mutaqoribi musammani mahzuf”.
Firdavsiyning “Shohnoma”si, Yusuf Hojibning “Qutadgu bilig”i shu vaznda.
2. Buni “xalq adabiyotidan bir parcha” degan.
Bu ham toʻgʻri emas.
Bu parcha “Qisasul-anbiyo”dan olingan.
Avtori Qozi(y) Nosiriddin ibn Burhoniddin.
Asar yangigina islom dinini qabul qilgʻan Nosiriddin Toʻqbugʻa ismlik bir bekka diniy tarbiya berish maqsadi bilan yozilgan.
Demak, saroy aristokratiyasi ham ruhoniylar adabiyoti.
3. “Toʻrt-besh asr avvaldan qolgʻan” degani ham tuzuk emas.
Asar 1310 da, ya’ni olti yuz yigirma besh yil (6 asr) avval yozilgan!!
Miyonning ikkinchi dalili ham menga qorongʻu, u kishi birinchi dalildan natija kabi chiqarib, dalilni yozadi: “Oʻz asarlarini keng massaga taqdim qiluchi Ahmad Yassaviy, Boqirgʻoni(y), Muhammad Solih, Huvaydo, Soʻfi Olloyor, Majzub Namangoni(y) kabi bir qancha yozuchilar aruzni barmoq vazni bilan birlashtirib va aralashtirib yoza boshlaganlar...
Mana bu yoʻllar bilan Oʻrta Osiyoda oʻzbek adabiyoti sohasida aruz va barmoq ohanglaridan birlashgan va har ikkisidan elementlar olib tuzulgan yoʻllar tugʻular edi”.
Bir daf’a oʻylang, Yassaviy 12 nchi asrning odami, Muhammad Solih 15-16-asrlar odami, Majzub Namangoni(y) 18 nchi asrning odami.
Orada olti asr bor.
Bu olti asr orasida oʻz zamonlarining mashhur shoirlari aruz bilan barmoq vaznlarini birlashtirib yoza boshlaydilarmi?
Yassaviy ham yoza boshlaganu... bundan olti asr keyin kelgan Majzub ham yoza boshlaganmi?
Bu olti asrlik “yoza boshlash”larning bir kamoli, mukammal bir natijasi yoʻqmi?
Olti asrning quvvatli shoirlari tomonidan ta’qib etilgan bu birlashgan, bir-biridan elementlar olgan vazn kamolga erishmadimi?
Ishlangan hammaga ma’lum uchinchi bir vazn sistemasi boʻlib maydonda turolmadimi?
Holbuki, biz buni koʻra olmaymiz.
Endi Miyonning bu “uchinchi vaznida” yozgan shoirlarni koʻrayik:
Ahmad Yassaviyning hikmatlari, Boqirgʻoni(y)ning hikmatlari qoʻlyozmada hamda bosilgan holda.
Biri ustod, biri shogird boʻlgan bu ikki soʻfi(y) shoir oʻz zamonlarida koʻchmanchi aristokratiyaning ideologlari shularning shayx va shoirlari edilar.
Bular koʻchmanchi ommasini koʻchmanchi beklarga, xonlarga, qabila boshliqlariga bir nav’ hipnoz tariqasida asir qilib bogʻlab, har nav’ mushkul mehnatlarga tayanarlik holga solib berishni oʻz ustiga olganlar.
Ularning shayxliklari-da, shoirliklari-da shu maqsadga qaratilgan edi.
Shuning uchun bularning she’rlari koʻchmanchi ommaga yaqin boʻlgan barmoq vaznida edi.
Bukun devonlarini tekshira olamiz.
Yassaviyning aruz vaznida yozilgan she’rlari 4-5 dan oshmaydi.
Boqirgʻoni(y) ham shunday.
Miyonning hali oʻzi tomonidan ham mohiyati ochilmagan uchinchi vaznidan ularda hech narsa yoʻq.
Muhammad Solih esa Chigʻatoy saroy shoirlaridan ham amaldorlaridan, otasi Nur Saidbek ham shunday.
Bularning ikkalasi ham quvvatli fors shoirlaridan sanaladilar.
Muhammad Solih she’rlari koʻprak temuriylardan Abu Sai’d mirzo, Husayn Boyqaroning saroylarida aytilgan.
Bu saroylarda barmoq vazni bilan she’r yozilmadi.
Yozilsa ham qabul etilmadi.
Muhammad Solih Temuri(y) saroylaridan qochib, oʻzbeklarga qoʻshulgʻandan keyin yana Shayboni(y)xonning “huzur shoiri” boʻlib, uning bilan yurdi.
Oʻzbek xoni Shayboni(y) xizmatida besh-olti yilgina yashagan Muhammad Solih oʻzining “Shayboni(y)noma”sini unga (Shayboniyga) taqdim qilib yozdi.
Bu xarakterda boʻlgan bir saroy shoirini bila turib “Oʻz asarini massaga taqdim qilib yozgan” demak, albatta, yanglish boʻlgani kabi uning “aruz va barmoq vaznlari”ni birlashtirib, “aralashtirib” she’rlar yozdi demak ham dalilsiz, notoʻgʻri bir da’vo.
Uning “Shayboni(y)noma”si aruzning “ramal-musaddas-maxbun-mahzuf” vaznida yozilgan.
Haligacha juda oz topilgan forsi(y)cha, chigʻatoy-oʻzbekcha she’rlarning hammasi aruz vaznida.
Huvaydoning devoni bilan masnavi(y) asari bosilgan, juda koʻp topiladi.
Uning masnavi(y) asari aruz vaznida, gʻazallari aksariyat bilan aruz vaznida, 6-8 tasi barmoq vaznida.
Yassaviyga ergashib yozilgan.
Majzub ham ayni holda.
Bulardan hech bittasining olti asrdan beri ishlanib kelgan mazkur “uchinchi vazn”da she’rlari yoʻq.
Umuman, “gap ritmi”ning kelib chiqishi toʻgʻrisidagi... qarashni aruz vaznining ham kelib chiqishi ustiga tatbiq etsak, tamoman mos keladi.
“Gap ritmi” kelib chiqishning mehnat bilan bogʻlanishi, uning mehnat uzvlarining harakatlariga aloqasi, mehnat uzvlarini harakatga keltirishga, harakatlarini nizomga solishga yordami va boshqalar, umuman, gap ritmining ayrim bir koʻrunishi boʻlgan aruz vaznining kelib chiqishini ham yaxshilab izoh qiladi.
Arab va eronning eng eski she’r vaznlarini yaxshilab tekshirganda, bu toʻgʻrida koʻp materiallar topib chiqarish ham mumkin.
Men qoʻlimdagi oz material bilan, bu asarda bu haqda uzoq tura olmayman.
Arab, eron she’rlarining qadim vaznlar va ayniqsa, xalq adabiyotlariga oid yetarlik materiallar menda yoʻq.
Shuning uchun men aruz vaznining nisbatan soʻnggi davrlarini olaman.
Iqtisodiy hayotning oʻzgarishi, jamiyatning tabaqalanishi bilan sinflarning ijtimoiy mavqe’lariga koʻra til, ifoda yoʻllari, obrazlar va shular bilan birga vazn ham murakkab vazifalar olib, burungi basitliklarini yoʻqotadi.
Murakkablana boshlaydi.
Men oʻz zamonida mana shu omillar natijasida oʻzining burungi basitligini yoʻqotib, murakkab va mukammallashgan “aruz” vaznlari sistemasi haqida gapiraman.
Arablar oʻz she’rlarining vaznini boshlab tuya yurishining “ritm”idan olingani haqida ba’zi afsonalarni rivoyat qiladilar.
Bu afsonalarning, albatta, ilmiy qimmati yoʻq.
Shunday boʻlsa ham burungi zamonlarda, hatto, yaqin asrlargacha arabning iqtisodiy hayotida tuyaning juda katta roli borligi ma’lum.
Tuyaning yurishini tezlatish uchun arab tuyachilarining maxsus ashulalari bor.
Bu ashulalardagi ritmning tuya yurishiga yaxshi ta’sir qilgʻanini koʻrgan sayyohlar xabar beradilar, hatto, mashhur Sa’diy Sheroziy “Ushtur va she’ri arab dar holatast u tarab” kabi forsi(y) baytlar bilan bu hodisaga qandaydir boʻlmagʻur, idealistik qimmatlar bermakchi boʻladi.
Biz albatta, unday idealistik qimmatlargʻa ishonmaymiz.
Bu hodisani tuyaga ritmning ta’siri deb izoh qilamiz.
Bundan boshqa arabning eski she’r vaznlaridan biri rajazdir.
Rajaz soʻzining ma’nolari orasida “dam yurib, dam turuvchi tuya” ma’nosi bor.
Hatto, aruz ilmida qabul etilgan aql, hazm, kasf kabi ba’zi terminlarda ham shu tuya va tuyachilik hayotining izlarini koʻrish mumkun.
Mana bularning hammasi burungi arab xalq adabiyotida tuya va tuyachilik hayotining nazarga olinarlik izlar qoldirganini va arab folkloriga suyangan aruzning undan ta’sirlanganini koʻrsatmakdadir.
Harholda arab she’rining vazni aruz qoidalari tuzilgandan ancha zamonlar ilgari oʻzining eski basitligini yoʻqotgan, murakkablashgan.
Bukun aruz terminidan onglashulaturgʻan holatga kira olgan edi.
Tavil, vofir, komil, basit, rajaz, hazaj bahrlaridan vaznlar tuzulgan edi.
Musulmon arab davlati tuzulib, hokim sinf oʻzining davlat ishlariga, eksplutasiya ishlariga qurol qilib she’rni ham olgandan keyin unga ayrim ahamiyat bera boshladi.
Arab she’rining tuzulish yoʻllarini oʻrganib, qoidagʻa solib kengaytirmak choralari tushunila boshladi.
Shu sinfning olimlaridan Xalil ibn Ahmad (731) bu maqsad uchun arab xalq adabiyotini (arab folklorini) jiddiy suratda tekshirdi.
Arab she’rining namunalarini toʻpladi va ehtimolki, arablarga qoʻshni boʻlgan xalqlardan ham imkon doirasida foydalanib, bukun bilganimiz aruz qoidalarini tuzub chiqdi.
Xalilning qadim yunoncha bilganini nazarda tutib, ba’zi olimlar “Arab aruzi yunonlardan olingan” desalar-da, bu fikr koʻpchilik tomonidan rad qilinmoqdadir.
Haqiqatan ham aruz qoidalarining tuzulishidan burun oʻtkan arab shoirlariga nisbat berilgan she’rlar va aruz qoidalari tuzular ekan, koʻchmanchi arab hayotidan olingan in’ikoslar Xalilning arab folkloridan qanchalar ta’sirlanganligini ochiq koʻrsatmakdadir.
Xalil tomonidan, asosan, arab xalq adabiyotiga suyanib vujudga keltirilgan bu aruz sistemasi boshlab bir koʻp qarshiliqlargʻa uchradi.
Hatto, mashhur arab tilshunoslaridan Axfash (785 larda oʻlgan) bunga qarshi yangi bir sistema tuzib chiqardi.
Biroq, Xalil sistemasi bora-bora oʻz tarafdorlarini koʻpaytirdi, koʻp nazariyachilardan himoya koʻrib, oʻz mavqe’ini mustahkamlay oldi va arab xalq adabiyotini yuz foyiz oʻz ramkasi ichiga ololmagan boʻlsa ham, arab klassik she’rining “qonuniy vazn” sistemasi boʻlib qoldi.
Xalilning tarafdorlari bu sistemaning yuz foyiz arab she’riga suyalib tuzulganini da’vo qilib, bu sistemaga kirmagan vaznlarda she’r yozishni qat’iy suratda man’ qiladilar.
Holbuki, dushmanlari bu sistemaga bir koʻp chet vaznlarning ham kirib qolganini soʻzlaydilar.
Harholda Xalil sistemasida, asosan, arab xalq adabiyotiga suyangan holda ba’zi qoʻshni xalqlardan ham foydalanib, arab she’r vazni xususiyatlarini saqlash sharti bilan ba’zi yangi vaznlar tuzulgani aniq kabi koʻrunadi.
Eronning arab istilosidan burungi sosoni(y) feoʻdalizm davrida shoh, feoʻdal saroylarida koʻzga koʻrunarlik bir she’r va muzika hayoti borligi ma’lum.
“Barbad”, “Nakisa”, “Sarkash” kabi shoir-cholgʻuchilarning ijodlariga va san’at hayotlariga oid muhim ma’lumotlar “Shohnoma”, “Xamsai Nizomiy”, “Burhon Qote’” kabi ma’xazlarda bordur.
Bu va bulardan ham eskirak ma’xazlarga suyanib, olimlar sosoni(y) davri she’rining nazm bilan nasr orasida boʻlib hijolarning sonlarigagina rioya qilish bilan tuzulganini bir ogʻizdan xabar beradilar.
Bu, asosan, toʻgʻri.
Lekin... hech shubha yoʻqki, arablarda ham eng ibtidoiy she’r vazni “Nasri musajja’“ (qofiyali nasr) boʻlgan “Yarim nazm” tarzida boʻlib, unda ham bukungi aruz vaznida koʻrganimiz hijolarning kayfiyatiga ahamiyat berish xususiyati yoʻq edi.
Bora-bora hayot, jamiyatdagi sinfiy munosabatlar oʻzgardi.
Hokim sinf iqtisodiy va madaniy tomondan yuksaldi, unda yangi tushunishlar, yangi-yangi qarashlar, yangi obrazlar tugʻuladi.
Shularning talabi bilan she’rda ham til xususiyatlarining yoʻnalishiga muvofiq suvratda yangi vaznlar paydo boʻladi, taraqqiy qiladi.
Arab she’r vaznining aruz vazniga taraqqiy qilishiga yoʻl ochgan shu sharoitlar sosoni(y) feoʻdalizm davrida eron she’r vazni uchun ham bor edi.
Shuning uchun eron she’r vaznining-da arab istilosidan va arab aruz qoidalarining qabulidan avval bugungi aruz vazniga (ya’ni hijo kayfiyatlarini e’tiborga olgan vaznga) chiqqan boʻlishi mumkun.
Mana shu ehtimolni yoqlovchi faktlar ham yoʻq emas, bor: a) “fahlaviyat” unvoni bilan mashhur va qadim Erondan qolgʻani shubhasiz boʻlgan Eron xalq she’rlaridan bir qism toʻrtliklar “hazaj-musaddas-mahzuf” atalgan vaznga toʻgʻri keladi; b) yana shu hazaj bahrining axram va axrab nav’lari bilan oʻlchashga urunilgan klassik rubo’ilarning kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar buning ham eski eron vaznlardan ekanini koʻrsatadi.
rubo’ining qurulishini Rudaki(y) shu davrning bir shoiriga nisbat bergan.
Ibni Qays ruboining Eronda juda ham umumiy boʻlib, haddan oshib sevilib oʻqulgʻani va maxsusan, xotin-qizlarning bunga juda ham berilganliklari haqida uzun tafsilot beradi.
Holbuki, bir-ikki shoir tomonidan tasodifan tuzulgan bir vaznning bu qadar sevilib qabul etilgan boʻlushi shubhalidir; d) “Tabaqotush-shuaro”, “Tabari(y)”, “Ogʻani” kabi arab ma’xazlaridan rivoyat etilgan bir-ikki she’r: Ob ast-u tabizast Asorat zabibast Samiya ru sapid ast Az Xutalon omadiya Baru tabox omadiya Obar boz omadiya Xoʻshk nazar omadiya, — ham aruz vazni sistemasiga juda yaqin turadi.
Mana bu faktlarning hammasi bizning nuqtai nazarimizni, ya’ni arab istilosidan burun eron she’r vazni bu kungi aruz vazni tuzulishiga toʻgʻri bir taraqqiy harakati koʻrsatkanini quvvatlaydi.
Arab istilosidan keyin fors adabiyoti uchun ham aruz nazariyalari (Xalil ibn Ahmad tomonidan tuzulgan aruz qoidalari) qabul etildi.
Bayt, misra’, rukn, ajza, asli(y) ruknlar, far’i(y) ruknlar, zuhofot, bahr, vaznlar taqsimoti, bahr ham vazn ismlari aynan qabul etildi.
Mana shu olish-berishning juda xarakterli va diqqat etarli bir tomoni bor: Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi arab istilosidan keyin uning siyosiy, diniy hokimiyati ostiga kirgan, istilochi arab aristoʻkratiyasining tamsillashtiruv siyosatiga ma’ruz qolgʻan.
Qisman majburiy va qisman boshqa yoʻllar bilan ulardan diniy, madaniy, siyosiy bir koʻp narsalar olmoqda edi.
Ikkinchi jihatdan qaragʻanda, Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi arab istilochilariga raqib nazari bilan qarar, ularni hokimiyatni qoʻlidan (nonni ogʻzidan) tortib olgan istilochilar deb bilar va ularning hokimiyatidan, tamsil siyosatidan oʻzini qutqarmoq uchun kurash olib bormoqda edi.
Mana shu bir-biriga qarshi ikki ta’sir natijasidirkim, eron feoʻdal aristokratiyasi arablardan nima olgan boʻlsa, aynan olmadi, oʻzgartirib, unga oʻz xususiyatlarini taqib oldi yoki olib taqdi.
Biz adabiyot sohasida ham ayni shu holni koʻramiz.
Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi arab aruzining nisbatan umumiy qoidalarini, nazariy tomonlarini qabul qilishiga qaramasdan forsi(y) she’r vaznlarining muhim xususiyatlarini ham unga singdira boshladi.
Shunday boʻlib ayrim bir forsi(y) aruz maydongʻa qoʻyuldi.
Mana bu forsi(y) aruz nazariy tomonlarda, umumiy qoidalarda, tafsilot va terminlarda arab aruzining aynan deyarli koʻpiyasi boʻlsa ham, boshqa tomonlardan undan ajraladi.
Bu haqda Firdavsi(y) haqidagi maqolamizda ba’zi tafsilot bor.
Eron (fors) aruzini arab aruzidan ajratgan xususiyatlarning eng muhimlaridan shularni koʻrsatish mumkin: A. Arab aruzida she’rda vohid qiyosi bayt, ya’ni ikki misra’ deb qabul etiladi.
Asosan, juda toʻgʻri boʻlgan bu qarash arab she’rining tuzulishida xunuk bir iz qoldiradi.
Arab shoirlari shu nuqtai nazarga suyanib, ba’zan bir suzni ikki misra’ga boʻlib beradilar, Al-Muarri(y)ning 5 shu bayti: Ay shabi asobak miskin xati ramit bolusuos.
Eron shoirlari ham she’rda vohid qiyosi baytni qabul qilgʻanlari holda yuqoridagʻi ishni qilmaydilar.
Ular soʻzni har misra’da tamom berishni amalda yoqlaydilar.
B. Arab aruzi baytning bir misra’dan ikkinchi misra’ning bir, ikki, hatto uch hijo kamaytirishni qabul qiladi, faqat bu kamaytirish misra’ning oxirgi yo avvalgi ruknida (stopasida) boʻladi.
S. Arab aruzi har vaznda misra’ning oxirgi va avvalgi ruknida qisqa, toʻluq hijo tartibini buzushdan ham tortinmagani holda eron aruzi sezilmaydigan bir, ikki vazndan boshqa vaznlarda buni ham qabul qilmaydi.
D. Arab aruzida olti rukn (chtana)dan tuzulgan vazndar eron aruzida 8 rukndan tuzuladi.
J. Arab aruz vaznlari Xalil sistemasiga koʻra 15 bahr boʻlsa ham soʻngra Axfashdan bir bahr olib oʻn olti bahrga chiqarilgan.
Eron aruzi bulardan 5 bahrni chiqarib, yana uchta yangi bahr qoʻshib, 14 ga toʻxtatadi.
Soʻngralari mazkur chiqarilgan besh bahrda ham she’r yozilib, eron aruzi 19 bahrga chiqariladi.
Mana bu xususiyatlar bilan eron aruzi arab aruzidan ajraladi.
Yoxud eron aruzi eron adabiyotiga kirar ekan, shu xususiyatlarni qabul qilib kiradi.
Munosabat bor ekan, shuni ham qayd qilib oʻtish kerakki, arab aruzi arab xalq she’rlarini oʻz ramkasiga yuz foiz kirgiza olmagani kabi eron aruzi ham eron xalq ashulalarini yuz foiz oʻz ramkasiga ololmagandir.
Oʻrta Osiyo turki(y) adabiyoti uchun qabul etilgan aruz mana shu eron adabiyotida ishlangan va Shamsi Qays kabi aruzchilar tomonidan “Aruz(i) forsi(y)” atalgan aruzdir.
Biz bunga “arab-eron aruzi” deymiz.
Turki(y) nazmlarga bu aruz vaznlarini qachondan kira boshlaganini bilmaymiz.
Aruz vaznida yozilgani ilm dunyosida bukun ma’lum boʻlgan eng qadim asar “Qutadgʻu bilig” kitobidir.
Yusuf Xos Hojib bu asarni aynan “Shohnoma” vaznida (“mutaqorib-musamman-mahzuf” vaznida) yozgan va oʻz tilining hech bir turli xususiyatini vaznga bermagan.
Lekin Miyon Buzrukning aytganidek, “Unda vazn xatolarining koʻp uchragani koʻrulmaydi”.
Vazn oʻz zamoniga koʻra mukammal deyarlik darajada muvaffaqiyatli tatbiq qilingan.
Biroq unda turki(y) soʻzlarning ba’zi choʻzgʻilarini ortiqcha choʻzush bor.
Bu aruz vaznida turkcha she’r yozgan har shoirda ozmi-koʻpmi bor va ularning oʻzlari buni xato deb bilmaydilar.
Navoyi, Bobir kabi aruzchilar buni xato sanamaganliklari kabi oʻz she’rlarida ham bor.
Oʻrta Osiyo feoʻdalizm davrining saroy adabiyotida bu aruz bilan yozish harakati davom qilib, 15 nchi asrda Chigʻatoy saroy adabiyotida juda ham kuchaydi.
Ish shunchalar koʻtarildiki, saroy shoirlari orasida eron adabi(y) an’analariga yuz foiz rioya qilmaganlarga turkona yozadi, deb tosh otishlar ham boʻldi.
Navoyi bilan Bobir mirzo aruz qoidalarini koʻrsatarlik asarlar yozdilar.
Bularning na she’rlarida, na aruz haqida yozilgan kitoblarida “aruz vaznida yozarkan, chigʻatoychaning xususiyatlarini saqlash” degan tamoyildan hech bir iz koʻrulmadi.
Oʻzbek feoʻdalizm saroy adabiyoti, hech shubha yoʻqki, Chigʻatoy saroy adabiyotiga ergashdi.
Oʻzbek xonligi qurulishining birinchi davrida oʻzbek xonlari va oʻzbek knazlarining saroylarida shoirlik qiluchilarning koʻpi shul Chigʻatoy saroy shoirlaridan va shogirdlaridan edilar.
Bular ham aruz vaznida yozdilar.
Bu toʻgʻrida Miyon Buzruk shunday deydi: “Oʻzbek nafis adabiyoti Oltin Oʻrda va Chigʻatoy adabiyotlaridan ta’sir olib kelgani sababli u adabiyotlarda umumiy ohang boʻlib qolgʻan aruz vaznini olib oʻziga maxsus bir tusda qoʻllanmagʻa boshladi”.
Men bu jumladagi “oʻziga maxsus bir tusda” degan iborani onglay olmadim.
Kimning “oʻziga maxsus?” — aruzning oʻziga maxsus tusdami yoki oʻzbek adabiyotining oʻziga maxsus tusdami?
Miyonning ikkinchi soʻzi buni ochib beradi: “Demak mumkunki, aruz vazni oʻzbek feoʻdalizm davrining xorijdan olib oʻzgarishlar bilan oʻzlashtirgan va zamonamizga adabiy meros boʻlib qolgʻan ijodiy yoʻli edi”.
Demak, bu “maxsus tus” aruzdan burungi oʻzbek adabiyotining xususiyati.
Oʻzbek nafis adabiyotida bu “maxsus tus” nimadan iborat edi?
Aruzga qanday tatbiq etildi?
Va bu maxsus tusning aruz vaznidagi koʻrunishi nima boʻladi?
Oʻzgarish qay yerlarda?
Bularni ta’riflar bilan, namunalar bilan koʻrsatmasdan bundaqa da’vo bilan chiqish Miyonga mumkin boʻlgan boʻlsa ham, uni qabul qilish bizga mumkun boʻlmaydi.
Holbuki, biz oʻzbek feoʻdalizm davri saroy va madrasa she’rlarida, ya’ni aruz bilan yozilgan she’rlarning vaznida bunday ayrim bir xususiyatni koʻrmaymiz.
Aruz vaznida yozuchi oʻzbek feoʻdal davri shoirlaridan ba’zilaridan ba’zan hijo vaznida ham she’r yozganlarini yuqorida aytib oʻtgan edim.
Bu hodisani ham “aruz vazni oʻzbek adabiyotiga maxsus tusda qoʻllamoq” deb boʻlmaydi.
Yana bir daf’a takror qilaman: bizning feoʻdalizm davri adabiyotida aruz vazni bilan yozuchi saroy, madrasa shoirlari orasida barmoq vaznida yozgan shoirlar boʻlgani kabi aksariyat bilan barmoq vaznida boʻlgan xalq ashulalari va baxshi manzumalarida ham aruzning ba’zi qulay vaznlari kirgan.
Yana ilgariroq borib aytsak boʻladiki, barmoq vazni bilan aytilgan va yozilgan she’rlarning ba’zi ayrim bayt va yarim misra’larida aruz vaznining ohangini uchratish ham mumkun va bor.
Lekin aruz va barmoq vaznlarini aralashtirishdan, bir-biridan unsurlar olishdan hosil boʻlgan uchinchi vazn sistemasi boʻlmagani kabi “oʻzbek feoʻdalizm adabiyotiga maxsus tusda” bir aruz vazni ham yoʻq.
Shunda muhim bir savol esga keladi: Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi aruz qoidalarini arablardan olganda uni oʻzgartirib, unga oʻz xususiyatlarini taqib singdirib olgan ekan, Oʻrta Osiyo Chigʻatoy va oʻzbek feoʻdalizm davrlari saroy adabiyoti nega shunday qilmadi?
Qadim uygʻur saroy adabiyotchilari Chigʻatoy va oʻzbek saroy adabiyotlari “arab-eron” aruzini nega aynan olganlar?
Oʻz tillarining, oʻz xalq she’rlarining hech bir xususiyatini nega aruz vazniga singdirishga urunmaganlar?
Bu savol juda muhumdir.
Bunga soʻnggi va qat’iy javobni berishga men botirlik qilolmayman.
Biroq, shunchalik haqli bir savolni javobsiz qoldirishni ham istamayman.
Shuni ham aytib qoʻyamanki, mening bu toʻgʻridagʻi soʻzlarim yuqoridagi savolga qat’iy javob emas, bir mulohazagina boʻlib qoladi.
Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi aruzni arablardan olar ekan, uning bilan istilochi arab aristoʻkratiyasi orasidagi munosabatning xususiy bir koʻrunishi bor edi (buni bir munosabat bilan yuqorida koʻrsatib oʻtgan edim): Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi bir jihatdan istilochi arab aristoʻkratiyasining diniy, siyosiy xegemoniyasida edi, uning tamosil siyosatiga ma’ruz qolgan edi.
Ikkinchi jihatdan uning raqibi edi; unga hokimiyatni qoʻlidan (nonni ogʻzidan) tortib olgan raqib deb qarar edi, madaniy jihatdan oʻzini(ng) ulardan yuqori tutganini yaxshi bilar edi.
Uning tamsil siyosatidan, tamsil etuchi hokimiyatidan qutulmoq uchun kurash olib bormoqda edi.
Shuning uchun, ayniqsa, mazkur kurash zamonlarida arablardan xoh jabriy suratda, xoh boshqa yoʻllar bilan nima olgan boʻlsa, aynan olmadi, oʻz xususiyatlarini taqishga, singdirishga urundi.
Eron feoʻdal aristoʻkratiyasi, ayniqsa, mazkur kurash zamonlarida arablardan nima olgan boʻlsa, hammasida deyarlik shu xususiyatni koʻra olamiz.
Mana shu hol, shu xususiyat na qadim uygʻur feoʻdalizmining, na Chigʻatoy va oʻzbek feoʻdalizmining hokim sinfi boʻlgan aristoʻkratiyada yoʻq edi.
Ular arab, eron aristoʻkratiyasining madaniy jihatdan oʻzlaridan yuqori turganini qabul qiladilar, oʻz madaniy ishlarini arab, eron aristokratiyasidagi diniy, madaniy harakatlarning, maktab va madrasalarning rahbarligi ostida olib bordilar.
Arab, eron aristoʻkratiyasini oʻzlariga ustod deb biladilar.
Qadim uygʻur feoʻdalizmida hukumdorlik qilgʻan qoraxoni(y)lar sulolasi oʻz saroy tashkilotlarini somoni(y) va gʻaznavi(y) saroy tashkilotiga oʻxshatib tuzmoqchi edi va tuzgan edi.
“Qutadgʻu bilig” kitobi shu maqsad bilan yozilgan edi.
“Qutadgu bilig” egasi qoraxoni(y)lar saroyida ham somoni(y) va gʻaznavi(y) saroylarida boʻlgani kabi saroy shoirlari tutib, saroy adabiyoti yaratishni tavsiya qilib yozdi.
Mana shu hol Chigʻatoy aristoʻkratiyasining, soʻnggi oʻzbek aristokratiyasining hokimiyatlari zamonida ham davom qildi.
Shuning uchun na aruzda va na boshqa madaniy masalalarda eron aristoʻkratiyasining arabga nisbatan boʻlgan xatti-harakatini ta’qib qilishga urunmadilar.
Yana takror qilaman: bu mulohaza yuqoridagi savolning soʻnggi va qat’iy javobi emas, mening bir mulohazamdir.
Bora-bora jiddiy tekshirishlar davom etgan sayin yana toʻgʻriroq, yana haqiqatgʻa muvofiqroq javoblar topilishi mumkin.
Aruz vazni inqilobgʻacha jadid adabiyotida ham she’r vazni edi.
Bunda diqqat etarlik bir nuqta bor: bizda jadidizmning birinchi davri panislomizm bayrogʻi ostida yurdi.
Jadid adabiyotining aruz vazni bilan yozilishi mana shu davrga toʻgʻri keladi.
Bora-bora panislomizm, panturkizm, oʻzbek millatchiligi bir-biridan ayrim xatti-harakatlar tarzida ajraladi.
Men bularning uchini ham oʻtkanman va juda yaxshi eslaymanki, panislomizm bilan oʻzbek millatchiligining adabiyotdagi in’ikoslaridan birtasi vaznda aruz va barmoq tarafdorligi shaklida koʻrungan edi.
Oʻzbek millatchiligi barmoq vaznini yoqlagʻanda panturkizm aruz tarafdori edi.
Bu masalada panturkizmning oʻzbek millatchiligi bilan bir safda turganini aytishga hojat yoʻq.
Men shu vaqtlarda oʻzbek tor millatchiligi nuqtai nazarida qaror topgan edim va shu nuqtai nazardan barmoq vaznini yoqladim.
Barmoq vaznida she’rni boshlab Choʻlpon yozdimi?
Men yozdimmi?
Esimda yoʻq.
Faqat shunisi aniqki, barmoq vaznini nazariy jihatdan yoqlab chiqqan birinchi oʻzbek millatchisi men edim.
Juda yaxshi eslaymanki, panislomist jadidlar shu masala ustida bizga kulardilar.
Musa Begievning bir majlisda “imloni oʻzgartib, she’r vaznini buzush bilan bizni islom jamoasidan ayirmoq istadilar” deb qichqirgʻani qulogʻimdan ketmagan.
Mening eng katta xatom millatchi boʻlishimda edi.
Lekin millatchi boʻla turib barmoq vaznini yoqlashim boʻlgan gap edi.
Biz millatchilar oʻzimizni xalqqa yaqin koʻrsatmakchi va shunday yoʻllar bilan mehnatkash dehqon ommasini aldamoqchi edik.
Ikkinchi jihatdan qaragʻanda, ommani oʻzimizning milliy mafkuramiz bilan “zaharlamakchi” edik.
Shuning uchun ommaga yaqin turgan ashula va hikoya, she’rlarning aksariyat bilan vazni boʻlgan barmoq vazniga yaqinlashmogʻimiz tabiiy edi.
Buning bilan barmoq vazni gunohkor boʻlmaydi.
“Seni bir vaqt Fitrat boshliq bir guruh millatchilar yoqlagʻan edilar” deb barmoq vaznini tashlash toʻgʻri emas.
Barmoq vazni haqiqatda ham xalq ashula-she’rlarining aksariyat bilan vazni ekan, bukun chindan ham mehnatkash xalq adabiyotidan iborat boʻlgan oʻzbek sovet adabiyoti, sovet yozuchilari undan foydalana oladilar va foydalanishlari kerak.
Mening oʻsha vaqtda barmoq vaznini yoqlashimda Turkiyaning ta’siri boʻlushi mumkun va bor edi.
Men Turkiyada oʻqugʻanman.
Panturkizm koʻrunishlarining ham boʻlushi mumkun.
Chunki vazn masalasida panturkizmning nuqtai nazari oʻzbek millatchiligi bilan bir edi.
Biroq, “1919 inchi yilda Turkiyadan namunalar keltirilib, Toshkent koʻchalarida oʻqulib yurgan erkin vaznli she’r” toʻgʻrisida Miyon bilan yana kelisha olmaymiz.
Chunki Miyonning erkin vazn deb koʻrsatkani she’r erkin emas, aruz vaznidadir va yanglishmasam, aruz tarafdorlari bizga qarshi oʻqub yurardilar.
Mening hijo vaznini yoqlashda muhum bir xatom shu boʻlganki, men aruzga yuz foiz qarshi turganman.
Bu yana shu tor millatchilikning bir natijasi boʻlgan.
Men goʻyo butun dunyodan qat’i(y) aloqa qilgʻan, na Sharqdan, na Gʻarbdan hech bir narsa olmagan yop-yolgʻiz bir “oʻzbek madaniyati” qurmoq, haqiqatda oʻzbek burjuaziyasi madaniyati qurmoq uchun kurashganman.
Inqilobdan keyin oʻzbek sovet adabiyotida aruz juda oz ishlatila bordi, bunga ijtimoiy sabablar bor edi.
Proletar revolyusiyasi feoʻdalizm va kapitalizm qoldiqlari bilan rahmsiz kurash ochdi.
Fikrlar, tasavvurlar, tasvirlar oʻzgardi.
Tasavvuf, badbinlik ishq, sharob, safohat, bachcha muvashshahlarining ayrilmas qolibi boʻlub qolgan yoxud shunday koʻrungan aruz vaznini aynan boʻlgani kabi olib ishlatishga imkon koʻrulmadi.
Unga tanqidiy koʻz bilan qaraldi va shuning bilan birga koʻprak barmoq vazni ham erkin vazn ishlatildi.
Barmoq va erkin vaznlarining tarqalishiga ijtimoiy sabablar, ijtimoiy talablar bor edi.
Bukun erkin vazn bilan yozgan yosh yozuchilarimiz toʻppa-toʻgʻri rus sovet yozuchilaridan ta’sirlanadilar.
Buni inkor qilish yaramaydi.
Erkin vaznda ijtimoiy talab shu qadar kuchli, shu qadar kattaki, aruzning eng chiroylik va eng boy sistemasiga ega boʻlgan eron adabiyotining ham inqilobiy qanoti, ham tojik adabiyoti bu kun erkin vaznga murojaat qilmoqdadir.
Lohutiy oʻzining yaxshi parchalarini erkin vaznda ham yozdi.
Yana takror qilaman: men bir zamonlar aruz vazniga yuz foiz qarshi turgan edim.
Bu hayotga millatchilikning koʻr va qorongʻu koʻzoynagi bilan qaragʻanim u zamonlarda edi, xato edi, ham oʻtaketgan xato edi.
Aruz vazni she’r vaznlarining boy va eng muzikalilaridan biridir.
Men shu asarimda aruzning saksonga qadar vaznini toʻplay oldim.
Bu aruz vaznlarining hammasi emas, yana bor.
Bundan boshqa aruz sistemasi shunday bir sistemaki, uni yaxshi oʻrgangan odam shunga muvofiq yangi-yangi vaznlar ham tuza oladi.
Aruz vaznlarining buyuk bir qismigʻa Chigʻatoy va oʻzbek feoʻdalizm davrlarining shoirlari qoʻl tekizmay oʻtkanlar.
Aruzning eng jonli, oʻynoqi va eng muzikali vaznlari shu qoʻl tekizilmagan qismda turadi.
Masalan, “skoriy poezd”ning eng tez harakati zamonida fazolarni titratib uchkan “taqataq-taqataq” ohangini ochiq ifoda qilgʻan shu vaznga diqqat qilayiq: Boramiz, boramiz dalalarni yorib, Vatan ishlarini tuzatib, bajarib, Mana, chashmalarning kulushib oqishi, Gulu lola(la)rin bezagin toqishi. Quyoshin azamat sochuchi koʻziga, Mana, boqchalarning kulushib boqishi. Dalalarni oʻyunga solib boramiz, Ishimizni nazarga tutib boramiz.
N. Rahimning bir parchasidagi mana shu oʻynoq ham yoqimli muzikani ham koʻrayik: Quyosh zar qanotlarin qoqarkan mayin-mayin, Uchar, nagʻmalar uchar, quchar hisni tinmayin, Kurash, navbahordek goʻzal naqshalar uchun, Kurash, otashin kurash kelar nash’alar uchun.
Oʻzbek feoʻdalizm davrining shoirlari tomonidan qoʻl tekizilmagan bunday chiroylik va qiziq vaznlar aruzda koʻp.
Bulardan foydalanish, albatta, foydali ish.
Bukun oʻzbek sovet shoirlaridan ba’zilari aruz vaznlaridan muvaffaqiyat bilan foydalanmoqdalar.
Gʻafur Gʻulomning Ikromov bogʻiga bagʻishlab yozgan shu she’ri: Bogʻda Yam-yashil sahni bilan osmon kabi kengdir bu bogʻ, Yerga koʻk tushgan kabi yulduzqator minglab chirogʻ. Oʻn qamar, yuz Zuhra, ming Hulkar yuzidan yarqiroq, Hey koʻzi chaqmoq yigit-qizlar, qilay sizdan soʻroq, Togʻ, quyosh, yoshlik bu yerni oʻzga qilmishmi vatan?
Bunda sogʻlom kulgular tinmas bu tun tong otqucha, Sevgilar zanjiriga bogʻliq qolar har shom kecha. Hey, umur, toʻxta, garov bogʻlay, qoʻlingni ber picha; Sen meni yoshlik bilan ta’min qilarsen oʻlgucha, Men senga sayqal berarman soʻnmagan ishqim bilan.
Bu chaman shonli vatanning uzvi boʻlgandan keyin, Bundagi erkin grajdan bandga egmaydir boʻyun, Bunda chindan ham odam oʻgʻligʻa shafqatdan qoʻyun, Bundadir sogʻliq yaratgan ming tuman shodlik-oʻyun, Bundagilar xil qadam, arslon yurakli, sher badan.
Ey shamol, qoʻzgʻol, isingni tarqat, ey sen toza gul, Ey buloq, tosh, koʻlka sol, ey sarv, sen bir oz egil, Tarqasin uyqu tumanday shuncha dillardan chigil, Yayra, ey sen ish, muhabbat, erkka oʻrgangan koʻngil, Chunki bu park oʻz bilak, oʻz kuch bilan boʻlgan chaman.
Va Usmon Nosirning: Agar jangga kirsa kamandir Chapay, Qilich qinda turmay der edi: chopay, bayti bilan boshlangan “Eslayman” unvonli firdavsiyona she’ri bunga dalil boʻla oladi.
Bizda asl xalq moli boʻlgan vazn hijo vaznidir.
E’tirof etish kerakki, hijo vazni sistemasi aruz sistemasi qadar boy emas.
Aruzning ba’zi vaznlarida boʻlgan jonlilik, hayajon, oʻynoqiliq va ohang hijo vazni sistemasida yoʻq.
Shunday boʻlsa-da hijo vazni bilan ham yaxshilab ishlaganda aruzning ba’zi oʻluk va motam ohangli vaznlariga nisbatan chiroylik parchalar berish mumkun.
Qisqasi, oʻzbek sovet adabiyoti ikkala sistemadan foydalanishga tirishsa boʻlur.
Ikkala sistemaning (aruz va hijo sistemalarining) ham oʻzbek sovet adabiyotiga xizmat qilishlari lozim.
Shuni ham unutmaymizki, hijo vazni sistemasini ham aruz qadar boyitish va muzikalantirish yoʻlida jiddiy suvratda tirishmoq hammamizning vazifamizdir.
Aruz vaznlarini hech bir tanqidsiz yuz foiz qabul qilayiq, demak ham toʻgʻri boʻlmaydi.
Aruz vazni adabiy merosning bir boʻlagi, undan foydalanishimiz tanqid bilangina boʻladi.
Men aruz vaznlarining ba’zilarini yangidan ishlamasdan uni qadim sxolastik ramkasidan chiqarmasdan ishlatishka tarafdor emasman.
Sosialistik qurulishimizning badiiy ifodasi boʻlgan sovet she’rlarini “Navo”, “Bayot”, “Iroq”, “Ushshoq” kabi klassik kuylarda oʻqutmoq uchun aruz vaznida yozayik, degan fikr ham toʻgʻri emas.
Har parchasi “voy dodey”, “xudoyimey”, “aylansin quling”lar bilan bitkan u kuylar sosialistik mazmunli she’rlarimizning haqiqiy ohangini buzadi.
Yana bir masala ustida bir oz turayiq.
Aruz vazni oʻzbek tiliga toʻgʻri kelmaydi, deganlarning ma’lum bir dalili bor: goʻyo aruz “madlik”, ya’ni uzun choʻzgilik tillar uchun tuzulgan.
Oʻzbek tilida uzun choʻzgi boʻlmagani uchun aruzga mos kelmaydi.
Biz yuqorida aruz vaznining nima ekanligini yozgʻanda koʻrsatgan edik: aruz vaznida eng katta roʻlni hijolarning “toʻluq” ham “qisqa”ligʻi oʻynaydi.
Ya’ni, ikki misra’dagi hijolarning son jihatdangina emas, toʻluqliq jihatdan ham baravar kelishidan aruz vazni hosil boʻladi.
Aruz vaznida katta roʻl oʻynagan toʻluq hijo, uzun choʻzgilik hijo qiymatida emas, yopiq hijo qiymatida yuradi.
Masalan: forsi(y)cha: baman, gulam, chaman, qalam soʻzlarida “ba, gu, cha, qa” hijolari qisqa boʻladi.
“Man”, “lam” hijolari toʻluq boʻladi.
Shu misollarning oʻzi toʻluq hijoning yopiq hijodan boshqa bir narsa boʻlmaganini koʻrsatib turadi.
Uzun choʻzgilarning esa bundan boshqa xizmati bor: forsi(y)chada choʻzgisi uzun boʻlgan ochiq hijo ham toʻluq hijo sanaladi.
Masalan: “mo, ro, to, du, roʻ, soʻ, e, oʻ” hijolari “man, bar, sar, bir” hijolari bilan bir qiymatda yuradi.
Bizning oʻzbek tilida “men, sen, biz” kabi yopiq hijo shu toʻluq hijo qiymatidadir.
Shuning uchun aruz vaznining tilga tatbiqi imkonsiz emas.
Lekin bunda diqqat yetarlik ikkinchi bir masala bor: forsi(y)chada oʻynoqiliq, tez qayrulaturgʻanliq, choʻzgi uzunligi kabi ba’zi xususiyatlar borki, uning aruzga mos kelishiga yordam qiladi.
Masalan: I. Forsi(y)chada oz toʻluq hijo: va, oz bir qisqa, bir toʻluq hijo: V-; agar bir qis- qa, bir toʻluq hijo: V-; va agar ikki qisqa, bir toʻluq hijo: VV-
She’rning vazni ijob etsa, bularni tubandagi shakllarga kirgizish mumkin: zi V vaz - gar - vagar V-
II. Navis bir qisqa, bir toʻluq hijo: V-
Vazn talab qilsa, tubandagi shakllarga solish mumkin: binvis -- binavis VV-
ІІІ. Man az tu --- soʻzini she’r vazni talab qilsa, manaz tu V-- manaz tu V-V man zitu -V- man zitu -VV shakllariga kirgizish mumkin.
IV. yor - boz - oftob -- sharob V-
She’r vaznida bular misra’ oxirida boʻlmaganda: -V -V -V-V -V-V qiymatini beradi.
Ѵ. Siyox, moh, roh, kuloh, koh, choh soʻzlari siyah, mah, rax, kulax, kax, chah formasida ishlatiladi.
VI. Qalami xub VVV- Kitobi man V-V- soʻzini she’r vaznida: Qalami xub VV-- Kitobi man V--- oʻlchovida oʻqush mumkin.
ѴІІ. Sen olmoshining forsi(y)chasi tu, buning qisqarilgani t, Men tunov kun senga non berdim jumlasining forsi(y)chasi Man diruz batu non dodam. ---VV---
Buni she’r vaznida tubandagi formalarga solish mumkin: a) Manat diruz non dodam V---/--- b) Man diruzat non dodam ----/--- c) Man diruz nonat dodam ---/---- d) Man diruz non dodamat ---/--V-
Mana shular kabi tilni aruz vazniga mos qilarliq xususiyatlar oʻzbek tilida yoʻq.
Shuning uchun bizda aruz vaznida she’r yozish istar-istamas forsi(y)cha, arabcha soʻzlarni tilga tortishga yoʻl ochadi yoki oʻzbekcha soʻzlarni haddan tashqari choʻzishga olib boradi.
Aruz vaznida she’r yozmoq uchun shu qiyinlikdan bizni qutqara olarlik darajada tildan boy boʻlishimiz lozim.
Mening bu ishim bir yoqdan tekshirish ishi, shuning uchun aruzning asosiy nuqtalarini olib tanqid va izoh qilaman.
Ikkinchi yoqdan, yosh shoirlarimizga aruzning bor-yoʻgʻini ochib bermakchiman.
Shuning uchun ishni qulaylashtiruvchi yangi bir sistema qoʻyushga urunaman.
Arab, eron aruzi yuqorida koʻrulgani kabi she’rda vohid qiyosi qilib baytni oladi.
Bayt ikki misra’ga boʻlunadi.
Bir misra’ ikki, uch, toʻrt hijo toʻplamiga (toʻrt-besh stopaga) ajraladi.
Va bu toʻplamlarga rukn ismi beriladi.
Jam’i arkon boʻladi.
Bu ruknlar (stopalar) har vaqt bir xil boʻlmaydi.
Bularning turlarini belgilash uchun hijoga murojaat qiladilar.
Shunda hijolarning, asosan, qisqaliq, toʻluqliq sifatlariga diqqat qilib, shularning tuzulish tartibini nazarga olganda masalani juda toʻgʻri hal qilgʻan boʻladilar.
Lekin shunday qilinmadi.
Hech qanday ilmiy lisoniy asosga suyanmasdan, hijolarning bir-biriga qoʻshulishlariga koʻra tubandagicha taqsim etdilar va har qismga bir ism qoʻydilar: hijo: - sabab(i) xafif VV sabab(i) saqil V- vatad(i) majmu’ -V vatad(i) mafruq VV- fosilai sugʻro VVV- fosilai kubro
Bu Xalil maktabining birinchi yanglishi boʻldi.
Aruzchilar bundan soʻngra shul yuqoridagi: “sabab”, “vatad”lardan baytning ruknlarini tuzdilar: 1) V-- fa uv lun 2)-V- fo i lun 3) V--- ma fo iy lun 4) -V-- fo i lo tun 5) --V- mus taf’ i lun 6) VV-V- mu ta fo i lun 7) V-VV- mu fo a la tun 8) ---V muf’ uv lo tu
Shu sakkiz rukndan har birtasining sakkiz daf’a yoki ikkisining toʻrt daf’a yo uchtasining ikki daf’a takroridan bir bayt hosil boʻladi dedilar: Faulun faulun faulun faulun Faulun faulun faulun faulun Foilun mafoiylun foilun mafoiylun Foilun mafoiylun foilun mafoiylun Foilotun mustaf’ilun failotun Foilotun mustaf’ilun failotun
Shu tariqa bilan bu sakkiz rukndan oʻn olti vazn chiqarildi.
Lekin ish bu bilan bitmadi.
She’r vazni oʻn oltigina emas, koʻp.
Bir qancha vaznlarning ruknlari yuqoridagʻi sakkiz rukndan boshqacha.
Bundan qutulish uchun yana tamoman xayoliy va hech ilmiy asosga suyanmagan bir “yoʻl” topildi.
Yuqoridagʻi sakkiz ruknga “asli(y) ruknlar” dedilar.
Boshqa formada boʻlgan ruknlarni shu “asli(y) ruknlar”ning qisqartilishi yoki ortirilishidan hosil boʻlgan “far’i(y) ruknlar” deb oldilar.
Yigirma yettita far’i(y) rukn chiqdi.
Hammasi 35 rukn boʻldi.
8 ta asli(y) ruknlarni yuqorida koʻrdik.
“Zuhofot” degan uzun va keraksiz amaliyat (operasiyalar) bilan hosil etajagi farz etilgan 27 ta far’i(y) ruknlar bular: Failotu VV-V
Mafoilun v-v- Failotun VV-- Foilotu -V-V Muftailun -VV- Maf’uvlun --- Failun VV- Failot VV- Mafoiylu V--V Maf’uvlu --V Foilot -V- Fo - Foa -V Fa V Faul V- Fa’lun -- Faulu V-V Faal V- va hokazo...
Bu far’i(y) ruknlardan hosil boʻlgan vaznlarni oʻn olti xil qilib, har xilini asli(y) ruknlardan hosil boʻlgan oʻn sakkiz vaznning bittasiga qoʻshdilar.
Shuning bilan mavjud vaznlarning hammasi oʻn olti xil boʻldi.
Har xiliga bir bahr dedilar.
Aruz vaznlari 16 baxr sanaldi.
Soʻngra eron nazariyotchilari yana uch bahr qoʻshib, 19 bahrga chiqardilar: Xalil tomonidan tuzilgan. Arab she’rida maxsus: 1 — tavil 2 — madil 3 — basit 4 — komil 5 — vofir
Axfash tomonidan tuzilgan. Eron va arab she’rida: 6 — ramal 7 — hazaj 8 — rajaz 9 — munsarih 10 — muzori’ 11 — sari’ 12 — xafif 13 — mujtass 14 — muqtazab 15 — mutaqorib 16 — mutadorik
Eron nazariyachilari tuzgan. 17 — qarib 18 — jadid 19 — mushokil
Modomiki, bir baytni tashkil qilgʻan hijo toʻplamlari (ruknlar) 35 xil boʻlarkan, buning sakkiztasini asli(y), 27 tasini far’i(y) deb zuhofot kabi asossiz xayoliy va mushkul qoidalar bilan 27 far’i(y)ni asli(y)dan chiqarishning hech keragi yoʻq edi.
Toʻppa-toʻgʻri shu 25 ruknni koʻrsatib, baytning bulardan qanday tuzulishini koʻrsatmak tuzukroq boʻlardi: 35 sonini birdan koʻp koʻrgan aruzchilar qulayliq boʻlsun deb, uni sakkizga tushurganlar; soʻngra “far’i(y) ruknlar” va “zuhofot” kabi ma’nosizliklar bilan avvalgidan ham yomonroq qiyin holgʻa tushub qolgʻanlar.
Bu ularning ikkinchi xatolari.
Aruzchilar ishni xato nuqtadan boshlanganlari uchun (yuqorida koʻrsatkanimiz ikki xatoga tushmaganlarida ham) aruzni bu kungi qiyinchiliklardan qutqaza olmasdilar.
“Sabab”, “vatad”larga kirishmaganda, ruknlarni asli(y), far’i(y) demaganda, zuhofotni oʻylamaganda ham aruzning qiyinligʻi yana tamoman yoʻqolmas edi.
35 xil hijo toʻplamini faulun, mafoiylun qoliblari orqali yodda saqlab, shulardan baytlar toʻqushning oʻzi, albatta, yengil emas.
Fikrimizcha, aruzchilarni bu qadar qiyinliqqa tushurgan bosh xato mavjud gʻazallardan har birini ayrim va mustaqil suratda tekshira olmaganlaridir.
Arab-eron aruzida mavjud gʻazallarning hammasini yosh adabiyotchilarimizning tanqidiy iste’fodasiga ochib arz etmak maqsadi bilan yozilgan bu asarda men qadim aruzchilarning xatolaridan mumkun qadar qochishga, qutulishga urundim.
Eron-arab aruzida mavjud vaznlarning har birini ayrim va mustaqil tarzda tekshirdim, mana shu natijalarga erishdim:
Arab-eron aruzida bir she’rning butun misra’larida hijolarning soni va qisqaliq, toʻluqliq kayfiyatlari bir miqdor va bir tartibda boʻladi.
Boshlab hijolarni sanadim: oltilik, sakkizlik, toʻqquzliq, oʻnlik, oʻn birlik, oʻn ikkilik, oʻn uchlik, oʻn toʻrtlik, oʻn beshlik, oʻn oltilik, oʻn sakkizlik, yigirmalikdan iborat 12 xil vazn (eski aruzchilarcha aytganda, 12 bahr) chiqdi.
Bu 12 “bahr”ning har biridan qisqa, toʻluq hijolarning joy oʻzgartishlari bilan ayrim-ayrim vaznlar yigʻilgani koʻruldi.
Mana shu tariqada saksonga yaqin vazn tartibga olindi.
Har misra’dagi qisqa, toʻluq hijolarning tartiblarini oʻrganish uchun boshlab, qisqa va toʻluq hijolar uchun ma’lum boʻlgan ishoratlarni oldim: qisqa hijo: V toʻluq hijo: -
Soʻngra hijolarni ikkitadan qilib tekshirdim: yondosh kelgan ikki toʻluq hijo: -- yondosh kelgan ikki qisqa hijo: VV bir tuluq, bir qisqa hijo: -V bir qisqa, bir toʻluq hijo: V- bir tuluq hijo: -
Hijolari juft boʻlgan misra’lar yuqoridagʻi toʻrt hijo bilan tekshiriladi.
Toq hijoli misra’ning bir hijosi yo misra’ni oxirida yo misra’ orasidagi turoq joyiga keladi va har vaqt toʻluq hijo (-) qiymatida boʻladi.
Qadimgi aruzchilar hijolarni oʻqumoq uchun faulun, mafoiylunlardan mushtarak soʻzlar, qoliblar tuzganlar.
Buni yuqorida koʻrdik.
Ularning bu ishlari juda yaxshi va juda toʻgʻri bir ish.
Chunki she’r vaznini quloq vositasi bilan oʻlchash shu yoʻl soyasidagina boʻladi.
Men qadim aruzchilarning shu ishlaridan foydalandim.
Biroq, ularning faulunlarini olmadim.
Yuqorida koʻrsatkanim ishoralar uchun klassik muzikamizning usul qoliblarini (chirmanda usulini) qabul qildim: -- bakko VV baka -V bakka V- bako - bak
Arab-eron aruzidagi vaznlarning ba’zisida har misra’da bir yo ikki turoq boʻladi.
Men buning uchun (/) ishorati qoʻydim va “ist” ismini berdim.
Bayt, misra’ terminlarini aynan saqladim.
Bir misra’ning “ist” bilan boʻlungan parchalariga boʻlum dedim.
Bir misra’da takrorlangan hijo toʻdalariga toʻplam (stopa) ismini berdim.
Asar ilmiy tekshirish asari boʻlgani-chun ilmiy tekshirish ishlarida yordam qilar umidi bilan yana bir ish qildim.
Har vaznni oʻz yoʻlim bilan koʻrsatkandan keyin uning bugungi ismi va aruzi(y) “taqti’“ini (oʻlchovini) ham koʻrsatdim.
Vaznlarni asliy ruknlarga va 19 bahrga taqsim etish oʻrnida saksonga qadar vaznning hijolarini sanab, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13,14, 15, 16, 17, 18, 20 lik unvonlari bilan 12 turkumga ajratdim.
Mana shu asosda yangi vaznlar tuzish imkoniyatini ham joy-joyida koʻrsatib oʻtdim.
Hijolarni oʻlchashda yanglishmasliq uchun tubandagi ba’zi qaydlarni nazarga olish kerak boʻladi: 1) rang, jang, shahr, nahr, rahm kabi bir qisqa choʻzgi va uch tovushdan tuzulgan hijolar misra’ oxiridagina bir toʻluq hijo (-) qiymatida yurib, boshqa joyda bir toʻluq, bir qisqa (- V) hijo qiymatida yuradir, misol: Naxrlar toshar -V-V- azmlar oshar -V-V- juda jiddiy bir rang taqdi; V--V--V--
2) sharob, istiqbol, iqbol, qaror soʻzlarining oxirgi hijolari boʻlgan “rob, bol, ror” kabi bir uzun choʻzgi va ikki tovushdan tuzulgan hijolar ham yuqoridagʻi qiymatda yuradi, misol: Kular bukun bahorlar V-V-V-V- Ochildi lolazorlar V-V-V-V-
3) ga, da kabi bir qisqa choʻzgi bilan bir tovushdan tuzulgan hijolar haqiqatda bir qisqa hijo boʻlsalar ham ba’zan “udarenie” olib, toʻluq hijo qiymatida yuradilar: Juda jiddiy bir rang taqdi; V--V--V-
4) soʻz boshida boʻlgan hijo choʻzgilarning birtasi bilan boshlansa, ba’zan shu choʻzgi aniqlab oʻquladi: bu holda oʻlchovida hech bir oʻzgarish koʻrulmaydi: Nechun marhamat etmading ohima. V--V--V--V-
Ba’zan mazkur choʻzgini vaznning talabi bilan aniqlamaydilar, undan burungi soʻzning soʻnggi tovushi bilan aralashtirib oʻquydilar, bu vaqtda ish bir oz boshqalashadi.
Masalan, xabar et jumlasi ikki soʻz, ikkinchisi (e) choʻzgisi bilan boshlanadi.
Bundagi “e”ni aniqlab oʻqugʻanimizda, mazkur jumlaning vazni (V - -) boʻladi.
Aniqlamay oʻqusaq, (xaba ret) shakliga kirib, vazni (VV-) boʻladi.
Oltiliklar turkumi Bunda bir vazn bor.
Har misra’ --ѵѵ-- toʻplamidan iborat boʻladi: Ber cholgʻuni menga Ber men uni cholay Qalbimda alanga, Dohimni soʻroqlay. Qon, qon deya bir oʻq Qalbdan teshib oʻtdi. Karvonida ul yoʻq, Qurbon boʻla ketdi. Ergash (“Ishq” toʻplamidan)
Oʻlchovi: Ber cholgʻuni menga ---- (bakko baka bakko) Ber men uni cholay --VV-- Qalbimda alanga --VV-- Dohimni soʻroqlay --VV-- Qon, qon deya bir oʻq --VV-- Qalbdan teshib oʻtdi --VV-- Karvonida ul yoʻq --VV-- Qurbon boʻla ketdi --VV--
Sakkizliklar turkumi Bu turkumda ikki vazn bor: I. Bu vaznda qisqa hijo yoʻq, ikki toʻluq hijodan iborat boʻlgan - - (bakko) toʻplamining toʻrt daf’a takroridan bir misra’ tuzuladi.
Har misra’ bir “yarim ist” vositasi bilan ikkiga boʻlunadi.
Yarim “ist” barmoq vaznidagi “turoq”lar miqdorida.
Bir misra’: ----/---- Yomgʻurlardan yer jonlandi, Koʻklamliklar suvdan qondi. Qorlar, muzlar birdan bitdi, Qish chindan ham bizdan ketdi. Bulbul qushlar sayrashmoqda, Bizning kolxoz yayrashmoqda. Kollektiv ish gullar sepdi, Qish chindan ham bizdan ketdi.
oʻlchovi: Yomgʻurlardan yer jonlandi ----/---- Koʻklamliklar suvdan qondi ---/---- Qorlar muzlar birdan bitdi ----/---- Qish chindan ham bizdan ketdi ----/---- Bulbul qushlar sayrashmoqda ----/---- Bizning kolxoz yayrashmoqda ----/---- Kollektiv ish gullar sepdi ----/---- Qish chindan ham bizdan ketdi ----/----
Arab-eron aruzida bu vaznning ismi “mutadorik- musamman-maqtu’“, har misra’ini 8 daf’a “fa’lun” bilan oʻlchaydilar.
Butun hijolarning toʻluq boʻlushi bu vaznni basitlashtirib barmoq vazni bilan birlashtirgan.
Shuning uchun bu vaznni barmoq va aruz sistemalari orasida mushtarak bir vazn deb qabul qilish mumkun.
ІІ. Bu vazn takrorsizdir, har misra’ bir “ist” vositasi bilan 3+5 tarzida ikkiga boʻlunadi: Birinchi boʻlumi - V V - - Ikkinchi boʻlumi --- toʻplamidan iboratdir: Ishlarimizni boʻldurdiq, Dushmanimizni soʻldurdiq, Bizda zafarlar kulmakda, Bizda planlar toʻlmoqda. Bizda kurashsiz dam yoʻqdir, “Yov koʻp ekan” deb gʻam yoʻqdir, Koʻzlarimizda nam yoʻqdir, Bizda zafarlar kulmakda, Bizda planlar toʻlmoqda.
Oʻlchovi: Ishlarimizni boʻldurdiq (bakka bako bak bakko bak) -VV--/--- Dushmanimizni soʻldurdiq -VV--/--- Bizda zafarlar kulmakda -VV--/--- Bizda planlar toʻlmoqda -VV--/--- Bizda kurashsiz dam yoʻqdir -VV--/--- “Yov koʻp ekan” deb gʻam yoʻqdir -VV--/--- Koʻzlarimizda nam yoʻqdir -VV--/--- Bizda zafarlar koʻlmakda -VV--/--- Bizda planlar toʻlmoqda -VV--/---
Arab-eron aruzida bu vaznning oti “Sari’-matvi’-makshu-maqtu’"dir.
“Muftailun maf’ulun fa’" bilan oʻlchaydilar.
Shuni teskariga, ya’ni 3+5 ga aylantirganda bundan muzikaliroq bir vazn chiqadir: Nam yoʻqdir koʻzlarimizda (bako bak bakka bako bak) ---/-VV-- Gʻam yoʻqdir oʻzlarimizda ---/-VV-- Toʻlmoqda bizda planlar ---/-VV-- Kulmakda bizda zafarlar ---/-VV--
Toʻqquzliq turkumi Bu turkumda ham ikki vazn bor: I. Birinchisida har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+4 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Birinchi boʻlum -VV-- Ikkinchi boʻlum -VV- toʻplamidan iboratdir.
Demak, bu vaznda -VV-- toʻplamining ikkinchi daf’a qaytarilishida birta (-) toʻluq hijo tushub qoladi.
Ishlarimizni boʻlduramiz (bakka bako bak bakka bako) -VV--/-VV- Yuzlarimizni kulduramiz -VV--/-VV- Sogʻ bila “soʻl”gʻa zarba berib -VV--/-VV- Paxta planini toʻlduramiz. -VV--/-VV-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mutaqorib-asram-maqsur” boʻlib, har misra’ni “faa faulun faa faul” bilan oʻlchaydilar.
II. Ikkinchidan, har misra’ V-- toʻplamining “ist”siz uch daf’a takroridan hosil boʻladi: Yigit oʻrtogʻim menga boqdi, Juda jiddiy bir rang taqdi. Dedi: men bilan sen boraylik, Planni tuzukrak quraylik. Kurash maydoniga kiraylik, Ki sinfiy yovi kambagʻalni, Yengib chiqmasin bul jadaldan.
Yigit oʻrtogʻim menga boqdi, V--V--V‒‒ Juda jiddiy bir rang taqdi. V--V--V‒‒ Dedi: men bilan sen boraylik, V--V--V‒‒ Planni tuzukrak quraylik. V--V--V‒‒ Kurash maydoniga kiraylik, V--V--V‒‒ Ki sinfiy yovi kambagʻalni, V--V--V‒‒ Yengib chiqmasin bul jadaldan. V--V--V‒‒
Buning arab-eron aruzida ismi “Mutaqorib-musaddas-solim” boʻlib, har misra’ni uch daf’a “faulun” bilan oʻlchaydilar.
Oʻnliklar turkumi Bu turkumda yetti vazn mavjuddir.
I. Bu vaznda bir misra’ 4 qisqa va olti toʻluq hijoning “ist”siz va aralash tuzilishidan hosil boʻladi: --VV-V-V--
Bu chiroylik vaznning ismi arab-eron aruzida “Hazaj-musaddas-axrab-makfuf-maqsur”dir.
Ismidan onglashilgani kabi, asosan, hazaj bahridan sanalgani holda arablarda yoʻqdir.
Eron she’rida bu vaznda chiroylik masnaviylar bor.
Nizomiy, Xusrav, Jomi(y) kabi eron va hind-eron shoirlarining “Laylo, Majnun” dostonlari shu vaznda yozilgan.
Fuzuli(y) va Navoyining xam “Laylo, Majnun” dostonlari shu vaznda.
Kun garm boʻlub haloki jonga, Layli kabi oʻt solib jahonga. Tinmay yugurib quyun takidin, oʻt uzra oyogʻi kuymagidin. Xurshid haroratidin anjum Yer soyasi ostida boʻlub gum. Togʻdin kishi kim tilab nishoni, Bir toʻda qizil gul onglab ani Jismindagi otashin kamarlar Andoqki gul ichra oʻt koʻmarlar.
(Navoyining “Laylo, Majnun” idan) Oʻlchovi: Kun garm boʻlub haloki jonga, --VV-V-V-- Layli kabi oʻt solib jahonga. --VV-V-V-- Tinmay yugurib quyun takidin, --VV-V-V-- oʻt uzra oyogʻi kuymagidin. --VV-V-V-- Xurshid haroratidin anjum... --VV-V-V-- Andoqki kul ichra oʻt koʻmarlar. --VV-V-V--
Eron shoirlari bu vaznda asar yozganda misra’laridan bir hijo tushurib, toʻqquzliqqa aylantiradilar.
Bunga “Saktamalix” ismini beradilar va yoqtiradilar.
Bu bir xijo kamaytirish, albatta, misra’ning birinchi yarmisini tashkil qilgan VV- hijolarni toʻrt toʻluq hijoga aylantirish bilan boʻladi: ---- shunday boʻlgach, --VV-V-V-- tarzida davom etgan misra’lardan birtasi ----V-V-- formasiga kiradi.
Buni Fuzuli(y) bilan Navoyida ham koʻp uchratish mumkin.
Mana Navoyidan misol: Tirnoqlarin chu yuzga qoʻydi, --VV-V-V-- Tirnoq tirnoqcha yerlar oʻydi. ----V-V--
Bu vaznning eron-arab aruzida ismi “hazaj-musaddas-axrab-makfuf” boʻlib, har misra’ini “mafuvlu mafoilun fauvlun” bilan oʻlchaydilar.
II. Bunda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+5 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlum -V- toʻplamidan iborat boʻladi.
Demak, bu vaznda har misra’ --V-- toʻplamining bir “ist” vositasi bilan ikki daf’a qaytarilishidan hosil boʻladi.
Bizda ba’zan bir misra’ning tizilishi shundaydir: --V--/ --V--.
Arzim ni ay tay bodi sabo ga --V--/--V-- Bizdan duo deng ul be vafo ga --V--/--V-- Ey yo rijo nim be mex rekan san --V--/--V-- Raxm ay lamas san man mubtaloga --V--/--V--
Buning arab-eron aruzida ismi “Mutaqorib-musamman-aslam”dir.
Har misra’ini ikki daf’a “fa’lun, faulun” bilan oʻlchaydilar.
ІІІ. Bunda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+5 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi -V-V- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: -V-V-/-V-V-.
Chiqdi sabzalar lolalar bilan, -V-V-/-V-V- Qoldi lolalar zolalar bilan, -V-V-/-V-V- Koʻzga jilvagar yangi bir jahon, -V-V-/-V-V- Bogʻu boʻston, bogʻu boʻston. -V-V-/-V-V- Naxrlar toshar azmlar kabi, -V-V-/-V-V- Shaharlar yashar bazmlar kabi, -V-V-/-V-V- Oʻlka yashnagʻan, chehralar chaman, -V-V-/-V-V- Har sahar quyosh yuksalar ekan. -V-V-/-V-V- Nagʻmalar uchar, nagʻmalar uchar, -V-V-/-V-V- Paxtakorlar, paxtakorlar, -V-V-/-V-V- Ortda qolmasin paxtazorlar -V-V-/-V-V- N.Rahimiy
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mutadorik-musamman-maxbun-maqtu’”dir.
Har misra’ini ikki daf’a “foilun faal” bilan oʻlchaydilar.
ІV. Bunda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+5 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi V-V-- toʻplamidan iboratdir.
Demak, bu vaznda har misra’ V-V-- toʻplamining ikki daf’a takroridan hosil boʻladi.
Sahar chamanda nasim esarkan, V-V-/V-V-- Gul uzra bir qush surur olarkan, V-V-/V-V-- Hayot har yon qadam bosarkan, V-V-/V-V-- Biz ikkimiz ham gʻururlar-la, V-V-/V-V-- Sururlar-la oyoq bosardiq, V-V-/V-V-- Vazifamizga qarab borardik. V-V-/V-V--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mutaqorib-musamman-maqbuz-aslam”dir.
Ikki daf’a “faulu fa’lun” bilan oʻlchaydilar.
Tojik shoirlaridan buxoroli Ismat buning ikki misra’ini bir misra’ qilib, uch “ist” vositasi bilan 5+5+5+5 tarzida toʻrtga boʻlgan va yigirmalikka chiqargʻan.
Bir misra’: V-V--/V-V--/V-V--/V--V--.
Xorazmlik Komilning ham mazkur Ismatga taqlidan bir gʻazali bor.
Ѵ. Bunda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+5 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi V-VV- toʻplamidan iboratdir.
Bir misra’: V-VV-/ V-VV-.
Quyosh naqadar goʻzal kuladir, V-VV-/V-VV- Qarab tepaning chaman boshidan. V-VV-/V-VV-
Buning ismi “Vofir-murabba’-solim” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “mufoalatun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІ. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+5 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi -VV-- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’ -VV--/ -VV--.
Ey yuzi nasrin qomati shamshod, -VV--/-VV-- Necha qilursan jonima bedod. -VV--/ -VV-- Sen kabi purkor shevasi bisyor, -VV--/ -VV-- Bilmadi ey yor hech kishi yod... -VV--/ -VV-- Javrda nodir, zulmda mohir, -VV--/ -VV-- Ishvada qodir, gʻamzada ustod. -VV--/ -VV-- Bobir
Buning arab-eron aruzida ismi “Mutaqorib-musamman-asram” boʻlub, har misra’ini ikki daf’a “faa, faulun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІ. Bu vaznning har misra’ida ikki daf’a qaytarilgʻan ѴѴ-- toʻplamining bosh tomonidan -- “qoʻsh hijo” qoʻyuladi.
“Ist”i yoʻqdir.
Bir misra’: --VV--VV--.
Su(v) boʻyida sassiz va sadosiz, --VV--VV-- Yulduz kabi xush joziba bir qiz, --VV--VV-- Yastanmish edi sabzalar uzra, --VV--VV-- Shoʻx koʻzlarini, noz ila oʻynab. --VV--VV-- Uchgan kapalaklarga tikardi --VV--VV-- Nur shoxchasidek parmogʻi birla --VV--VV-- Oʻylabgina sochlarni tarardi. --VV--VV--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Hazaj-musaddas-axrab-mahzuf” boʻlib, har misra’ini “maf’ulu mafoiylu faulun” bilan oʻlchaydilar.
Oʻn birliklar turkumi Bu turkumda oʻn vazn bor.
Hammasi “ist”siz.
I. Bu vaznning har misra’ida -V-- toʻplami uch daf’a qaytarilib, oxirisidan soʻng hijo tushub qoladi.
Bir misra’: -V---V---V-.
La’lidin jonimgʻa oʻtlar yoqilur, -V---V---V- Qoshi qaddimi jafodin yo qilur, -V---V---V- Men vafosi va’dasiga shod men, -V---V---V- Ul vafo bilmamki qilmas yo qilur. -V---V---V- Lutfiy
Arab-eron aruzida bu vaznning ismi “Ramal-musaddas-mahzuf” boʻlib, har bir misra’ini “foilotun foilotun foilun” bilan oʻlchaydilar.
II. Bu vaznning har misra’ida ѴѴ-- toʻplami uch daf’a qaytariladi.
Uchinchi daf’a oxirgi toʻluq hijo tushub qoladi.
Bir misra’: ѴV--VV--VV-.
Bu vaznda misra’ning birinchi qoʻsh hijosi boʻlgan ѴѴ ni ba’zi misra’larda -Ѵ formasiga solish ham mumkun boʻlgani kabi, oxirgi VV— toʻplamni -- formasiga solish ham mumkun.
Kim edi Boqiyi Tarxon bilingiz VV--VV--VV- Bilibon qissa sarigʻa kelingiz VV--VV--VV- Oʻzi Abdul Alibek farzandi VV--VV---- Qurratul ayni bajoh payvandi VV--VV---- Otasi davlatida mirzoye VV--VV---- Har zamon boshida bir savdoye VV--VV---- (Muhammad Solih)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Ramal-musaddas-maxbun-mahzuf”dir.
Har misra’ini “failotun failotun failun” bilan oʻlchaydilar.
ІІІ. Bu vaznda har misra’ bir hijo toʻplamining takroridan emas, besh qisqa va olti toʻluq hijoning “ist”siz va aralash tizulishidan hosil boʻladi.
Bir misra’: -V--V-V-VV-.
a) bu misra’ning birinchi qoʻsh hijosini ѴѴ formasiga solish ham mumkun.
b) misra’ning oxiridagi VV- hijolarini -- formasiga solish ham mumkun, bularning hammasi bir vazn sanaladi.
Demak, bu vazn: -V--V-V-VV- VV--V-V-VV- -V--V-V--- formalarining hammasidan iboratdir.
Bu vaznda ramkani bu qadar keng olishga sabab mazkur uch formadagi oʻzgarishlarning ohangida sezilmaslik darajada boʻlganidir.
Oʻlchovi: Ul parining harimigʻa guzar et, Meni devona holidin xabar et. Degil avval anga salomimni, Yana arz ayla bu payomimni. Kim sango nomalar ravon qildim, Holatimning barin bayon qildim.
Ul pa rining hari miga guza r et, -V--V-V-VV- Meni devo na holidin xaba r et. VV--V-V-VV- Degi l avval anga salo mimni, VV--V-V--- Yana arzay la bu payo mimni. VV--V-V--- (Bobir)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Xafif-maxbun-maqtu’”dir.
Har misra’ini “failotun mafoilun failun” bilan oʻlchaydilar.
ІѴ. Bu vaznda ham takror va “ist” yoʻq.
Bir misra’ uch qisqa va sakkiz toʻluq hijoning aralash tizilishidan hosil boʻladi.
Bir misra’: -V--V-V----.
Bunda ham misra’ning boshida boʻlgan qoʻsh hijoni ѴѴ formasiga aylantirish mumkun.
Bogʻ aro gul yuzingni sen ochgʻanda -V--V-V---- Lolalar chehrasida qon qolmaydir. -V--V-V---- Sochlaringni tarab yipar sochgʻanda -V--V-V---- Mushki anbarga qadru son qolmaydir. -V--V-V----
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Xafif-musha’s” boʻlib, har misra’ini “foilotun mafoilun maf’ulun” bilan oʻlchaydir.
Ѵ. Bu vaznning har misra’ida -VV- toʻplami uch daf’a takror etiladi va uchinchi toʻplamdan uchinchi hijo tushib qoladi.
Bir misra’: -VV--VV--V-.
Shoir Muqimiyning “Andijon zilzilasi tarixi” bilan ikki-uch hajviyasi va shu qatordan “Tanobchi”si shu vaznda: Sallalari boshlarida oq savat, -VV--VV--V- Koʻrpa tagida hama oʻn uch qavat, -VV--VV--V- Qaysiki qishloqqa tushar otidin, -VV--VV--V- Elni yigʻib voqif etar zotidin. -VV--VV--V- Derki, koʻzungga hali kal joʻjaman, -VV--VV--V- Maxdum A’zamlik oʻzim xojaman, -VV--VV--V- Bizlarga Erxub boʻladurlar togʻa, -VV--VV--V- Ammamizni erlaridir Nurota. -VV--VV--V- Muqimi(y)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Sari’-musaddas-matvi-mavquf” boʻlib, har misra’ini “muftailun muftailun foilun” bilan oʻlchaydir.
ѴІ. Bu vaznning har misra’ida V-- toʻplami toʻrt daf’a takror etiladi va toʻrtinchi toʻplamidan soʻnggi hijo tushib qoladi.
Bir misra’: Ѵ--V--V--V-.
Eron adabiyotida Firdavsi(y)ning “Shohnoma”si, Nizomi(y)ning “Iskandarnoma”si va bir koʻp jangnomalar shu vaznda yozilgan.
Qadim uygʻur adabiy yodgori boʻlgan “Qutadgu bilig” bilan Navoyining “Iskandarnoma”si ham shu vaznda.
Sabo esnayur, koʻr, yogʻoch eng solur, Ѵ--V--V--V- Bulut yigʻla yurda chechaklar kulur, Ѵ--V--V--V- Bu mundogʻ chechaklikda koʻnglum bugun. Ѵ--V--V--V- Sening birla oʻlturub ovunmoq tilar Rabgʻuziy
Pari chehralar koʻp jafo qildilar, Ѵ--V--V--V- Gʻamu dard ila mubtalo qildilar, Ѵ--V--V--V- Mening roʻzgorim qaro qildilar, Ѵ--V--V--V- Jafokorlar dur jafokorlar. Ѵ--V--V--V- Muhammad Alixon
Arab-eron aruzida buning ismi “Mutaqorib-musamman-mahzuf” boʻlib, har misra’ini “faulun faulun faulun faul” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІ. Bu vaznning har misra’ida V--- toʻplami uch daf’a takror etiladi, biroq uchinchi daf’a toʻplamning oxirgi bir hijosi tushib qoladi.
Bir misra’: V---V---V--.
Forschada Nizomi(y), Jomi(y), Xusravlarning “Xusravu Shirin”lari shu vazndadir.
Navoyining “Farhodu Shirin”i ham shu vazndadir.
Bu dam kim boʻldi savdoyi dimogʻi, V---V---V-- Marazlarga toʻlandi jismi dogʻi. V---V---V-- Koʻngulda qolmadi sabru qarori, V---V---V-- Eligdin bordi barcha ixtiyori. V---V---V-- (Navoyi)
Arab-eron aruzida buning ismi “Hazaj-musaddas-maqsur” boʻlib, har misra’ini “mafoiylun-mafoiylun-faulun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІІ. Bu vaznda har misra’ besh qisqa va olti toʻluq Hijoning aralash tizilishidan hosil boʻladi.
Bir misra’: Ѵ--V-V-VV--.
Sening orazingni bogʻ aro koʻrgach, Ѵ--V-V-VV-- Gulu yo sumanga kim soladir koʻz. Ѵ--V-V-VV-- Mening gʻamli ohu nolalarimni, Ѵ--V-V-VV-- Sabo soʻylabe(r) xabar sanamimga. Ѵ--V-V-VV--
Arab-eron aruzida buning ismi “Muzori’-musaddas-makfuf-mahzuf”dir.
Har misra’ini “mafoiylu foilotu faulun” bilan oʻlchaydilar.
ІX. Bu vaznda har misra’ 5+6 tarzida ikkiga boʻlunadi, faqat oralarida “ist” boʻlmaydi.
Birinchi boʻlum --V-V- ; ikkinchi boʻlum VV--- toʻplamidan iborat boʻladi: Misra’: --V-V-VV---.
Kulbamda bir nafas oʻtirolmasdan --V-V-VV--- Hijron jafolarin gapurolmasdan --V-V-VV-- Darrov chiqib kelish bu zulumdir, bu --V-V-VV-- Mendek asir uchun oʻlumdir bu. --V-V-VV--
Buning arab-eron aruzida ismi “Munsarih-musaddas-axrab-makfuf” boʻlib, har misra’ini “maf’ulu foilotu mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
X. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 5+6 tarzida ikkiga boʻlunadi: Birinchi boʻlumi --VV-- ; ikkinchi boʻlumi V-V-- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: --VV--/V-V--.
Bizlarda kurashlar zafar oʻpushgʻan, --VV--/V-V-- Bizlarda zafarlar kurash quchushkan. --VV--/V-V-- Otgan oʻqumizdan hadaf qocholmas, --VV--/V-V-- Chekkan tigʻimizdan taraf qocholmas. --VV--/V-V--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Qarib-musaddas-axrab-makfuf” boʻlib, har misra’ini “maf’ulu mafoiylu foilotun” bilan oʻlchaydilar.
Oʻn ikki hijoliklar turkumi
Bu turkumda 12 vazn mavjuddir.
I. Bu vaznda har misra’da ѴV— toʻplami uchta yarim “ist” bilan toʻrt daf’a takror etiladi.
Yarim “ist”larda turmay oʻtush ham mumkun.
Bir misra’: VV-VV-VV-VV-.
Boramiz, boramiz dalalarni yorib, VV-VV-VV-VV- Vatan ishlarini tuzatib, bajarib, VV-VV-VV-VV- Mana chashmalarin kulishib oqishi, VV-VV-VV-VV- Gulu lolalarin bezagin taqishi. VV-VV-VV-VV- Quyoshin azamat sochuchi koʻziga, VV-VV-VV-VV- Mana bogʻchalarin sevinib boqishi, VV-VV-VV-VV- Dalalarni oʻyunga solib boramiz, VV-VV-VV-VV- Ishimizni nazarga olib boramiz. VV-VV-VV-VV-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mutadorik-musamman-maxbun” boʻlib, har misra’ini toʻrt “failun” bilan oʻlchaydilar.
Qadim eron shoirlari bu vaznga “Nomatbu’” (ya’ni, yoqimsiz) deb, bunda juda oz she’r yozganlar.
Soʻnggi asrlarda ba’zilari ikki misra’ni bir misra’ qilib, uni 24 lik vaznga chiqarib she’r yozdilar.
Mashhur Bedilning mana shu yigirmatoʻrtlik “Nomatbu’” da juda yoqimli parchalari bor.
II. Bu vaznda har misra’ -V--V- toʻplamining “ist”siz ikki daf’a takroridan hosil boʻladi.
Bir misra’: -V--V--V--V-.
Surmadan koʻzlarini qaro qildilar, -V--V--V--V- Bizni yuz dard ila mubtalo qildilar. -V--V--V--V- Biz duo aylaganda soʻkub oʻtdilar, -V--V--V--V- Biz vafo izlaganda jafo qildilar. -V--V--V--V- Hashmat
Arab-eron aruzida buning ismi “Mutadorik-musamman-solim” boʻlub, har misra’ini toʻrt “foilun” bilan oʻlchaydilar.
ІІІ. Bu vaznda har misra’da V— toʻplami olti daf’a “ist”siz takror etiladi.
Bir misra’: Ѵ-V-V-V-V-V-.
Firoq alamlari bilan sahargacha V-V-V-V-V-V- Olov tikonlar uzra talpinar edim. V-V-V-V-V-V- Sening goʻzal kulushlaringni yod etib, V-V-V-V-V-V- Zamon-zamon koʻngulni shod etar ekan. V-V-V-V-V-V- Vidoʻ etib joʻnash zamonin eslagach, V-V-V-V-V-V- Yana zaharli yosh toʻkar, turar edim. V-V-V-V-V-V-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musaddas-maxbun” boʻlib, har misra’ini uch daf’a “mafoilun” bilan oʻlchaydilar.
ІV. Bu vaznda har misra’ ikkita “yarim ist” bilan 4+4+4 tarzida uch boʻlumga boʻlunadi.
Har boʻlumi --V- toʻplamidan iboratdir.
Bir misra’: --V---V---V-.
Chiqding sahar tom ustiga yuzni ochib, --V---V---V- Ter donadan gulbarg uza shabnam sochib. --V---V---V- Oq tanni oq koʻylak quchib olgan edi, --V---V---V- Rashki mening bagʻrimgʻa oʻt solgʻan edi. --V---V---V-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musaddas-solim” boʻlib, uch daf’a “mustaf’ilun” bilan oʻlchaydilar.
Ѵ. Bu vaznning bir misra’i -V-- toʻplamining uch daf’a “ist”siz takroridan hosil boʻladi.
Bir misra’: -V---V---V--.
Kel eshit, jonim, dilimning mojarosin, -V---V---V-- Bir boqib qil chora dardi bedavosin. -V---V---V-- Bir tabassum nuri birla ketgiz, ey gul, -V---V---V-- Bulbuli shoʻridaning baxti qarosin. -V---V---V-- (Ravnaq)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Ramal-musaddas-solim” boʻlib, har misra’ini uch “foilotun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІ. Bu vaznda har misra’ V--- toʻplamining uch daf’a “ist”siz takroridan hosil boʻladi.
Bir misra’: Ѵ---V---V---.
Yengib chiqdiq kurash maydonida, bizdan Ѵ---V---V--- Zafar bayrogʻini hech kim ololmaydir. Ѵ---V---V--- Bukulmas azmimiz bor, chin qadamlar-la Ѵ---V---V--- Yurarmiz, yoʻlni togʻlar ham toʻsolmaydir. Ѵ---V---V---
Arab-eron aruzida bu vaznning ismi “Hazaj-musaddas-solim” boʻlib, har misra’ini uch daf’a “mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІ. Bu vaznning har misra’ida -ѴѴ- toʻplami uch daf’a “ist”siz takror etiladi.
Bir misra: -ѴV--VV--VV-.
Oʻlturayin qayda esa yoʻl tusharing, -ѴV--VV--VV- Balki tushar men sari ham bir nazaring. -ѴV--VV--VV-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musaddas-matvi” boʻlib, oʻlchovi uch daf’a “muftailun”dir.
VІІІ. Bu vaznda har misra’ V--V -- toʻplamining "ist”siz ikki daf’a takroridan hosil boʻladi.
Bir misra: Ѵ--V--V--V--.
Yana sensiz ohim oʻti shu’la zandir Ѵ--V--V--V-- Ki gardunga har uchqun otash fikandir. Ѵ--V--V--V-- Kirib xuj ram ichra kulu oʻtni koʻrsang, Ѵ--V--V--V-- Bu soʻzon koʻngul ul bir ozurda tandir. Ѵ--V--V--V-- Qayon borsa koʻnglum aning dardin istar, Ѵ--V--V--V-- Nedin kim musofirga mayli vatandir. Ѵ--V--V--V-- (Navoyi)
Arab-eron aruzida buning ismi “Mutadorik-musamman-solim” boʻlib, har misra’ini toʻrt daf’a “faulun” bilan oʻlchaydilar.
ІX. Bu vaznning har misra’ida ikkita -VV- toʻplamining orasida bitta -V-V toʻplami oʻrunlashgan boʻladi, “ist” yoʻq.
Bir misra: -VV--V-V-VV-.
Sayra goʻzal qush, ochildi toza chaman, -VV--V-V-VV- Och, qanot och, uch, ki sindi eski qafas. -VV--V-V-VV- Eski asoratli nolalarni unut, -VV--V-V-VV- Qaygʻuli sayrashlarin zamoni emas. -VV--V-V-VV-
Buning arab-eron aruzida ismi “Munsarih-musaddas-matvi” boʻlib, har misra’ini “muftailun foilotu muftailun” bilan oʻlchaydilar.
X. Bu vaznning har misra’ida ikkita VV-- toʻplamidan keyin bir V-V- toʻplami keladi.
“Ist” boʻlmaydi.
Bir misra’: ѴV--VV--V-V-.
Bu vaznning birinchi qoʻsh hijosi boʻlgan ѴѴ ni ba’zi misra’larda -V formasiga solish ham mumkun.
Berakoʻr ul sanamimdan sabo xabar, ѴV--VV--V-V- Ki firoqi meni bagʻrimni yondirar. ѴV--VV--V-V- Sol koʻzimga qadaming gʻuborini, ѴV--VV--V-V- Yoʻqsa hijron meni tez kunda oʻldirar. ѴV--VV--V-V-
Arab-eron aruzida bu vaznning ismi “Jadid-maxbun” boʻlib, har misra’ini “failotun failotun mafoilun” bilan oʻlchaydilar.
XІ. Bu vaznning har misra’ida ikkita VV- toʻplamining orasida bir V-V- toʻplami oʻrunlashgan boʻladi.
Bir misra’: ѴV--V-V-VV--.
Bunda ham misra’ning birinchi qoʻsh hijosi boʻlgan ѴѴ ni ba’zi misra’larda -Ѵ formasiga solish mumkun.
Berakoʻr bir xabar sabo sanamimdan, VV--V-V-VV-- Ki firoqinda chiqdi jon badanimdan. VV--V-V-VV-- Yuzi vasli chaman-chaman gulim erdi, VV--V-V-VV-- Menga ber mujda nozanin chamanimdan VV--V-V-VV--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Xafif-maxbun” boʻlib, har misra’ini “failotun mafoilun failatun” bilan oʻlchaydilar.
XІІ. Bu vaznning har mirsa’ida V--V toʻplami ikki daf’a takror etilib, -V-- toʻplami unga qoʻshuladi.
Bir misra’: Ѵ--VV--V-V--.
Kurashlar va zaharlar-la birga oʻsdik, Ѵ--VV--V-V-- Butun teskariliklar-la yoʻlni toʻsdik, Ѵ--VV--V-V-- Ne ochlik bila bizlarga qoʻrqu solmoq, Ѵ--VV--V-V-- Ne oʻtlar-la, oʻlumlar-la oʻchni olmoq, Ѵ--VV--V-V-- Nolib boʻlmadi dushmanga bir nafas ham Ѵ--VV--V-V--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Qarib-makfuf” boʻlib, har misra’ini “mafoiylu mafoiylu foilotun” bilan oʻlchaydilar.
Eron she’rlarida vazn e’tibori bilan nisbatan sobit bir vaziyatga ega boʻlmagani klassik rubo’idir.
Kadim eron xalq adabiyotiga mansub boʻlganiga shubha qilmaganimiz bu tarz she’rning vazni, yuqorida koʻrsatkanimiz “aruzi(y) xususiyati” ramkasiga yuz foiz kirmaydi va kira olmaydi.
Ya’ni rubo’i vaznining har misra’ida hijolar son va sifat e’tibori bilan ayni miqdor va ayni tartibda boʻlmaydi.
rubo’i vaznida bir misra’ oʻn hijolik boʻlgan holda ikkinchi misra’ 13 hijoli boʻla oladi va qisqa, toʻluq hijo tartibini ham buza oladi.
rubo’i vazni eron xalq she’rining juda koʻp sevilgan, juda keng tarqalgʻan jonli bir vazni boʻlgani uchun buni aruz ramkasiga kirgizish mumkin boʻlmagan.
Fikrimcha, oʻz kabinetlarida oʻtirib bu vaznni aruz ramkasiga olishga urungan sxolastik aruz qoidachilari xalq orasiga kirgach, ramkaning titilib qolganini koʻrganlar va tashabbusning imkonsizligini koʻrgach, boshqacha chora topganlar: Rubo’i uchun yigirma toʻrt vazn chiqargʻanlar va u yigirma toʻrt vaznning har biriga bir ism taqqanlar, undan keyin hammasini “bir vazn” sanaganlar!
Ya’ni bir rubo’i uchun shu “yigirma toʻrt” vaznning har qanday toʻrttasini olish mumkin, deganlar.
Bu yigirma toʻrt vaznning muzika e’tibori bilan, asosan, bir boʻlumi ularning shunday bir hukum berishlariga yordam etgan.
Men bu yigirma toʻrt vaznni oʻzbek tilining “mad”sizlik xususiyatlariga qarab oʻn beshga tushirib, tubandagi sxemani tuzdim: “Rubobi vaznlari”ning sxemasi
Oʻnlik 1.--- --- --- 2.--V V--- ---
oʻn birliklar 3. --- --VV ---- 4. --- -V-V ---- 5.--- --V- V--- 6.--V --VV ---- 7. --- ---- -VV-
Oʻn ikkilik 8. --V V----- VV- 9. --V V-V- V---- 10. --V V--V V---- 11. --- -V-V--VV- 12. --- --VV--VV- 13. --VV--VV--VV-
Oʻn uchlik 14. --- --VV--VV-- 15. --V V-V-V--VV-
Endi bir-ikki misol berayik: May tarkini qilgʻali parishondur man, --VV-V-V---- Bilmam qilur ishimni, hayrondur man, --VV-V-V---- El barcha pushaymon boʻluru tavba qilur, --VV-V-V---- Men tavba qilib menu pushaymondir man. --VV-V-V---- (Bobir)
Gʻam daf’i uchun sogʻapu sahbo yaxshi --VV--VV---- Ham suhbat anga hamdami dono yaxshi. --VV--VV---- Bu bazm agar onlar ila topsa vujud, --VV--VV---- May sungali bir soqiyi barno yaxshi. --VV--VV---- (Huvaydo)
Andin beri kim qoshimda yorim yoʻqtur, --VV-V-V---- Hijronida juz nolayi zorim yoʻqtur, --VV-V-V---- Dasht ichra kuyun kabi qarorim yoʻqtur, --VV-V-V---- Sargashtaligimda ixtiyorim yoʻqtur. --VV-V-V---- (Navoyi)
Oʻn uchliklar turkumi Bu turkumda birgina vazn mavjud boʻlib, u ham “ist”sizdir.
1. Yuqorida koʻrganimiz oʻn ikkiliklarning toʻqquzinchi vazniga bir toʻluq hijo (-) qoʻshulishi bilan tuziladi.
“Ist” yoʻq.
Bir misra’: -VV--V-V-VV--.
Koʻnglum aro bir ajab muhol havasdur, -VV--V-V-VV-- Lablaridin kim husuli mumkun emasdur. -VV--V-V-VV-- Turmadi man chok-chok uyida koʻngulkim, -VV--V-V-VV-- Telba qush ul, bul — ushalgʻan eski qafasdur... -VV--V-V-VV-- Kuysa Navoyi firoq aro neajab kim, -VV--V-V-VV-- Ul itik oʻtdur, bu ayni za’fda xasdur... -VV--V-V-VV-- (Navoyi)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Munsarih-musamman-matvi-manxuz” boʻlib, har misra’ini “muftailun foilotu muftailun fa’” bilan oʻlchaydilar.
Oʻn toʻrtliklar turkumi Bu turkumda 14 vazn bor.
1. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzda ikkiga boʻlunadi.
Har bulumi Ѵ--V--- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: Ѵ--V---/V--V---.
Yuzingdek qamar yoʻqdir, qadingdek shajar yoʻqdir, Ѵ--V---/V--V--- Shajar boʻlsa ham anda labingdek samar yoʻqdir. Ѵ--V---/V--V--- Koʻzim ashkining rudi agar tundu tez andoq, Ѵ--V---/V--V--- Ki gar uyqu koʻz sari kelur ham guzar yoʻqdir. Ѵ--V---/V--V--- Otin tutsalar nogoh ketar oʻyla hushim kim, Ѵ--V---/V--V--- Badan ichra ruhimdin degaysan asar yoʻqdir. Ѵ--V---/V--V--- Koʻngul soʻrgʻali kelding tabibo shuni bilkim, Ѵ--V---/V--V--- Ul ovoradin sendek menga ham xabar yoʻqdir. (Navoyi)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Tavil-musamman-solim” boʻlib, ikki daf’a “faulun mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
Buning Ѵ--V--- boʻlimlarida toʻrtinchi oʻrinda turgan qisqa hijoni beshinchi oʻringa oʻtkazish bilan ѴV---Ѵ-- formasida yangi bir vazn chiqardilar va “Ramal-musamman-mahzuf” atab, har misra’ini ikki daf’a “mafoiylun faulun” bilan oʻlchaydilar.
Buning muzikada yuqoridagi vazndan ayirmasi yoʻq.
II. Bu vazn tamoman I vaznning oʻzidir.
Biroq ikkinchi boʻlumning oltinchi hijosi Ѵ ga aylanadi.
Bir misra’: Ѵ--V---/V--V-V-.
Chaman ichra bir bulbul tong otganda sayradi, Ѵ--V---/V--V-V- Ki yozning nasimidan gulu lola yayradi. Ѵ--V---/V--V-V- Bulut soya solganda koʻkatlarni boshiga, Ѵ--V---/V--V-V- Gul ochdi tabassumlar samoning quyoshigʻa. Ѵ--V---/V--V-V-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Tavil-musamman-maqbuz” boʻlib, har misra’ini “faulun mafoiylun faulun mafoilun” bilan oʻlchaydilar.
Bizcha, buni ayrim bir vazn sanash muvofiq emas.
Yo birinchi vaznga yo bundan soʻngra keladigan uchinchi vaznga qoʻshib yuborish mumkun.
III. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi Ѵ--V–V- toʻplamidan iboratdir.
Bir misra’: V--V-V- / V - - V - V-.
Quyosh zar qanotlarin qoqarkan mayin-mayin, V-V-V-V-V-V- Uchar nagʻmalar uchar, quchar hisni tinmayin. V--V-V- /V--V-V- Kurash navbahordek goʻzal naqshlar uchun V-V-V-V-V-V- Kurash otashin kurash kelar nash’alar uchun. V--V-V- / V--V-V- (N. Rahimiy)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Muzore’-musamman-makfuf-maqsur” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “mafoilu foilot” bilan oʻlchaydilar.
ІV. Bunda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Biroq, har boʻlumi -V-V--- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: -V-V---/-V-V---.
Gul yuzunda zulfungni bogʻ aro namoyon qil, -V-V---/-V-V--- Lola birla sunbulni dogʻ etib parishon qil, -V-V---/-V-V--- Lola gul qabo jaybin tugmasin ochib gohe, -V-V---/-V-V--- Gul yokosini chok et, gʻuncha bagʻrini qon qil. -V-V---/-V-V--- Soqiyo yuzing aksi qildi bodani gulgun, -V-V---/-V-V--- Lolarang sogʻar tut bazmni guliston qil. -V-V---/-V-V--- (Fazliydan)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Hazaj-musamman-ashtar” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “foilun mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
Ѵ. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi, biroq har boʻlumni --VV--- toʻplami tashkil qiladi.
Eron adabiyotida Xoqoni(y)ning “Madoyin” va Lohutiyning “Kreml” asarlari shu vazndadir.
Bir misra’: --VV---/--V---.
May birla yuzing tam-tam ahmarmi ekan oyo --VV---/--VV--- Yo shu’la aro bir-bir ahgarmi ekan oyo, --VV---/--VV--- Har sori qulogʻingda gavharmi ekan yoxud --VV---/--VV--- Har jonibda oyning axtarmu ekan oyo. --VV---/--VV--- Ruxsoring uzra terdin yuz qatraki koʻrguzding, --VV---/--VV--- Gul bargida shabnamdan javharmu ekan oyo. --VV---/--VV--- Koʻnglum Qushikim qolmish zulfing aro sargardon --VV---/--VV--- Savdo tunida uchgan shapparmu ekan oyo. (Navoyi)
Arab-eron aruzida bu vaznning ismi “Hazaj-musamman-axrab” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “maf’uvlu mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІ. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumini --V-V-- toʻplami tashkil qiladi.
Bir misra’: --V-V--/--V-V--.
Domigʻa tushmagan kam turfa tuzoqchi hojim, --V-V--/--V-V-- Bermaydi qilsa nasya sudrab, chatoqchi hojim, --V-V--/--V-V-- Yengil hazilni bilmas nozu firoqchi hojim, --V-V--/--V-V-- Koʻrganda soʻfi kunduz, oqshom qaroqchi hojim, --V-V--/--V-V-- Minganda oʻzni olgʻan eshak uloqchi hojim. --V-V--/--V-V-- (Muqimi(y)dan)
Ul gʻamzadin oʻq otma onsiz balo qilursen, --V-V--/--V-V-- Husning bilan jahonni chun mubtalo qilursen. --V-V--/--V-V-- (Lutfi(y)dan)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Munsarih-musamman-axrab” boʻlub, har misra’ini ikki daf’a “maf’uvlu foilotun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІ. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumini -VV--V- toʻplami tashkil qiladi: Bir misra’: -VV--V-/-VV--V-.
Sham’u gulu nastarin yod berur boʻyidin -VV--V-/-VV--V- Atrini mushku xoʻtan kasb qilur moʻyidin, -VV--V-/-VV--V- Gul yuzidin munfa’il”, sarv qadidin zahil, -VV--V-/-VV--V- Rang olur muttasil lolayu gul boʻyidin. -VV--V-/-VV--V- Jonga qilur yuz sitam, koʻngluma yuz oncha ham -VV--V-/-VV--V- Koʻz oqizar joʻyi gʻam shoʻxi balo jomidin. -VV--V-/-VV--V- (Navoyi)
Arab-eron aruzida bu vaznning ismi “Munsarix-musamman-matvi-makfuf” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “muftailun foilun” bilan oʻlchaydilar.
VІІІ. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumini V--VV-- toʻplami tashkil qiladi.
Bir misra’: Ѵ--VV--/V--VV-–.
Bahor oʻldi gulim kel kezaylik chaman ichra, Ѵ--VV--/V--VV-– Qadahlar koʻtaraylik gulu yosuman ichra. Ѵ--VV--/V--VV-– Oʻtib ketdi u damlar ki er qorgʻa yopinmish, Ѵ--VV--/V--VV-– Yotar edi oʻlukdek, ki yotsin kafan ichra. Ѵ--VV--/V--VV-– Quyosh xandalaridan hayot oqdi jahonga, V--VV--/V --VV -- Hayot shon beradir, shom bu shonli vatan ichra. Ѵ--VV--/V--VV-–
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Hazaj-musam-man-makfuf” boʻlub, har misra’ini ikki daf’a “mafoiylu mafoiyl” bilan oʻlchaydilar.
Buning har boʻlumini bir misra’ qilib “Yettilik” tarzida yozish mumkun va yengilroqdir.
Yettiligining aruzda ismi “Hazaj-murabba’-makfuf”dir.
ІX. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi, biroq har boʻlumini -V-VV-- toʻplami tashkil qiladi.
Tong nasimi esarkan bogʻchalarda kezarding, -V-VV--/-V-VV-- Lolalarni qucharding, gʻunchalarni oʻparding. -V-VV--/-V-VV--
Oʻynab-oʻynab oʻturgʻach, suv boʻyida uzanmish, -V-VV--/-V-VV-- Sabzalarning sochini barmogʻing-la tararding. -V-VV--/-V-VV--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mushokil-musamman-makfuf” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “failotu mafoil” bilan oʻlchaydilar.
X. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi, biroq har boʻlumini --V-VV- toʻplami tashkil qiladi: Bir misra’: --V-VV -/--V-VV-.
Sayr et, qaro kechaning eng soʻnggi tin olgʻanin, --V-VV -/--V-VV- Har sohada yashagʻan, tongning ipak kulganin. --V-VV -/--V-VV-
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Basit-solim” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “mustaf’ilun failun” bilan oʻlchaydilar.
XІІ. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” vositasi bilan 7+7 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Biroq har boʻlumini -V---V- toʻplami tashkil qiladi: Bir misra’: -V---V-/-V---V-.
Nozaninim kel bukun mayli sahro aylagil, -V---V-/-V---V- Lolani sharmandau gulni shaydo aylagil. -V---V-/-V---V- Chiq xirom et noz ila koʻk chamanlar ustida -V---V-/-V---V- Yosumanlar ustida bir nafas jo aylagil. -V---V-/-V---V- (Hashmat)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Madid-solim” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “foilotun foilun” bilan oʻlchaydilar.
Bundagi hijolarning joyini oʻzgartirish bilan tubandagi vaznni chiqarish mumkin: -V--V--/-V--V--.
XІІІ. Bu vazn “ist”sizdir.
Har misra’ida uch daf’a takror etilgan --VV toʻplamiga bir -- qoʻsh hijosi ilova qilinadi.
Bir misra’: --VV--VV--VV--.
Oshuftasi men silsilayi mushki taringni, --VV--VV--VV-- Maftuni buna goʻshinga osgʻan guharingni, --VV--VV--VV-- Men yoʻq hamma el volasi nozik kamaringni, --VV--VV--VV-- Hay-hay na goʻzal qoshu na ra’no qadu qomat, --VV--VV--VV-- Pax-pax na balo zolimi tannoz bir ofat. --VV--VV--VV-- (Huvaydo)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Hasaj-musamman-makfuf-mahzuf” boʻlib, har misra’ini “maf’ulu mafoiylu mafoiylu faulun” bilan oʻlchaydilar.
Eron shoirlari bu vaznda “Mustazod” (ya’ni, orttirilgan) ism bilan yana bir vazn chiqardilar: 14 hijodan iborat boʻlgan har misra’dan keyin ayrim yarim misra’ tarzida bir-ѴV- toʻplami qoʻshadilar: Gul sayrida yuz noz ila dildor kezardi --VV--VV--VV-- Sarmastu tarabnok, --VV- Gullar yuzi oldida giriftor tushardi --VV--VV--VV-- Bemoru jigar chok. --VV-- Gulshandagilar ol yuzi tobindan emarkan --VV--VV--VV-- Bir nashayi savdo, --VV-- May nash’asidek har tarafa zavq sochardi --VV--VV--VV-- Koʻz sarxushi bebok. --VV--
Koʻrganimiz yarim misra’ni har misra’dan keyin ortdirish yoki har ikki misra’dan keyin ortdirish mumkin.
Qadimgi nazariyachilardan bir koʻplari “mustazod”ni yolgʻiz shu koʻrganimiz vaznga maxsus deb biladilar, boshqa vaznlarda “mustazod” yozishni “qoida”gʻa muvofiq emas, deydilar.
Bu, albatta, quruq bir qoidachilikdan boshqa narsa emas.
XІѴ. Bu vaznda ham “ist” yoʻq.
Ikki daf’a qaytarilgan --V-V- toʻplamining oʻrtasida bir ѴѴ qoʻsh hijoning oʻrun olishidan bu vaznning bir misra’i hosil boʻladi.
Bir misra’: --V-V-VV--V-V-.
Ming zaxm urdi xanjari ishqing bu tan aro, --V-V-VV--V-V- Bu tanni hajr tashladi yuz ming tikan aro... --V-V-VV--V-V- Bulbulni qoʻymasinki bir oʻt yoqdi qasdigʻa, --V-V-VV--V-V- Har otashin gul ushbu vafosiz chaman aro. --V-V-VV--V-V- (Navoyi)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Muzori’-musamman-axrab-maxzuf” boʻlib, har misra’ini “maf’ulu foilotu mafoiylu foilun” bilan oʻlchaydilar.
Oʻnbeshliklar turkumi Bu turkumda toʻrt vazn bor.
1. Bu vaznda har misra’ uch “ist” bilan 4+4+4+3 tarzida toʻrtga boʻlunadi: birinchi boʻlum -VV-; ikkinchi boʻlum V-V-; uchinchi bulum -VV-; toʻrtinchi boʻlum ---. Bir misra’: -VV-V-V--VV----. Men bila sen bu bogʻchaning sahnasida kezganda -VV-V-V--VV----
Ikki yurak alamlarin koʻzga qarab sezganda -VV-V-V--VV---- Jilmayishib ochilganin koʻrgan edik bir gulning -VV-V-V--VV---- Tinglab edik uning uchun sayragʻanin bulbulni(ng), -VV-V-V--VV----
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musamman- matvi-maktu’-maxbun” boʻlib, har misra’ini “muftailun mafoilun muftailun maf’uvlun” bilan oʻlchaydilar.
Fikrimcha, nisbatan komik bir xarakterga ega boʻlgan bu vaznning hijo tartiblarini tubandagicha oʻzgartirib, ayni xarakterda boshqa vaznlar chiqarish ham mumkun: V-V-/-VV-/-VV-/--- yoxud -VV-/V-V-/V−V-/---. va boshqalar...
II. Bu vazn “ist”sizdir.
Har misra’ida VV-- toʻplami toʻrt daf’a takror etilib, eng soʻnggi toʻplamning hijosi tushib qoladi.
Bir misra’: ѴV--VV--VV--VV-.
Buning birinchi qoʻsh hijosi boʻlgan VV formasini ba’zi misra’larda -Ѵ formasiga aylantirish ham mumkin.
Qoshi yosinmu deyin, koʻzi qarosinmu deyin, ѴV--VV--VV--VV- Koʻngluma har birining dardu balosinmu deyin. ѴV--VV--VV--VV- Turfa holinmu deyin, qaddi niholinmu deyin, ѴV--VV--VV--VV- Movi koʻnglak uza gulrang qabosinmu deyin. ѴV--VV--VV--VV- (Navoyi)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Ramal-musamman-maxbun-maqsur” boʻlib, har misra’ini uch daf’a “failotun” va bir daf’a “failun” bilan oʻlchaydilar.
ІІІ. Bu vaznning har misra’ida V-V-VV-- toʻpla- mi ikki daf’a qaytariladi, ikkinchi daf’asida eng soʻnggi bir hijo tushib qoladi.
“Ist” yoʻqdir.
Bir misra’: V-V-VV--V-V-VV-.
Buning soʻnggi uch hijosi boʻlgan ѴѴ- formasini ba’zi misra’larda -- formasiga (ikki uzun hijoga) aylantirish mumkun: Birovki koʻndi kecha oʻzga yerga yori aning, V-V-VV--V-V-VV- Koʻzidin uyqu ocharda ne ixtiyori aning, V-V-VV--V-V-VV- Kishiki dilbari agʻyor birla tutti qaror, V-V-VV--V-V-VV- Ajab emasdir agar qolmasa qarori aning... V-V-VV--V-V-VV- Vafoga chunki jafo dur evaz xoʻsh ul forigʻ V-V-VV--V-V--- Ki, ishq kishvarida tushmagʻay guzori aning... V-V-VV--V-V--- Hayot gulshanidan qayda bir tilar koʻnglum V-V-VV--V-V-- Ki, gʻam xazoniga boʻlmish badal bahori aning. V-V- VV-V-V--- (Navoyi)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mujtass-musamman-maxbun-maqsur” boʻlib, har misra’ini “mafoilun failotun mafoiylun failun” bilan oʻlchaydilar.
IѴ. Bu vaznning har misra’ida -V-- toʻplami toʻrt daf’a takror etiladi.
Biroq, toʻrtinchi toʻplamning soʻnggi hijosi tushib qoladi.
Bir misra: -V---V---V---V-.
Surmadin koʻzlar qaro qoʻllar xinodin lolarang, -V---V---V---V- Gʻozadin yuzlarda tobu oʻsmadin qoshlar tarang, -V---V---V---V- Za’faroni koʻylak uzra argʻuvoni kam zuhur, -V---V---V---V- Roʻymol ogʻushidin peshonaning ahvoli tang. -V---V---V---V- Barcha nozik panjalar oltin yuzukdin zebnok, -V---V---V---V- Qoʻl bilarzukdin muzayyan nuqradin ogʻizda chang. -V---V---V---V- Javhar osgʻan halqalar siymin banogoʻshida band, -V---V---V---V- Koʻrinur zulfi tunida subhi sodiqdek arang. -V---V---V---V- (Furqat)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Ramal-musamman-mahzuf” boʻlib, har misra’ini uch “foilotun” va bir “foilun” bilan oʻlchaydilar.
Oʻn oltiliklar turkumi Bu turkumda oʻn vazn mavjuddir.
1. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 8+8 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi VV-V-V-- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: VV-V-V--/VV-V-V--.
Kecha dilbarimni koʻrdim, oʻturar chaman ichinda, VV-V-V--/VV-V-V-- Kuladur bahor goʻyo gulu yosuman ichinda. VV-V-V--/VV-V-V-- Necha qilmasin figʻonlar tunu kun shikasta bulbul VV-V-V--/VV-V-V-- Ki, koʻrar gulini hardam necha yuz tikan ichinda. VV-V-V--/VV-V-V-- Qaro sochlarni yuzga taratib tabassum etdi, VV-V-V--/VV-V-V-- Dedilarki, tong otibdur negadir tuman ichinda. VV-V-V--/VV-V-V--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Ramal-musamman-mashkul” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “failotu foilotun” bilan oʻlchaydilar.
II. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 8+8 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi toʻrt daf’a qaytarilgan Ѵ- toʻplamidan iborat boʻladi.
Demak, Ѵ- qoʻsh hijosi ayrim bir toʻplam sifatida butun misra’da 8 daf’a takror etiladi.
Bir misra’: Ѵ-V-V-V-/Ѵ-V-V-V-.
Bu oʻynoq chiroylik vazn uchun misol topolmadim.
N. RaHimiyning “Bahor sevinchlari” degan bir she’ri bor, asosan, shu vaznda.
Lekin Rahimiy bu vaznning yarim misra’ini bir misra’ qilib, “sakkizlik” yozgan.
Bu vaznning ohangini koʻrsata olmoq uchun men Rahimiyning shu “sakkizlik” she’rini olaman.
Rahimiy she’rining bir misra’i bu vaznning yarim misra’i miqdoridadir.
Nechun qadah koʻtarmayin, V-V-V-V- Nasim esar tegarmayin. Ѵ-V-V-V- Ochildi lolazorlar V-V-V-V- Bukun vatan chiroqday, V-V-V-V- Kular quchogʻi bogʻday, V-V-V-V- Sharaflar, iftixorlar, V-V-V-V- Sururlar, gʻururlar V-V-V-V- Gʻururlar, sururlar Ѵ-V-V-V- Shafqatli navbahorlar. V-V-V-V- Bukun zafar sahifasi, V-V-V-V- Taronalar sahifasi, V-V-V-V- Dutorni sayratarlar. V-V-V-V-
Fikrimcha, bu vaznning oʻn oltiligiga nisbatan sakkizligi Yengilroq va chiroyliroqdir.
Bu vaznning oʻn oltiligining aruzda ismi “Hazaj-musamman-maqbuz” boʻlib, har misra’ini toʻrt daf’a “mafoiylu” bilan oʻlchaydilar.
II. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” bilan 8+8 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumda uch daf’a (-V) va bir daf’a (V-) toʻplami tiziladi: -V-V-VV-
Bir misra’: -V-V-VV-/-V-V-VV-.
Lablaringda jilmayishing shakkar ichra jon dedilar, -V-V-VV-/-V-V-VV- Mast koʻzlaring qaroshin koʻrdilar, amon dedilar. -V-V-VV-/-V-V-VV- Oyni orazing yonida bildilarki qul kabidir, -V-V-VV-/-V-V-VV- Lola firoqing aro bagʻrin etdi qon dedilar. -V-V-VV-/-V-V-VV-
Muzika va ohang nuqtai nazaridan bu vaznning oʻn toʻrtliklardan boʻlgan -V-V----V—V--- dan ayirmasi juda ozdir.
Buning arab-eron aruzida ismi “Muqtazab-musamman-matvi” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “foilotu muftailun” bilan oʻlchaydilar.
ІV. Bu vaznda har misra’ VV- toʻplamining toʻrt daf’a “ist”siz takroridan hosil boʻladi.
Bir misra’: ѴV--VV--VV--VV--.
Necha kundirki xabar topmamisham siymbarimdan, ѴV--VV--VV--VV-- Na asardur xabarimdan, na xabardur asarimdan. ѴV--VV--VV--VV-- Nazarim oldida oysiz kechadin tiyraroq oʻldi, ѴV--VV--VV--VV-- Hajr kunduzlari to bordi quyoshim nazarimdan. ѴV--VV--VV--VV-- Keluram oh ila rasvoligʻ oʻtin har sori sochib, ѴV--VV--VV--VV-- Ofiyat ahli salomat quringiz rahguzarimdan. ѴV--VV--VV--VV-- (Navoyi)
Buning har misra’ini bir “ist” vositasi bilan VV--VV--VV--VV-- formasida yozish ohangliroq boʻladi: Na asardur xabarimdan, na xabardur asarimdan. VV--VV--VV--VV--
Yarim misra’ni bir misra’ e’tibor qilib, sakkizlik tarzida yozish ham mumkin.
Arab-eron aruzida buning ismi “Ramal-maxbun” boʻlib, har misra’ini toʻrt daf’a “Foilotun” bilan oʻlchaydilar.
Ѵ. Bu vaznda ham har misra’ bir “ist” bilan 8+8 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumda --V- toʻplami ikki daf’a takror etiladi.
Demak, har misra’ bir “ist” bilan boʻlungan toʻrt --Ѵ- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ-
Aqlimni oldi bir boqib ey dilbari ra’no koʻzung, --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ- Soldi boshimga har zamon yuz ming tuman savdo koʻzung, --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ- Ilkingga olib sozni cheksang navo har yon boqib, --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ- Ushshoq aro oʻt solgʻusi goho yuzung, goho koʻzung. --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ- (Komil Xorazmiy)
Jononga bordim bir kecha bir-bir bosib astagina, --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ- Jonon yotur noz uyquda, soldim qoʻlim astagina. --Ѵ---Ѵ-/--Ѵ---Ѵ- (Xalq ashulalaridan)
Buning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musamman-solim” boʻlub, har misra’ini toʻrt daf’a “mustaf’ilun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІ. Bu vaznda har misra’ bir “ist” vositasi bilan 8+8 tarzida ikkiga ajraladi.
Har boʻlum -VV-V-V- toʻplamidan iborat.
Bir misra’: -VV-V-V-/-VV-V-V-
Zuhra jabin sanamlari chunki qoʻligʻa soz olur, -VV-V-V--VV-V-V- Nagmasi jonni zor etib, til harokatidan qolur. -VV-V-V--VV-V-V-
Goh “Bayoti nasr” oʻqub, goh “Ifori”sin cholur, -VV-V-V--VV-V-V- Bazm eli sabrini olib, raqsga jonlarin solur, -VV-V-V--VV-V-V- Mutrib xush navosining shavqfizo taronasi. -VV-V-V--VV-V-V- (Komil)
Buning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musamman-maxbun-matvi” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “muftailun mafoilun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІ. Bu vaznda ham misra’ bir “ist” vositasi bilan 8+8 tarzida ikkiga boʻlunadi.
Har boʻlumi ikki daf’a -ѴѴ- toʻplamidan tashkil topadi.
Bir misra’: -VV--VV--VV--VV-.
Sen bu sahar suv boʻyida soch tarab oʻturgan eding, -VV--VV--VV--VV- Bir qarashing birla mening bagʻrima oʻt urgan eding. -VV--VV--VV--VV-
Buning arab-eron aruzida ismi “Rajaz-musamman-matzi” boʻlib, toʻrt daf’a “muftailun” bilan oʻlchaydilar.
ѴІІІ. Bu vaznning har misra’i V--- toʻplamining “ist”siz toʻrt daf’a qaytarilishidan hosil boʻladi.
Bir misra’: Ѵ---V---V---V---.
Esar yellar, guvillar qonli toʻfondan zahar xanda, Ѵ---V---V---V--- Bulutlar qop-qora chorshaf kabi yozgʻan qanotini. Ѵ---V---V---V--- Tabiat chexrasini qoplagan ming yilli qor parda, Ѵ---V---V---V--- Oʻlim tosh qalbli bir ajdar kabi ochgʻan qulochini. Ѵ---V---V---V--- (Gʻafur Gʻulom)
Quyosh, tingla! Navo, yuksal! Navo yangra, koʻngil yayra! Ѵ---V---V---V--- Bukun bizning tilaklar gullagan, hoy boʻston lola. Ѵ---V---V---V--- (N. Rahimiy)
Buning arab-eron aruzida ismi “Hazaj-musamman-solim” boʻlib, har misra’ini toʻrt daf’a “mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
Yosh shoirlardan Usmon Nosir bu vaznning yarim misra’ini bir misra’ qilib, sakkizlik she’r yozgan.
Yurak, sensan mening sozim, V---V--- Tilimni nayga joʻr etding V---V---
Buning aruzda ismi “Hazaj-mashtur” boʻlib, har misrazida ikki “mafoiylun” bilan oʻlchaydilar.
Vaznning asl(i)dagi uzun qiyosigʻa qaragʻanda shunday qisqartirgani tuzukrak boʻladi, deb oʻylayman.
ІX. Bu vaznning har misra’ida -V-- toʻplami toʻrt daf’a “ist”siz takror etiladi.
Bir misra’: -V---V---V---V--.
Nozaninim, kel bugunlar mayl sahro aylagil san, -V---V---V---V-- Lolani sharmanda qilgʻil, gulni shaydo aylagil san. -V---V---V---V-- Chiq, xirom et, noz birla koʻp chamanlar uzra har yon, -V---V---V---V-- Yosumanlar ustida ham bir nafas jo aylagil san. -V---V---V---V--
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Ramal-musamman-solim” boʻlib, har misra’ini toʻrt daf’a “foilotun” bilan oʻlchaydilar.
X. Bu vaznda har misra’ V-V-VV-- toʻplamining “ist”siz ikki daf’a takroridan hosil boʻladi.
Bir misra’: V-V-VV--V-V-VV--.
Dedingki hajr aro ber ishq soʻzu tobiga taskin, V-V-VV--V-V-VV-- Kishi tamugʻda qachon koʻnglining oʻtini sovutmish. V-V-VV--V-V-VV-- Koʻngulga har necha jabru qaroru pand berur men, V-V-VV--V-V-VV-- Birini voyki boshqarmayin, birini unutmish. V-V-VV--V-V-VV-- Umid nahrini ashkim bilan ne toza qilay kim, V-V-VV--V-V-VV-- Samumi hajr ani kul aylamish, demaki: qurutmish. V-V-VV--V-V-VV-- (Navoyi)
Bu vaznning arab-eron aruzida ismi “Mujtass-musamman-maxbun” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “mafoilun failotun” bilan oʻlchaydilar.
Oʻnsakkizlik Bunda birgina vazn bor.
Uch “ist” vositasi bilan 4+5+4+5 tarzida boʻlunadi: birinchi bulum VV-V-; ikkinchi boʻlum --V-; uchinchi bulum VV-V-; toʻrtinchi boʻlum --V-;
Bir misra’: ѴV-V-/--V-/VV-V-/--V-.
Chaman ichra bir bulbul sahar yonib oʻrtanib sayrar edi, ѴV-V---V-VV-V---V- Gulu yosuman kun nuriga oʻzanib kulib yayrar edi. ѴV-V---V-VV-V---V-
Bu vazn bundan soʻngra kelaturgʻan yigirmalikning ozgina oʻzgarishdan boshqa narsa emas va bu oʻzgarish muzikaga foyda emas, zarar bergan; eron shoirlari bu vaznda yoʻq darajada oz yozganlar.
Fikrimcha, buning yarim misra’ini bir misra’ qilib, toʻqquzliqqa aylantirilsa va shu toʻqquzliq ham VV-V---V-formasida emas,--V-VV-V- formasida yozilsa, yaxshiroq chiqadi.
Arab-eron aruzida buning ismi “Komil-musamman-muzmar” boʻlib, har misra’ini ikki daf’a “mutafoilun mustaf’ilun” bilan oʻlchaydilar.
Yigirmalik Bunda birgina vazn bor.
Bunda har misra’ ikki “ist” vositasi bilan 10+10 tarzida toʻrtga boʻlunadi.
Har boʻlumi ikki daf’a VV-V- toʻplamidan iborat boʻladi.
Bir misra’: ѴV-V-VV-V-VV-V-VV-V-.
Menga noz qildi tagʻofuling dilujon du’ogʻa yugurdilar, ѴV-V-VV-V-VV-V-VV-V- Koʻz uchi bilan qarading kulib talabiga yetdi gadolaring. ѴV-V-VV-V-VV-V-VV-V- (Fazliy)
Buning arab-eron aruzida ismi “Komil-musamman-solim” boʻlub, har misra’ini toʻrt daf’a “mutafoilun” bilan oʻlchaydilar.
KITOBDAGI ARUZ VAZNLARI (Kitobdagi tartib bilan) Hajaz-murabba’-axrab-maqsur Daf’a, 1. Maf’ulu Mafoil --VV--
Mutadorik-musamman-maqtu’ “-” 2. Foilun faa’l -V-V--V-V-
Murabba’-matvi-mavkuf-maqtu’ “-” 1. Mufta’ilun maf’ulun fa’ -VV-----
Mutaqorib-atram-maqsur “-” 1. Faa faulun faa’ faul -VV---VV
Mutaqorib-musaddas-solim “-” 3. Faulun V--V--V--
Hazaj-musaddas-axrab-makfuf-maqsur “-” 1. Maf’ulu mafoilun faulun --VV-V-V--
Mutaqorib-musamman-aslam “-” 2. Fa’lun fa’lun --V----V--
Mutaqorib-musamman-maqbuz-aslam “-” 2. Foilun faa’l -V-V--V-V-
Vofir-murabba’-solim “-” 2. Mufaalatun V-VV-V-VV-
Mutaqorib-musamman-asram “-” 2. Fa’a faulun -VV---VV-
Hazaj-musaddas-axrab-makfuf “-” 1. Mafulu mafoilu faulun -VV--VV--
Ramali-musaddas-mahzuf “-” 1. Foilotun foilotun foilun -V---V---V-
Ramal-musaddas-maxbun-mahzuf “-” 1. Failatun failotun failun VV--VV--VV-
Xafif-maxbun-maqtu’ “-” 1. Failotun mafoilun failun VV--V-V-VV-
Xafif-masha’as “-” 1. Foilotun mafoilun maf’uvlun -V--V-V----
Sari’-musaddas-matvi’-mavquf “-” 1. Muftailun muftailun foilun -VV--VV--V-
Mutaqorib-musamman-mahzuf “-” 1. Faulun faulun faulun faul V--V--V--V-
Hazaj-musaddas-maqsur “-” 1. Mafoiylun mafoiylun faulun V---V---V--
Muzori’-musaddas-makfuf-mahzuf “-” 1. Mafoilu foilotu fauvlun V--V-V-VV--
Munsarix-musaddas-axrab-makfuf “-” 1. Maf’ulu foilotu mafoiylun --V-V-VV---
Mutadorik-musamman-maxbun “-” 3. Foilun -V-V-
Karib-musaddas-axrab-makfuf “-” 1. Maf’ulu mafoilu foilotun --VV--V-V--
Mutadorik-musamman-solim “-” 1. Foilun -V--V--V--V-
Rajaz-musaddas-maxbun “-” 3. Mafoilun V-V-V-V-V-V-
Rajaz-musaddas-solim “-” 3. Mustaf’ilun ---V---V---V-
Ramal-musaddas-solim “-” 3. Foilotun -V---V---V-
Hazaj-musaddas-solim “-” 3. Mafoiylun V---V---V---
Rajaz-musaddas-matvi “-” 3. Muftailun -VV--VV--VV-
Hajaz-musamman-ashtar “-” 2. Foilun mafoiylun -V-V----V-V--
Hazaj-musamman-axrab “-” 2. Maf’uvlu mafoiylun --VV-----V-V---
Muzore’-musamman-axrab “-” 2. Maf’uvlu foilotun --V-V----V-V--
Munsarih-musamman-matvi’-mavquf “-” 2. Muftailun foilun -VV--V--VV--V-
Hazaj-musamman-makfuf “-” 2. Mafoiylu mafoil V--VV--V--VV--
Mushokil-musamman-makfuf “-” 2. Foilotu mafoil -V-VV---V-VV--
Basit-solim “-” 2. Mustafilun foilun --V--V---V--V-
Madid-solim “-” 2. Mustaf’ilun failun --V-VV---V-VV-
Hazaj-musamman-makfuf-mahzuf “-” 1. Maf’ulu mafoiylu mafoiylu fauvlun --VV--VV--VV--
Mutaqorib-musamman-solim “-” 4. Fauvlun V--V--V--V--
Munsarix-musaddas-matvi’ “-” 1. Muftailun foilotu muftailun -VV--V-V-VV-
Jadid-maxbun “-” 1. Failotun failotun mafoilun VV--VV--V-V-
Xafif-maxbun “-” 1. Failotun mafoilun failotun VV--V-V-VV--
Karib-makfuf “-” 1. Mafoiylu mafoiylu foilotun V--VV--V-V--
RUBO’I VAZNLARI Daf’a. 1. Muftailun failatu muftailun fa’ -VV--V-V-VV--
Tavil-musamman-solim Faulun mafoiylun V--V---V--V---
Ramal-musamman-mahzuf Foilatun foilatun foilatun -V---V---V---V-
Tavil-musamman-maqbuz Faulun mafoilun faulun mafoilun V--V-V-V--V-V-
Muzore-musamman-makfuf Maf’ulu foilat mafoiylu foilun --V-V-V--V-V-
Muzore’-musamman-axrab “-” 2. Maf’ulu foilatun --V-V----V-V--
Rajaz-musamman-matvi-maqtu’-maxbun “-” 1. Muftailun mafoilun muftailun mafulun -VV-V-V--VV----
Ramal-musamman-maxbun-maqsur “-” 1. Foilatun foilatun foilatun failun VV--VV--VV--VV-
Maxbun-musamman “-” 1. Mafoilun foilatun mafoilun failun V-V-VV--V-V--VV-
Ramal-musamman-mashkul “-” 2. Failatu foilotun VV-V-V--VV-V-V--
Hazaj-musamman-maqbuz “-” 2. Mafoilun V-V-V-V-V-V-V-V-
Muqtazab-musamman-matvi “-” 2. Foilotu muftailun -V-V-VV--V-V-VV-
Ramal-maxbun “-” 4. Failotun VV--VV-VV-VV--
Rajaz-musamman-solim “-” 4. Mustaf’ilun --V---V---V---V-
Hazaj-musamman-solim “-” 2. Mafoiylun -V---V---V---V--
Mujtass-musamman-maxbun “-” 2. Mafoilun failotun V-V-VV--V-V-VV-
Komil-musamman-muzmar “-” 2. Mutafoilun mustaf’ilun VV-V---V-VV-V---V-
Komil-musamman-solim “-” 4. Mutafoilun VV-V-VV-V-VV-V–VV-V-