Abdurauf Fitrat korpusi

— Mumkinmi?! — Oʻ... Rustammi, kel, oʻrtoq, kel!
Rustam: Ovroʻpacha toʻshalgan bu kichkina boʻlmaga kirgach, oʻrtogʻi Qutlugʻni chiroylik lampaning yorugʻida bir-birining ustida ochilib yotgan musulmoncha, ruscha kitoblarga tikilgan bir holda koʻrdi.
Koʻrushib oʻtirdilar.
Yanami mutolaa!
Maskovda shuncha oʻqugʻaning yetishmadimi?!
— Ta’til paytini Buxoroda oʻtkarmak uchun kelganimning birinchi sababi yurtimizning tarixiy, iqtisodiy, adabiy hollarini yaqindan tekshirmakdir. Buxoro tarixini tekshirib turaman. — Oʻrtoq! Ta’tilni Buxoroda oʻtkarmoqchi ekansan, harholda bir-ikki oy bunda qolsang kerak. Bunda qolgʻaning chogʻda salla-chopon qilib yursang yaxshi boʻlmasmi? — Xoʻsh, bu soʻz qayerdan chiqib qoldi?!
Bizning elning qandayligini bilasan.
Sening bunday yurushing hech kimga yoqmaydir.
Maskovda maktabning soʻng sinf imtihonlarini yuqori darajada bitirib, ta’til paytini Buxoroda oʻtkarmak uchun qaytgan Qutlugʻ deganimiz bu yigit: Buxoro madrasalarida oʻqugʻani paytlarda ham sheriklarida koʻrilmagan bir erk, bir ozodlik koʻrsatib yurar edi.
Maskov tarbiyasi esa, bunga ayricha ozod, mustaqil bir tushunish bergan edi.
Oʻrtogʻi Rustamning bu soʻziga kulibgina qoʻydi.
Javob bermadi.
— Choy ichasanmi? — dedi. — Yoʻq, ichmayman. Nega kulding? Menim soʻzimning sababi bor-a!— Qani, sababini onglayliq-chi? — Bugun “...”ni koʻrdim.
Aytdilarkim: Qutlugʻning bunday yurishi elning ixlosini bizdan qaytaradir.
Unga ayting, Buxoroda salla-chopon qilib yursin.
Yana Maskovga borgach, oʻz kishiliklarin kiyar.
— Siz “...” janoblariga ayting: elning ixlosini oʻzlaridan qaytarmoq istamasalar, unga foyda yetkuzmoq yoʻlini topsunlar.
Elni oʻzungizga ishontirmoq uchun unga salla-chopon emas, foyda koʻrsatingiz.
Siz ham elni salla-chopon bilan aldab tutamiz desangiz, eski hukumat odamlari bilan orangizda ayirma qolmaydir.
Rustamning chiqargʻan papirus qutisidan bir papirus oldi.
Qalin bir kitobning ostinda qolgʻan gugurt qutisini topib Rustamning-da, oʻzining-da papirusini yoqdi.
Rustam Qutlugʻni bir oz gapurtmak istar edi, soʻzini bitirmadi-da: — “Afkori umumiya”ni koʻzga olmasdan qaydan ishlab boʻladir?! — dedi. — Meni gapga solma!
Bizda “afkori umumiya” yoʻqdur.
Bu yasama jumla: ishdan qoʻrqqan bir toʻda el xodimlarining oqsoq, yalqov mantiqlarindan boshqa narsa emasdir.
Unlarga yangi bir yoʻl, yangi bir ish koʻrsatsang, mantiqiy bir suratda soʻzingni qaytara olmay, haligi yasama jumlani loʻp etib oldinggʻa qoʻyub, koʻzlarini koʻzlaringga tikib oʻturalar.
Soʻng kunlarda esa bu jumlani juda oʻz yoʻlinda chiqardilar.
Butun yalqovlar buni oʻzlariga qurol qilib oldilar.
Har qanday bir ishni istamasalar, “afkori umumiya”ga toʻgʻri kelmaydir, deb oʻzlarini qutqaralar.
Oʻrtogʻim, shunga ishonkim: bu qora jumlaning bizga bergan ziyoni istibdod hukumatining bergan ziyonlaridan ortiqroqdir.
— Sen koʻp qiziq gaplar gapurasan! Modomiki, umum bordir, uning afkori ham boʻlmogʻi kerak. Jannat, jahannam kabi diniy fikrlar el orasinda umumiy emasmi? — Yanglishingiz shunda...
Elimizda afkori umumiya yoʻq.
Boshliqlargʻa ergashmoq xususiyati bor.
Boshliqlari nima desalar, el shunga ishonadir.
Bizni elga yomon koʻrsatgan ham uning boshliqlari mullolar, beklar, hokimlar edilar.
Qachonkim shunlar ezilib, ish boshidan yoʻqoldilar, shu kundan boshlab, biz el koʻziga yaxshi koʻrundik.
Jannat, jahannam kabi diniy fikrlarni ham elimiz oʻz fikri qilib singdirib olgan emas, boshliqlarning soʻzlariga ergashibgina qabul etgan.
— El shulargʻa ishonadirmi? — Ishonadir.
Mas’ala bitdi.
Shular fikr etsa, el shulargʻa ishonsa, demak bizda “afkori umumiya” bor.
— Azizim! Biz shul “afkori umumiya” degan soʻzni Ovroʻpani tanigandan soʻng undan oldiq.
“Afkori umumiya”dan hurkmakni ham shundan oʻrgandik.
Ovroʻpada “afkori umumiya” degan kuchli qurol chindan-da bor hamda ovrupalilar undan qoʻrqalar.
Ovroʻpada el bir fikrning tegrasinda toʻplansa, uni yashatmoq yoʻlinda jondan, moldan kechadir.
Mana senga bir misol: Rusiyaning ishchi xalqi “ijtimoiy inqilob” fikri umumiyasini maydongʻa qoʻymoqchi boʻldi.
Butun Ovroʻpa, Amerika jahongirlarining butun hiylalari, tadbirlari, tahdidlari, kuchlariga qarshu turdi.
Koʻkrak berdi, yoʻqqa chiqardi-da, oʻz fikrini yashatdi, oʻz tilaklariga erishdi.
Mana “afkori umumiya” deb, bunga deylar, bu bilan jahannam kabi fikrlar boʻlsa ham, ular bu fikrlar uchun jonlari nari tursin, nonlarini-da bermaylar.
Men bundan qoʻrqub, eng soʻl fikrlarimdan ham bir odim keyin qaytmoq istamayman.
Sen esang, menga salla-chopon kiygizmak savdosinda yurasan, qoʻy, oʻrtogʻim, qoʻy!
Elni aldab, qorinlarini toʻydirganlar salla-chopon qilib, tasbeh qaytara bersinlar.
Menim eng soʻng fikrim shu: Inson oʻzini boʻlgani kabi koʻrsatsin, yo koʻrsatgani kabi boʻlsun!
Rustam soʻzni bundan ortiq choʻzmakning ma’nosiz boʻlurini sezdi.
— Qutlugʻ! Koʻb charchading. Kel seni bir joyga olib borayin, — dedi. — Qanday joy? — Soʻrab nima qilasan? Shu kechani yaxshi oʻtkaraymi, yoʻqmi? Kimnikiga boramiz? — Hamidnikiga.
Juda yaxshi adabiy majlislari bor.
Qutlugʻ papirus qutisini kissasiga solib, joyidan turdi.
Kichkinagina fonusni olib yoqdi, telpagini boshiga qoʻydi.
— Salla-chopon qilaymi? — deb qoʻydi. — Qoʻying emdi, kaltak qilmang, bizda “afkori umumiya” yoʻq ekan, istaganingiz kabi yura bering!
Kulib uydan chiqdilar.
Tashqari qopqani bekitib, koʻchada yura boshladilar.
Koʻchalar jimjit.
Kimsa yoʻq.
Xufton namozini oʻqub, uylariga kirgan “moʻmin bandalar”ning hammalari uxlagan, ora-sira bu yoʻlchilarning oyoq tovushlariga qarshu guru(l)lab qoʻygʻan it tovushlarindan boshqa hech bir hodisagʻa uchramagan bu ikki oʻrtoq bir-birlariga gapirmasdan erksizcha yurar edilar.
Bir oz yurgach, Rustam bir qopqa oldinda turib taqillatdi.
— Kim?! — Oshna. Qopqa ochildi.
Ikki oʻrtoq kirdilar.
Qopqani ochgan kishining kim ekaniga qaramayin yurdilar.
Tor, qorongʻu bir yoʻldan yurib, yana tor, qorongʻu, egri-bugri bosqichlarga erishdilar, qoʻllaridagi fonus ham tomdagʻi lampaning yorugʻi bilan bolaxonaga chiqdilar.
Bolaxonaning ayvonida qoʻnoqlari bilan oʻturgʻan Hamid bularni koʻrgach, irgʻib turdi.
— Oʻ...marhamat.
Qutlugʻ oʻrtoq, marhamat!
Bizni soʻragʻaningizga qulluq.
Quchoqlashib koʻrishdilar.
Buxoro mullolari orasinda forscha goʻzal she’rlar yozmoq bilan mashgʻul boʻlgan mullo Qurbon, yosh taraqqiyparvardan Halimboy Qutlugʻning eski maktab oʻrtogʻi boʻlub, bugunlarda Buxoroda yangi maktab oʻqitgʻuchilari boʻlgan Sharif bilan Egamberdi hammalari Qutlugʻ bilan koʻrishdilar.
Qutlugʻ bu eski tanishlari bilan koʻrishib soʻrashgandan soʻng, tubanda qoʻl qovushtirib turgan, yonlarida uzanib tiklab yostangan tanbur, daf, rubobdan cholgʻuchi ekanlari onglashilgʻan kishilarga salom berdi-da, oʻtib joyiga oʻtirdi.
— Hamid oʻrtoq, men bu kecha sizning uyingizda oʻzimning tarixim bilan koʻrishdim, juda quvondim. Bularning hammalari menim eski tanishlarim, — deb qoʻydi.
Hamid “xush keldingiz” degandan soʻngra qoʻnoqlargʻa choy berdi.
Cholgʻuchilarga qarab: Bizning qoʻnoqlargʻa birinchi ziyofatni siz berasiz, degach, uzuncha soqoli oqargʻan, butun harakatlaridan Buxoroda musiqiyning buyuk ustozlaridan boʻlgʻani onglashilgan bir chol tanburni oldi, quloqlarini yuqori-tuban burab qoʻydi.
Bir-ikki yoʻla chertib-da tingladi.
Soʻngra tanburning chanogʻini qoʻydi-da, koʻzlarini yumib, boshini koʻkragiga toʻgʻri bukib, “Iroq”ning “Buyuk saqiyli”ni chala boshladi.
Tanbur adabiy, ishqiy bir roʻmon oʻqir ekan kabi ogʻir bir muqaddimagʻa kirishdi.
Uning titrak tovushi yolgʻuz havoni emas, singirlarni-da, yuraklarni-da titratib, oyning sof, tiniq nuriga aralashib yoʻqolar edi.
Cholning oʻynoqi barmoqlari tanburning avj pardalariga yaqinlashgach, roʻmonning fojiali yonuq boʻlumi boshlandi.
Tanbur oʻzin butunlay yoʻqotdi.
Qaynadi, ingradi, talpindi, yalindi.
Ondan soʻng yuqori pardalargʻa chiqdi-da, oʻzi-oʻzini bir oz ovutdi, soʻngra toʻxtab qoldi.
Bukulgan boshlar koʻtarildi.
Yumulgan koʻzlar ochildi.
— Rahmat, ota, rahmat, deb cholni maqtab-da qoʻydilar. — Qutlugʻ oʻrtoq, qalay, sharq musiqiysini yoqtirasizmi?! — Albatta, yoqtiraman.
Sharqning qaygʻusinda viqor, viqorinda hasrat borligʻini bizga musiqiysi onglatadir.
Sharq musiqiysini yoqtirmay boʻladirmi?
Kechirasiz, oʻrtoq, bizning majlisning ikkinchi boʻlumi boshlanadi.
Ul ham “bedilxonlik”dir.
Bilasizkim, Bedil Sharqning eng buyuk shoiridir.
Biz haftada bir kecha shunda toʻplanib, bir oz musiqiy tinglagʻandan keyin Bedil oʻqiymiz.
Sizga ogʻirliq qilgʻudek boʻlsa, aytingiz, bu kecha “bedilxonlik”ni qoldiramiz.
Yoʻq, oʻrtoq, yoʻq.
Menga sira ogʻirlik qilmaydir.
Oʻzim ham Bedilni koʻb seva-seva oʻqiyman.
Oʻtunaman, Bedilni keltirib oʻqingiz.
Men juda shodliq bilan tinglayman.
Hamid uyga kirdi.
Bir kursicha bilan katta qoʻlyozma bir kitobni koʻtarib chiqdi.
Kitobni mullo Qurbonga berdi.
Kursichani ham shunga yaqin yerlashtirib, lampani uning ustiga qoʻydi.
Mullo Qurbon kitobni bir yostiq uzra qoʻydi.
Qutlugʻga qarab:
Bedilning “Nukot”indan oʻqiymiz, — dedi.
Oʻqiy boshladi.
“Toboi’ro taqlidi avzoi yakdigar rohzani tahqiqast va tab’iyati odot va rusum mone’i sarmanzili tavfiq”.
“Aksari iste’dodho dar hijobi quvva az fe’l mahrum mond va yake az onho inoni xayol ba arsai vuku’ nagardonad”.
“Fursati sari zonu on qadardur natoxta, ki ba sa’i dasthoi barham shuda ovozash tavon dod va kulfati tazye’i avqot bar roʻi haqiqat devore barnayovarda, ki ba chokhoi gireboni nadomat rohe tavon kushod”.
“Jam’iyati dil ba sharti uzlat hamaro muyassar ast, agar hamsoʻhbaton ma’zur dorand va mutolaai nusxai
tasalli har kas dar bagʻal dorad, agar hamdi rason ba holi xud voguzorand”.
“Ob dar har tab’eki roh yoft, moili taklifi tariy namudan ast va otash bar ham mijoze ki gʻolib omad, sargarmi doʻkoni harorat kushudan”.
“Dayriyonro ba hukmi tasalluti rusum sar az jaybi tafakkur barnayovarda dar xurushi nokus gʻoʻttaxurist va masjidiyonro sarhisobi idroki nafs nogardida, hamon ta’liqai sabhashumori”.
“Na barahmanro az kashokashi domi ixtiloti zunnor taalluq gusextan, to ba taammul kushad, ki nokusi dayristoni fitrat chi ohang dorad va na shayxro az ofati ruju’i xalq va ba hisori tanhoi gurextan, to fahm namoyad, ki labbayki tapidangohi ka’bai dil chi sabha meshumorad”.
“Nochor nakde ki dar girehi xud nabastaand, az kisan gʻayr meshumorand va sare, ki ba xayoli xud naduzdidaand, az gireboni digaron mebarorand”.
“Az gulgulobodi ofatkadai inu on magar dar panohi xomushi gurezi, to be taqlidi zabonho harfe tavoni fahmid.
Va az sadamazori gulistoni vahmu zan goʻshi iltijo ba kari bari, to az pardai gʻayb navoe tavoni shunid”.
“Inkori gʻayr bosh, tasdiq in ast. Vo kard ba dil dalili tavfiq in ast. Tabiati xalq az haqat botil kard Tarki taqlid gir tahdiq in ast”.
Mullo Qurbon Bedilning bu muhtasham, ogʻir sochimini qoʻnoqlarning “bay-bay”lari, “voy-voy”lari, “ofarin”lari orasinda bitirdi.
Halimboy Bedilning buyukligini soʻzladi.
Mullo Qurbon esa: — Karomati bor, - dedi.
Hamid bu soʻzlarning ta’sirini onglamoq uchun Qutlugʻning koʻzlariga tikilib qoldi.
Mullo Qurbon: Sovugan choyni ichib olgandan soʻng yana bir narsa oʻqumoqchi boʻlub, kitobga tikildi.
Biroq Qutlugʻning ochiq, shod tovushi uni toʻxtata qoldi: — Bedil sharqning eng buyuk shoiri, ulugʻ faylasufidir.
Bedil koʻb muhim, teran mas’alalarini tushunib, tugunlarini eshmak istagan mutafakkir bir adibdir.
Uning soʻzlarida biz uchun unumli koʻb fikrlar bor.
Biroq Bedil bu fikrlarni soʻzlagʻanda soʻz oʻyunlarigʻa beriladir.
Juda ingichka munosabatlar topib majozlar, istioralar, jinoslar yasaydir.
Ingichka, ogʻir, bir oz-da qorongʻu soʻylaydir.
Shunisi ham borki, Bedilning majoz, istiora kabi oʻyunlari koʻb shoirlarimizda koʻrulganidek jumlani bezatmak, soʻzga adabiy bir tus bermak kabi xizmatlar bilan qolmaydir.
Bular Bedilning fikr bildirishlariga yordam qiladir.
U 20 soʻz bilan aytaturgʻan fikrni majoz, istiora yordami bilan 10 soʻzda aytib bitiradir.
Har narsaga yuzadangina qarab hukm qilguvchi bizlar bunga ham yuzadangina qaraymiz.
Uning soʻzdagi ustaliklariga, kuchiga, hunariga, oʻyunlariga berilamiz.
Butun “voy-voy”larimiz, “ofarin”larimizni Bedilning soʻzlari uchungina aytamiz.
Uning tub fikrlarini esa hech tushunmaymiz, yo tushunmak istamaymiz.
Bedilning biz uchun-da, oʻzi uchun-da muhim boʻlgan fikrlarini ajratmoq, tortib koʻrmoq, saralamoq, munoqasha qilmoqni kerak topmaymiz.
Bu ishimiz toʻgʻri emas, oʻqugʻandan soʻng uning fikrlari bilan mashgʻul boʻlishimiz kerak.
Mana shunda Bedilning chiroylik bir parchasi oʻquldi.
Hammamizgʻa yoqib qolgʻan kabi boʻldi.
Biroq Bedilning shul sochimdagi fikrlarini ongladikmi?
Albatta, yoʻq.
Bizning butun “voy-voy”, “bay-bay”larimiz uning soʻzdagi ustaliklari uchun edi.
Qutlugʻning bu soʻzlarigʻa mullo Qurbon javob berdi: — Bedilning kitobi katta bir tengizdir.
Har kim oʻz idishiga yarasha bundan suv koʻtaradir.
Biz buning soʻzlarini toʻgʻrulab oʻqiymiz.
Eshitguchilardan har biri onglaganidan kayflanadir.
Har kimning nima onglaganini soʻrab oʻturmoq biz uchun ogʻirdir.
— Tuzuk. Har kim bir narsa onglasun.
Biroq uning bu onglagani toʻgʻrimi?
Bedilning fikri shumi?
Fikri shu boʻlsa, Bedil toʻgʻri tushunganmi, yanglishganmi?
Modomiki, bir shoirni oʻqiymiz, mana shularni soʻrashib, oxtarishib, bir qarorgʻa kelishimiz kerak emasmi?
Hamid soʻzga qotishdi: — Juda toʻgʻri aytasiz, oʻrtoq.
Bedilning fikrlarini oʻzaro muhokama qilishimiz foydalidir.
Qani, birinchi galda oʻzungizni tinglaymiz.
Siz shu parchadan nima onglaganingizni bizga bildiringiz.
Shu soʻzni koʻbdan beri kutib turgan Qutlugʻ qabul qilib, soʻzga kirishdi: — Mening onglaganim shul: Bedil taqlida, ya’ni insonlarning har mas’alada oʻzlaridan yuqoriroqqa ergashib borganlariga qarshudir.
Shunga hujum etmak istaydir.
Aytadirkim: “Insonlarning tabiatlarida yerlashib qolgan bir-birlariga ergashmak haqiqat yoʻlining qaroqchisidir. Rasm-odatlarga boʻyinsunmoq esa tilaklarning toʻsugʻidir”.
Ergashmaklik odatchilikning yomonligʻini shu ikki qisqa jumla bilan soʻylagandan keyin insonning ulugʻ bir kuch ekanini, ergashmakdan, odatchilikdan qutilgach, buyuk ishlar qila olgʻusini, biroq endi bir oz kech qolgʻanini mungli, armonli bir til bilan bildirmak istaydir: “Insonliq dunyosidagʻi koʻb iste’dodlar “shul taqlidchiliq sababi” ishga qoʻyilmay qoldilar. Oʻz yuganlarini xayol qoʻlidan qutqarib, vuqu’ot maydonigʻa chiqmadilar!”
“Boshini tizzaga qoʻymoq (oʻzuncha tushunmak) fursati bu odamlardan shuncha uzoqlargʻa qochgandirkim, qoʻllarini bir-biringa urub essiz, afsus demak bilan uni qaytara olmaylar. Vaqtlarini taqlid orqasinda yoʻqotmoqlari sababli bular bilan haqiqat orasinda shunday bir qalin devor tikilgandirkim, tonib yoqalarini yirtmoq bilan uning tomonga yoʻl ocha olmaylar”.
Biroq buning bilan umidsizlanmak toʻgʻri emas.
Yana yoʻl bordir: “Koʻngulning tinchgina tushunishi bu taqlidchilar orasinda chekilmak sharti (bilan) har kim uchun qulaydir. Biroq bunlar bilan birga yurganda boʻlmaydur, chunki bunlardan har birisini oʻz fikriga tortadir”.
“Suv xoʻllamakni yoqlaydir, olov esa yondirmoqqa undaydir”.
“Dayrchilar yoqlariga bosh solmay (oʻz boshincha tushunmay) qoʻngʻiroq tovushlarigʻa boqmoqdadirlar.
Machitchilar oʻz vijdonlari bilan sanashmay tasbeh sanamoqgʻa osilmoqdadirlar.
Barahman tegrasindagilar taqilish zinnorini uzmaydirkim, tabiat ibodatxonasidagi qoʻngʻiroqning ohanglarini tinglay olsin.
Shayx muridlarning borish-kelishlari balosindan qutilmaydirkim: koʻngul ka’basindagi tolpinishlardan chiqqan “labbayka” tovushlarining hisobini onglasin.
U bilan-da gapurma, bundan-da qoch, oʻzung oʻz vijdoning bilan tushun.
Mana shu vaqt haqiqatgʻa erisharsan”.
Bedilning tizimlari sochimlaridan ochiqdur, yengildur.
Buni oʻzi ham biladur.
Shuning uchun bu ogʻir maqolaning soʻngida bir “toʻrtlik” (ruboyi) bilan oʻz fikrini shunday onglatadir:
“Yolgʻizgina oʻz yoʻlingga qayt.
Boshqa hech narsani qabul etma.
Hammasidan ton.
Sening uchun tasdiq-da shul, tahqiqda shuldir.
Odamlarga ergasha-ergasha haqiqatdan uzoqlashding.
Endi boshqalarga ergashmakni qoʻy, haqiqat shudir”.
Rustam: Ey... bu qiziq boʻldi-ku. Hech kimga ishonmasak, hech kimga ergashmasak yomon boʻlmasmi?
Sharif: — Shayxlarni Xudo urdi.
Hamid: Masjidni demaysanmi?
Egamberdi: Butxona bilan birga tutdi-ya?
Mullo Qurbon: Bular qazoyi she’riyadir.
Bulargʻa ishonib boʻlmaydir.
Qutlugʻ: Bular eng buyuk Sharq shoirining biz uchun eng keraklik fikrlaridir.
Mullo Qurbon: Biz uchun nima kerakligi bor?
Qutlugʻ: Bedil shu maqolada uch muhim nuqtani olib soʻylaydir.
Birinchi nuqtada u insonda eng ulugʻ, eng yuqori oʻrunli kuch borligʻini soʻylaydir.
Inson oʻziga ishonsa, oʻz vijdoniga ergashsa, har ishni qilar, har haqiqatgʻa, har tilakka erishar, deydir.
Bedil insonni koʻb koʻtaradir, koʻb yuqorilargʻa chiqaradir.
Shaytonning Odamga topinmagani uchun mal’un boʻlgani toʻgʻrisida bir hikoyat bor: hammamiz bilamiz, Bedilga koʻra, bu hikoyat insonning martabasini koʻrsatmak uchun bir ramz, bir kinoyadir.
Buning tub ma’nosi shudirki: hazrati insonga topinmagan kimsa, kim boʻlsa-da, mal’undir:
She’r: Xushe ki ramuzfahmi chandu chun ast, Donad, kiblis az chi rah mat’un ast? Ya’ne, on kas, ki hazrati insonro Masjud tasavvur nakunad, mal’un ast?
Bedil kitobining koʻb yerinda insonning oʻz kuchini onglamayin tubanliklarda qolgʻanini soʻylab qaygʻuradir.
Bu bayt ham shu ma’nodadir.
Xok shud fitrat bo pasti, lek mijgon barnadosht, V-arna az mo to ba bomi osmon yak zina bud.
Bedilning bu soʻzi, undan burunroq yana Hindustonda oʻtgan Fayziyning “Ma’rifati nafs” otli qasidasidagi shul baytni esga keltiradir: Bunyoni tust musta’di naqshi uluvvu sifl Xoh osmonu xoh zamin shav, muxayyary”.
Bedilning ham Fayziyning “Ma’rifati nafs” qasidasiga oʻxshatib yozgan bir qasidasida: Muxtori sad uruju nuzulast himmatat To sar zi olami chi haqiqat barovari, deganlarkim, fikrimcha, Fayziyning yuqoridagi soʻzini Fayziydan kuchsizroq qilib aytgan boʻladi.
Bedilga koʻra, inson mana shunday ulugʻ bir kuch ekanini bilmagani uchun ojizlikka tan beradir.
Ojiz qolgʻach, butun balolar uning boshiga yogʻishi tabiiydir.
“Tish har zamon ost iringni yaralaydir”.
Insonni oʻz kuchidan xabarsiz saqlagʻan, uni tabiiy taraqqiyotlarindan tuta qolgʻan sabablarning bittasi taqliddir.
Shuning uchun Bedil boya oʻqugʻanimiz maqolasinda ikkinchi nuqta qilib taqlidni olgandir.
Bedil taqlidning yovidir.
Oʻz vijdonindan boshqasigʻa ishonmaydir.
U “Tushunish bozorini axtarmish, toshi vijdondan ogʻir kelaturgan bir tarozi topa olmamishdir”: Ba chor suy taammul nayoftam, Bedil, Tarozu ki garontar buvad zi dili sangash.
“Rasm, odatlarga boʻyinsunib, taqlid bilan yashamoq oʻlumdir. Chindan yashamoq istaganlar uchun bu sehrli, qorongʻu zindonni buzib qutulmoq lozimdir”: Zindagi dar bandu qaydi rasmu odat murdan ast, Dast dasti tust, bishkan in tilismi torro.
Bedilning koʻngli, vijdoni qaysi yoqni koʻrsatsa, ul shul tarafga qarab yoʻl, manzil demasdan yuraveradir, chunki uni shu yoqqa olib borguvchi “shavq”dir.
Taqlidchilar kabi boshqalardan kiralab olingan eshshagi yoʻqdir:
Ba har taraf kashadam dil, yakest jodavu manzil, Savori markabi shavqam, xari kiroya nadoram.
“Koʻngul, vijdon kitobidan onglaganing fikrlar, bir nuqtagina ham boʻlsa, koʻz qorasi kabi toʻfonlar, toshqinlar bilan siylanmaydir. Tashqaridan taqlid bilan toʻplaganing fikrlar, kitoblar, daftarlar toʻla boʻlsa ham, koʻzung ochilgach, kirpiklar kabi tarqalib ketadir”, deydir: On chi az nusxai dil fahm kuni, agar hama nuqtaest Chun mardumak toʻfonash az jo name barad. Va har chi az xorij jam’ namoi, har chand daftar — Host, dar chashm kushudane chun mija barham mexoʻrad.
Taqlidchilikni insonlarning tabiatinda buncha berkitib birlashtirgan sabab — Bedilga koʻra, dindir.
Shuning uchun oʻqugʻanimiz maqolasinda uchinchi nuqta qilib dinni olgan, unga ham tegib oʻtgan.
Yolgʻuz bunda emas, Bedil yozuvlarining koʻb yerinda bu “fikr”ga uchramak mumkindir.
“Haq”, “botil” soʻzlarini eshita-eshita quloqlarim kar boʻldi.
Sinsin bu cholgʻular, men koʻnglumdan bir narsa eshitmak istayman” deb qichqiradir: Kar shudam, to chand shoʻri haqqu botil bishnavam, Bishkanad in sozho to chize az dil bishnavam.
“Minglarcha Ka’ba bilan unda oʻqulgʻusi duolarni oʻz koʻngli tegrasinda aylangan kishiga qurbon” qilib-da yuboradir: Hazor Ka’bavu labbayk mahvi shavqparaste Ki girdi dil chu nafs yak-du bor gardadu nolad.
“Toshdan yasalgan Ka’ba bilan butxonani bir-biriga urmoq, ushatmoq, bu ikki toshning urilishindan haqiqat uchquni chiqarmoq” istaydir: Gu: Kabavu dayr bar sari ham shikanand Az jangi du sang otasham matlub ast.
Haqiqatni Ka’ba bilan butxonadan izlab, unga-bunga yugurib yurganlarni har yoqdan tosh bilan urilmoqda boʻlgʻan devonalargʻa oʻxshatadir: Gohe ba Ka’ba madavamu gah ba suyi dayr, Devonaam zi har tarafam sang mezanand.
“Bedil kabi vijdon puchmoqlarini kezib “tavof” qilguchi kishilar Ka’ba bilan butxonani oʻz yoʻllarini toʻsib turgan toshlar” deb biladir: Sangi rohi xud shumorad Ka’bavu butxonaro, Har ki chun Bedil tavofi goʻshai dilho kunad.
Unga koʻra, “Ka’basi-da, butxonasi-da haqiqat uylari emas, yoʻlchilar qayerda yoʻldin adashgan boʻlsalar, shunda bir manzil yasab” ketganlar: Kabavu butxona naqshi markazi tahqiq nest, Har kujo gum gasht rah sarmanzile orostand.
“Ka’ba bilan butxonaning tomoshasi meni jamiyat orasindan qochtirib, choʻllarga ovora qildi. Chunki bunlarning qismogʻi (tazyiqi) bilan menim joyimning (jamiyat orasining) havosi buzulgan edi” deb zorlanadir: Sayri dayru Ka’ba juz ovoragi hoyam naxost, Shud havogir az fishori in makonho joyi man.
Bedilning bu soʻzi ham qiziqdir: Nayrangi Kabavu dayr mahmilkashi davas chand Z-on jo ki maskani ust u ham xabar nadorad, —
“Tangriga erishmak uchun Ka’ba, butxona oʻyunlarigʻa berilib qachongʻacha har tomonga yuguramiz. Joyining qayerda ekanini uning oʻzi ham bilmaydir!” demak istaydir.
Qutlugʻning sira kutilmagan buncha ochuk, uzun soʻzlari hammani shoshirtirgan edi.
Mulla Qurbonning koʻzlari olaygan, oʻzini zoʻr bilan tutadir.
Sharif bilan Egamberdi qayonga borishini sezdirmay yoʻlning oʻrtasinda turgʻan odashgʻanlar kabi tongʻib turalar.
Halimboy bilan Rustam Qutlugʻning soʻzini kesmak uchun yoʻl oxtaralar.
Qutlugʻning bu soʻzlarini quvonib tinglab turgan yolgʻizgina Hamid edi.
Halimboyning singirli tovushi Qutlugʻni toʻxtatdi: — Qutlugʻ oʻrtoq!
Juda oshib ketdingiz emdi.
Rustam: Eski hukumat zamoni boʻlsa edi, seni shul oʻtirganing joyda urub oʻldirar edim.
Qutlugʻ: Menga nima deysan?!
Bedilingning soʻzlari-da!
— Ey... Shu Bedilni ham oʻldurar edim. Qoʻy, bas-e. Ma’rifatingni ongladik! Bedilning fikrlarini koʻtara olmay ekansiz, nega Majlis qilib uni oʻqiysiz?! — Qoʻy-e... Bediling qursin. Majlising ham qursin. Sen ham qurib ket. Tur, ketamiz emdi!
Hamid majlisning tartibsizlana boshlaganin koʻrgach, oraga kirdi: Rustam, oʻrtoq, nega bunday qilasiz!
Majlisni buzmangiz.
Bu kishining soʻzlari sizga yoqmagʻan boʻlsa, javob qaytaringiz, mana domullo ham oʻtiribdilar.
Qutlugʻ oʻrtoqning aytganlari yanglish esa, gapursinlar, tinglaymiz.
Qaysilarining soʻzlari tuzukroq chiqsa, shuni qabul qilamiz.
Hamidning bu soʻzidan keyin hammalari mullo Qurbongʻa qaradilar.
Mullo Qurbon esa bir yoqdan Bedilda shunday soʻzlarning borligʻini bilar edi, bir yoqdan zamonning nozik boʻlganini onglar edi.
Shuning uchun bu janjalga aralashmaslikka boshdan qaror bergan edi.
Hamidning soʻzi uni qiyin bir holgʻa tushirdi.
Shuncha odam qarab qolgandan keyin bir narsa aytmogʻi kerak edi: — Qutlugʻ oʻrtoq, siz koʻb uzun soʻzladingiz, dedi. Soʻzingiz shuncha uzoqqa choʻzilib bordiki, tilagingiz orada yoʻqolib qoldi. — Qanday yoʻqoldi? — Siz Bedilning maqolasinda uch muhim nuqta koʻrsatib, biz uchun juda kerakligini soʻylagan edingiz.
Men shularning qanday kerakligini soʻradim.
Shunga javob bermadingiz.
Shul uch muhim nuqtada Bedilning fikrlarini ochib koʻrsata olganimni Rustam oʻrtoqning achchigʻlanishidan ongladim.
— Mana emdi bu fikrlarning biz uchun keraklik ekanini koʻrsataman. — Hech kerakligi yoʻq!
Siz soʻng ikki “moʻlchar” orasinda Ovroʻpani bir yoʻla koʻrib qaytgʻan boʻlsa edingiz, “hazrati inson”ning “moʻjiza”larini, “qudrat”larini koʻrib, Bedilning nima demoq istaganini onglar edingiz.
Unda inson buyruqlariga boʻyinsungan, tabiiy kuchlarning qilgʻan xizmatlarini koʻrganda, oʻzingizning ojizliq, kuchsizligingizdan uyalar edingiz, uyalar edingiz emas, oʻzingizning inson boʻlganingizga ham ishongingiz kelmas edi.
Turk xalqlari zamonning oʻn ikki yillik bir davrini “moʻlchar” der edilar.
Bu soʻz bugun ham Turkistonda bordir.
Men bu yerda “moʻlchar”ni 100 yil uchun ishlatdim.
Qabul etilsa, usmonlicha “asr”, totorcha “yuz” demakdan oʻngʻayroqdir.
Bu soʻz Halimboyga ogʻir keldi chogʻi, birdan soʻzga kirishdi: Ovroʻpani men koʻrdim.
Dunyo kabi shaharlarini, shahar kabi fabrikalari, ayroʻplonlarini, simlik, simsiz telegrom, telefonlarini tomosha qildim.
Oʻzimning insonligimdan shubha qilgʻanim-da yoʻq, kattalarimizning soʻzlariga ishonmaganim ham yoʻq.
Siz bu soʻzlarni qaydan chiqarasiz?
— Tuzuk. Siz Ovroʻpani koʻrdingiz, tamosho qildingiz.
Biroq Ovrupadagi jamiyatlarning qanday asoslarga qurilganin koʻra bildingizmi?
Bizning ham ovroʻpalilar kabi tabiat kuchlarini oʻzimizga boʻyinsundirishimiz, ovrupalilar kabi taraqqiy etishimiz kerakmi, yoʻqmi?
Kerak boʻlgach, mumkinmi?
Mumkin boʻlgach, qaysi shartlar bilan boʻlur?
Jamiyatimizni qanday qurish mumkin?
Shularni oʻyladingizmi?
Albatta, oʻylamadingiz, oʻylamaganingiz uchun qaytib kelib, kattalarimizga ergashamiz, deb utirdingiz.
Bu hol yolgʻizgina sizda emas, butun elimizda bordir.
Bu soʻzimning toʻgʻrilirini onglamoq uchun soʻng bir “moʻlchar” (asr)dagi tariximizni koʻzdan kechirsangiz boʻladir.
Soʻng “moʻlchar”larda Ovroʻpaning boyligi oʻz uyasiga sigʻmadi.
Devsaroylariga oʻxshagan fabrikalarida ham mol yasab chiqargʻan tovarlariga bozor kerak edi.
Bularni izlab yurtidan tashqariga qaradi.
Boshdan bizni, musulmon dunyosini koʻrdi.
Bu dunyoning xom mollarini, ma’danlarini, bozorlarini qoʻlga olgach, oʻz ishlarining yoʻlga qoʻyilishini oʻyladi.
Toʻplari, miltiqlari, bombalari, butun jahannamlari bilan birga yuzlandi.
Biz esa ularning bu kelishlarining haqiqatini onglay olmadik.
Nechun kelar, qanday kuch bilan keladilar, kelishlaridan nimalar tugʻilar, qanday sabab, qanday yoʻl, qanday shartlar bilan ularni toʻxtatmoq boʻlar?
Bularni tushuna olmadik.
Ogʻizlarimizni ochib, koʻzlarimizni yumib, kutibgina turdik.
Keldilar, oʻlkalarni oldilar, bozorlar ochdilar, tabiiy xazinalarni taladilar.
Eng soʻng hisoblarining yanglish chiqqanini koʻrdilar.
Sharq Ovroʻpa jahongirlarining qorinlarini toʻydirmogʻidek koʻrindi.
Ularning hirslari qaynadi, tomogʻlari titradi, koʻzlari qongʻa toʻldi.
Sharqni oʻzaro boʻlishmak, ulashmak ustida kelisha olmadilar.
Janjal chiqdi, oʻzaro umumiy urush ochdilar.
Uch-toʻrt yil urushdilar.
Biz bundan-da bir narsa onglay olmadik.
Bir yoq yengdi, bir yoq yengildi.
Eng soʻng yarashdilar.
Bedilning “tish osti iringni yaralaydir” degan soʻzi oʻzining toʻgʻruligini yana koʻrsatdi.
Yarashdan soʻng butun ogʻirlik musulmon Sharqi ustiga tushdi.
Chunki musulmon Sharqi kuchsiz edi, yolgʻiz edi.
Umumiy urushda yengganlar musulmon Sharq dunyosini hammadan burun ulashmoq, chaynamoq, yutmoq plonlarini chizdilar.
Ishga ham kirishgan edilar.
Biroq yana hisoblari yanglish chiqdi.
Ovroʻpada burungʻidan ulugʻroq yaroq, undan butunlay boshqacha bir umumiy kurash chiqdi.
Bu kurash Ovroʻpaning boylari ham boyliq hukumatlariga qarshu unlarning qoʻli ostinda ezilib qolgʻan mehnatkashlar tomonidan ochildi.
Bu kurashning boshlangʻich harakatlari Ovroʻpaning har tomonida qaynab turgan boʻlsa ham, eng kuchli ish maydoni Rusiyadir.
Rusiya mehnatkashlari Rusiyada qurilgan boylik hukumatini butun quyruqlari bilan, qoldiqlari bilan, izlari bilan supurib tashladilar.
Ovroʻpaning jahongirlik, boyliq hukumatlariga qarshu belgili ochiq bir yoʻl tutdilar, kurash davom etmakdadir.
Biz esa bunga ham ogʻzimizni ochib qarab turamiz.
Dunyoni ost-ust qilgʻuchi bu inqilob kurashining nimaligini, nechunligini, insonlik dunyosinda qanday bir ta’sir qilishini tushunmaymiz, onglamaymiz.
Buning ham oʻz oramizdagi kichkina janjallar kabi bir janjal boʻlganiga qaror berib oyoqlarimizni uzatamiz-da, kim qanday koʻknor xayollariga berilib yotamiz.
Tushunmaymizkim, bugun biz: yer yuzining buyuk bir ulushini olib oʻtiramiz.
Insonlik jamiyatining buyuk bir boʻlagi, deb biz koʻrsatilamiz.
Butun yer yuziga, butun insonlik jamiyatiga bogʻliq boʻlgan masalalardan, janjallardan qochib chiqishimiz bilan bizni qoʻymaylar.
Yo insoniy masalalarga qatnashamiz, yo insonliq huquqindan ayrilamiz.
Tuya kushi kabi tuya-da emas, qush-da emasmiz, deb yurishimizga bundan soʻngra yoʻl yoʻq.
Bedilning aytgani kabi: “Hayot tengizi kun sayin toʻlqunlanib, kengayib borgani uchun butun qirgʻoqlarini, sohillarini yutib yuborgan, emdi kemani sindirib toʻlqunlar orasigʻa kirmak, toʻlqunlargʻa aralashmoqdan boshqa najot sohili yoʻqdir”.
Ba juz kishti shikastan sohili amne nameboshad, Ki in dare furu burdast az vus’at karonhoro.
Mana biz shularni tushuna olmaymiz.
Biz xurofotga, diniy taassubga, taqlidchiliqqa, rasm-odatchiliqqa shunday bogʻlanib qolganmizkim, bu masalalarni tushunishga vaqtimiz-da, kuchimiz-da qolmagʻandir!
Bedilning aytgani kabi havosi buzilgan bu qorongʻu zindonni buzib tashqarigʻa, ochiq havoga chiqishimiz kerakdir.
Butun tabiiy kuchlarni oʻzimizga topindirguchi “hazrati inson” ekanligimizni bilib, unga koʻra harakat qilishimiz lozimdir.
— Mullo Qutlugʻ, sizda juda qiziq bir mantiq bor ekan.
Bir kishi sizdan bir narsani soʻrasa, javobiga gapuraberasiz, gapuraberasiz.
U bechora nima soʻraganini, nechuk soʻraganini unutmaguncha, sizning soʻzingiz toʻxtamaydir.
Kani, yana nima boʻldi, taqsir, soʻraganingizning javobini bermadimmi?!
— Javob berganingizni bilmadim, biroq koʻb gapurdingiz. — Istarsangiz... — Yoʻq, yoʻq... qoʻyingiz. Siz bilan mas’alani bu yoʻlda olib bora olmaymiz.
Boshda bir tugunni yeshib qoʻyushimiz kerak.
— Marhamat qilingiz! — Sizcha, Bedil musulmonmi, emasmi? — Bedil musulmon.
Islomdagi soʻl “vahdati vujud”chilardan.
“Vahdati vujud” mazhabining musulmonlik bilan qanday munosabati bor, “iloh” fikri bilan qanday munosabati bor, bu toʻgʻrularda bu majlisda gapirmayman.
Bundagi yosh miyalarni bu masalalar bilan bulgʻatmoq toʻgʻri emasdir.
Bedil kim boʻlsa boʻlsin, oʻz zamonindagi insonlik jamiyatining qurilishindan rizo boʻlmagan, insonlarning koʻbchiligini “saodat”dan uzoq koʻrgan hamda shuning uchun qaygʻurgan bir faylasufdir.
“Har bir gul qon tomib turgan bir yaradan boshqa narsa emas, Bu bogʻchaning yuraginda qanday bir tikan sindirilgan ekan!”: Har gul, ki didam, obilai xun chakidan ast, Yo rab, chi xor dar dili gulshan shikastaand? deb ham qaygʻuradir, ham bu holning sabablarini izlaydir.
“Yoʻqlik chegarasigacha butun borliq dunyosining alam, qaygʻu tomonidan oʻralib olinganini” koʻradir-da, shunda turib birgina faryod eshitmaganlarga “Quloqsizlar!” deb qichqiradir: Hujumi dard pechidast, hasti to adam, Bedil, Tu ham gar goʻsh dori nolae xohi shunid in jo.
Bedil dunyoning bu holiga qaygʻurgʻani kabi sabablarini-da oxtaradir.
Taqlidchiliq, rasm, odatchilik, din taassublariga uchraydir.
Bunlargʻa yuqorida koʻrganimiz kabi hujumlar qiladir.
Xalqning ishga emas, xayolga berilganini, oxirat, jannat, jahannam xayollarigʻa botib, haqiqatdan uzoq tushganlarini koʻradir.
Bunlarga-da koʻb hujum qiladir: “Koʻb uzoqlarni oʻylab oʻzumdan yiroqqa tushdim, oxirat fikrindan qaytib, bir ozda oʻzumni tushunayin emdi”, — deydir: Magar az fikri uqbo boz gardam to ba xud oyam Ki az xud saxt dur aftodaam az durbiniho.
Bedilgʻa koʻra, “tiriklik, hayot ikkinchi yoʻla qaytmaydi. Bu uchqunning koʻrunishi bir daf’agina boʻladir”: Zindagi mahrumi takror astu bas, In shararro jilva yak borastu bas.
“Bu jamiyatning nari tomonida mavhumotdan boshqa narsa yoʻqdir. Koʻr emassan, koʻzing bor, boshqa olam qayda?”: On sui anjuman nest ba juz vahmu zann Chashmi napoʻshidai olami digar kujost?
“Ey shayx! Qalandarona bir soʻzum bor, aybgʻa buyurma emdi, sen jannat degan shunday bir joyga bormoq bilan kattalik qilasanki: u... oʻrni ham emasdur!”: Qalandarona hadisest, zohido, ma’zur, Tugʻarra ba bihishte ki joi r...dan nest.
Mana shunday jiddiylashib, kulib soʻylangandan soʻngra, “Jannat shu kungi erk, ozodlikdan boshqa narsa emasdir. Voiz, sen mening boshimni ogʻritma. Meni qoʻrqutib, umid dunyosindan halok qila olmaysan!”: Bihishti naqdi ozodist, voiz, dardi sar kamtar, Haloki olami ummed natvon kard az bimam.
Bedil jahannam, jannat fikrlarin pardasi orqasida turib, el noni bilan qorinlarini toʻydurib turgan shayxlar, zohidlarga uchraydir.
Unlarga-da jon achchigʻi bilan hujum qiladir.
“Xonaqoga borma! Unda jannat vahimasiga berilib hozirdan jahannam puchmogʻiga tikilganlarning kulgili hollariga kishining qaragʻusi kelmaydir”: Marav ba savmaa, k-on jo nametavon didan Ba vahmi xuldi jahoni girifta kunji jahim, — degandan soʻng shayxlarni yana masxara qila boshlaydir.
Tu az sarrishtai tadbir, zohid, gʻofili, v-arna Nadorad fisqi xilvatxonae juz porsoiho.
“Sen shayx hiylasining uchini qoʻlga tushurgan emassan. Yoʻqsa, fosiqlikning “taqvo”dan boshqa bir xilvatxonasi yoʻqdir”.
Shayxo, ahadi gari muborak boshad, Karru fahri xudsari muborak boshad, Imruz ba e’tiqodi hayvone chand, “Odam” shudai, xari muborak boshad!
“Ey shayx, zikr-duo majlislari qutlugʻ boʻlgʻay, oʻz boshingcha kattaliklar, dabdabali yurushlar qutlugʻ boʻlgʻay. Bu kun bir necha hayvon oldinda “odam” boʻlubsan... eshaklik qutlugʻ boʻlgʻay”.
Zohid nabarad yak sari moʻ boʻi infiol Dar shona ham hazor dahan rishxand bud.
“Shayximizning oʻzi uyalmoqni bilmaydir. Yoʻqsa, uning soqoligʻa taroq ham ming ogʻizdan kulib turgan edi”.
Maxur az pokii domoni zohid, Firebi nuri beimoni zohid. Chu subhi kozib ast in tegi jongox Haloki korvonero kamingoh. Chu misvokash xabosat tar zaboni, Asovorash hamon xushki ravoni. Chu otash zohiru botin tabohi, Ba sar xokistaru dar dil siyohi.
“Shayxning etagini kirsiz koʻrib, nursiz imoniga aldanma! Bu jonlar qiygʻuchi qilich yolgʻon tongga (subhi kozibga) oʻxshaydir. Bunga ishonib yoʻlga chiqqanlarni halok qiladir. Tili misvoqining tiliga oʻxshab hoʻl boʻlsada bulgʻoqdir. Yurushi qoʻl tayogʻining yurushi kabi quruqdir. Sirtinda kul, yuraginda koʻmir saqlagan olovga oʻxshaydir”.
Zohid az bas fusurdanash soxta shayx Mushkil, ki kunad iloji tab’ash doʻzax. In mazgʻai zamharir dar otash ham, Gar meaftad, chu bayza, mebandad yax.
“Shayx oʻzining sovuqligʻidan muzlanib qolgandir. Buni jahannamgʻa solib, tuzatib (eritib) boʻlmaydir. Bu “chaynalgʻan qor, olovga tushsa ham yumurtqagʻa oʻxshab qotib qoladir”, deb shayxlarni isloh qilib, yoʻlga ketirmakning mumkin boʻlmaganini bildiradir.
Yana shunday el ustinda yashaganlar, elni talab qorin toʻydirganlar qatorinda podshohlarni koʻradi.
Oʻzlari ahmoq boʻla turib elning butun ishlarini qoʻlga olganlarini bir turli onglayolmaydir.
Podshohlarning boshdagi “jigʻalarini”, tojli kulohlarini fonusga oʻxshatadi.
Unlarning magʻrur boshlarindagi aqlni “fonus ichra oʻchib qolgʻan chiroq” deydir: In aql, ki dorad sari purnaxvati shohon, Sham’est, ki afsurdai fonusi kuloh ast.
Boylarni koʻradir, hujum qiladir, unga koʻra insonlar aro muhabbat, qardoshliq sezgularini yoʻq etkan narsa xususiy boylikdir.
Podshohlarning quyruqlari boʻlgʻan beklar, buyuk ma’murlarni koʻradir.
Zolimlar, yilonlar, chayonlar deb soʻkadir.
Bu qahramon faylasuf bunlarning hammasini qatorlab ezgandan soʻngra qarshusinda xalqni koʻradir.
Xalq... mana shuncha tartibsizliqlar, zulmlar, aldanishlar, baxtsizliklar qarshusinda bir harakat qilmasdan, tan berib, tavakkal qilib, ojizlik, chorasizlik bilan yotgan xalq...
Ortuq bunlar bilan-da gaplashmak zamoni kelgan.
Bedil bunlarga qaraydir-da, “hoʻkiz bilan eshshak bir oz voqif (xabarlik) boʻlmoq bilan inson boʻlmasalar-da, inson bir oz xabarsizlik bilan eshshak boʻladir”, deydir: Govu xar az ogahi inson naxohad gasht, lek Odami gar andake gʻofil shavad xar meshavad.
Bedilga koʻra, “hayot bir dengiz, biz uning tolgʻalarimiz. Tolganing tabiatindan harakatni chiqarib boʻlmaydir. Hayot bor ekan, bizning-da harakatsiz, tavakkal etib oʻturishimiz mumkin emasdir”: Az tinati amvoji taraddud natavon burd, To hast nafas fikri mahol ast tavakkul.
“U yerda koʻlkaning sirtinda yirik qalam bilan yozilgan shu soʻzni oʻqugʻan kim ishsiz, harakatsiz yotganlar butun dunyoning oyoqlari ostinda qolurlar”: Zi lavxi soya juz in harfi sarxate nadamid Ki poymoli jahonand ahli bekori.
Mana, Bedilning koʻrganlari, tushunganlari, soʻylamak istaganlari shunlardir.
Ortuq uning musulmon boʻlub, boʻlmagani toʻgʻrusida qanday bir hukm bersangiz siz bilasiz.
Bedil esa, hech kimning hech soʻzidan qoʻrqmaydir.
Uning fikri shudirkim: “keng bir dalaning etagi tikanlarga qarshu shundaygina qaygʻusiz tursa, maslak egalari ham kishilarning soʻzlariga qarshu shunday qaygʻusiz turalar”: Ahli mashrab az zaboni ta’ni mardum forigʻand Domani sahro chi ram dorad zi zahmi xorho.
Yana uzayib yubording, Qutlugʻ, domlaning aytganlari toʻgʻri ekan.
Rustamning kulib aytgan bu soʻzini mulla Qurbon kesdi.
Yoʻq, kulmang oʻrtoq — dedi, bu kishi chindan-da Bedilni koʻp oʻqugʻan ekanlar.
Emdi, birodar Qutlugʻ, oʻzingizning aytganingiz kabi Bedil soʻfiylardan boʻlgʻan.
Soʻfiylarda shunday soʻzlar koʻb boʻladir.
Biroq biz bu soʻzlarni ustozlarimizdan eshitmadik.
Bunlarning haqiqatini onglay olmaymiz. Buning toʻgʻrusinda koʻb soʻylashmakka ham boturlik qila olmaymiz.
Rustam kuldi.
— Biz, — dedi, — Bedilning soʻzlarini ongladik.
Sening ham masxara bir odam ekaningga ishondik.
Eski zamonlar boʻlsa edi, Bediling bilan seni yon-yonga qoʻyub, ustingizga qora moy toʻkub, yondirar edik.
Hamid..! “Bedil, yana Bedil” deb maqtab yurganing shumi?
Bu bizning Qutlugʻdan ham masxararoq ekan-ku!
Rustam, sen har majlisni shunday tentaklik qilib oʻtkazasan, qoʻy emdi, majlisni buzma, bir oz oʻquylik.
— Yanami? Hay, oʻqungiz, qani. Yana nimalar chiqar ekan?!.. — Qutlugʻ oʻrtoq, qaysi yerindan oʻqutaylik?! — Menga boʻlsa “Irfon”dan “yetmish toʻrtinchi tizim”ni oʻqusinlar.
Mullo Qurbon “Irfon”dan yetmish toʻrtinchi tizimni topib ochdi.
Qutlugʻning oldiga qoʻydi.
Men surar edim: buni Qutlugʻ birodar oʻzlari oʻqusunlar, — dedi.
Boshqalar ham bu soʻzni yoqladilar.
Hamid turib lampani Qutluqqa yaqin qoʻydi.
Qutlugʻ oʻrtoqlarining soʻzlarini qaytarmadi.
“Irfon”ning yetmish toʻrtinchi tizimini oʻqiy boshladi: Pesh az on dam k-az oshyoni xayol, Shoʻxii movu man zanad paru bol. Odam on tuxmi mazrai imkon, Reshae dosht dar riyoz chunon. Beasar boxayol mezad jush, Hamchu faryod bar labi xomush. Oxir aftod on bahori funun, Chun nihol az tilismi dona burun.
Rustamning tentak tovushi Qutlugʻni toʻxtatdi.
— Toʻxtating, aka! Boshingizni koʻtarmay oʻqub ketaberasizmi? Emdi bizning soʻzlarimizga javob berasiz. — Qani, nima deysiz?! — Bedil ham odamning jannatdan chiqqanini soʻylab oʻtdi. Bunga nima deysiz?! — Bedil uni aytgan emas.
Aytsa ham qabul qilmaymiz.
Men sizga Bedilning “vahdati vujud”chi soʻfiylardan boʻlganini soʻylagan edim.
“Vahdati vujud” fikrini qabul qilgan soʻfiylarning hech bittasi, Odam Ato degan bir kishining boshda jannatda yurganini, uning chap qovurgʻasindan Havo ona degan bir xotun chiqqanini, soʻngra bugʻdoy yeb jannatdan quvilganini qabul qilmaydir.
Unlarning dunyo yaratilishi toʻgʻrisinda “davr” nazariyasi degan oʻz nazariyalari bor.
“Davr” nazariyasining yengil bir boʻlaginda unsurlarning birlashmagindan “jamodot” (jonsiz jismlar) ungan, jamodotning yuksalish yoʻlindagi tebranishlarindan “nabotot” (oʻsimliklar) oʻsgan, unlarning yetishmagi bilan “hayvonot” (jonivorlar) chiqqan, ularning takammul etishidan insonlar paydo boʻlganligi soʻylanadi.
Soʻfiylarning “davr” nazariyasi bilan bu kungi tabiat olimlarining “takammul” nazariyalari orasinda sirtdangina bir turli oʻxshash bor, ham bu ikki nazariya tubdan bir-biridan ayriladi.
Men bu yerda “davr” nazariyasining haqiqatindan hamda uning takammul nazariyasi bilan boʻlgan munosabatindan soʻylamayman.
Chunki uzundir, bizni tilagimizdan uzoqqa tushuradir.
Bedilning oʻzi ham kitobida bu “davr” nazariyasidan uzun soʻylaydir.
Unsurlarning toʻplanishidan insonlikkacha harakatini mana shu yoʻlda koʻrsatadir: Jam’ to shud jamod nom girift, Rast az on jo nabotu jom girift. Ba ravone rasidu hayvon shud, Ba suxan lab kushodu inson shud.
Bedilga koʻra, inson jannatdan yerga tushmadi.
U bu kungi holiga kirmasdan burun hayvonlar qatorinda xuddi shunlar kabi yurguvchi bir hayvon, maymun edi.
Chunki tabiatda har bir shakl “modda”ning ustiga tushadir.
Shakldan burun moddaning bor boʻlushi kerakdir: Hech shakle be hayulo dobili surat nashud, Odami ham pesh az on k-odam shavad boʻzina bud.
Bedilning bu toʻgʻridagi fikrlarini onglab oldingiz.
Mana endi boya oʻqulgʻan soʻzlariga ma’no bermak qulaylashdi.
Boya oʻqulgʻan soʻzlar bilan Bedil shuni aytmoqchi boʻladir: men biz (ya’ni, shaxslik, kimsalik)ning oʻzi emas.
Bor boʻlmoq havasi ham xayol uyasindan qanot qoqib chiqmagan zamonlarda: tabiat bogʻchasida odamning (Odam Ato emas, odam nav’ining) urugʻi, tomiri bor edi.
Maydonda bir izi yoʻq, xayol bilangina qaynashib turar edi.
Uning ul chogʻdagi borligi jim turgan bir ogʻizda Faryodning borligi kabi edi.
Fan, hunarning bahori boʻlgan olam eng soʻng tabiat yuzasiga yogʻoch urugʻdan chiqqani kabi chiqdi.
Mana, Bedilning bu soʻzlarindan “Odam Ato” degan bir kimsaning xotuni bilan jannatda oʻynab yurgandan soʻngra yerga tushgani sira onglashilmaydi.
Inson tabiat yuzasiga chiqqandan soʻng nimalar boʻlgan ekan, uni tinglangiz endi: Xush chashme ba imtiyoz kushud, Yoft asrori ehtiyoji vujud. Did: sozi nafas zadan non ast, Markazi davri “movu man” non ast. Har ki chashme dar in chaman vo kard, To mija vo kunad, daxan vo kard. Justujuhoi olami xamu pech, Talabi roʻzist, boqi hech.
Insonning esi (hushi) imtiyoz uchun koʻz ochgach, borliqning nimaga muhtoj boʻlganini ongladi.
Yashamoq qurolining “tomoq” ekanini bildi.
Bedilga koʻra, “insonning ushbu onglayishi toʻgʻridir.
Chunki bu yerda har kim koʻz ochmoq istasa, kipriklarindan burun ogʻzini ochadir.
Hayotning egri-bugri koʻchalaridan buncha chopib yurmak oziq topmoq uchundir, boshqasi boʻshdir”.
Gasht ishqash dalel dehqoni, Kard nochor donaafshoni. Olame pay ba on nasaq bardosht, Nusxai aysh z-in varaq bardosht. Dar ki daste ba jahd obila kard, Xirmane chidu nazri havsala kard,
“Inson ozuq ishqi bilan ekinchilikni topdi. Ekin ishlari bilan mashgʻul boʻldi. Buni koʻrganlar ham yoqtirdilar, shunga berildilar. Shunday boʻlub, har kim qoʻlini qadatib ishlab, oʻz qornini toʻydirdi”.
Bedilning shu soʻzidan insonning eng birinchi ishi ekinchilik, qoʻshchiliq boʻlgani onglashiladi.
Bu fikr esa yanglishdir.
Insonlar bir koʻb zamonlar ovchilik, podachilik bilan yurgandan soʻngra qoʻshchilikda erishgandirlar.
To zi afrodi tuxmi insoni Dasta shud reshai pareshoni. Rext mamuraho ba in tadbir, Har taraf rangi ulfati ta’mir.
Bora-bora insonlarning tarqalib yurishlari yoʻqola boshladi.
Koʻchmanchilikdan oʻtroq holiga kirdilar.
Madaniyat boshlangʻichlari koʻrula boshladi.
Insonlar orasinda imoratlar paydo boʻldi.
Bud har qatra forigʻ az kamu besh, Chun guhar ser chashmi qismati xesh. Ojizon niz iltijo burdand, Tuhfa daste ba sad duo burdand, —
“Hayot dengizining tomchilari boʻlgan insonlardan har biri inju kabi sof, qorasiz edi. Har kimning koʻzi oʻz ulushi bilan toʻygan edi.
Oralarinda ozlik-koʻplik janjallari yoʻq edi. Ishdan ojiz qolgʻanlarning ham uzatilgan qoʻllari quruq qaytmas edi”.
Xushachinoni kishti bekori Mekashidand zahvati xori... Har qadar sa’y notavon gardid, Xirs golib shudu hasad bolid.
“Ishsizlik xirmonindan boshoq terib yurganlar, ya’ni yalqovlikdan, dangasalikdan tilanib yashaganlar, albatta, xoʻrlik chekdilar.
Bunlar tirishmakdan kechgan, dangasalangan sayin hirslari ortib, hasadlari oʻsa borar edi”.
Bular nima qildilar?
Jam’ gardid jojxoe chand, Muxtalifxosiya havoe chand, Ki dar in mazrai alamhosil Chand xirmon kunem ukdai dil? In dahoqin, ki komi dilsamarand, Az bisoti zamona muftbarand... Ofati xirmani vujud shavem, Yo ba hosil shariki jud shavem,
“Xosiyatlari bir-biriga oʻxshamagan boʻsh soʻzlik bir tuda sar-sari uyushdilar.
Bu qoʻshchilar tilaklariga erishib, hayotini tekin qilib turadilar.
Qachongacha bizning qaygʻularimiz, yuraklarimizda tugunlanib qolar.
Bundan soʻngra borliq hayot xirmoniga ofat oʻlub chiqamiz.
Bunlarning tinchliklarini buzamiz.
Foydalarini biz bilan ulashsalar, unumlarindan bizning ham ulushimizni bersalar, bizdan qutulalar.
Yoʻqsa, qoʻymaymiz, dedilar”.
Mana shundan soʻngra: Az hasad olame hujum angext Jola gardidu bar ziroat rext. Kishtho poymoli gʻorat shud, Sud sarmoyai xisorat shud. Ajzu ilxoh hech sud nadosht, Otashi nola gʻayri dud nadosht,
“Uyushgan yalqovlar hasad yuzasidan hujum etdilar.
Ekin yerlariga (koʻkdan yoqqan jala kabi) tushib xarob etdilar.
Ekin yerlarini taladilar.
Bechora qoʻshchining unumlari ziyongʻa aylandi.
Qoʻshchining butun yalinishlari unumsiz qoldi.
Oʻtli faryodlari tutundan boshqa bir narsa qoldirmadi”.
Dastgohi gʻano varaq gardond, Juz qabuli xiroj chora namond. Donason koh dar daxan rustand, To ba chandin zamon amon justand,
“Qushchining xoʻjaligi buzuldi.
Talonchilargʻa soliq bermoqdan boshqa chorasi qolmadi.
Qoʻshchilar bularning balosindan bir oz qutilib qolmoq uchun butun xirmonlarini bunlarga soliq deb berdilar-da oʻzlari bugʻdoy donasiga oʻxshab ogʻizlarida somon olib yashadilar”.
Bu yoʻlda mol topmoq albatta qulay: Xalke az naqshi kori in unvon Xond mazmuni manfaat oson. Fatvii hirsu gʻaflati xudkom Bar jahone halol kard harom. On chi yak sola sa’i dehqon bud, Muzdi yak dam taloshi eshon bud,
“Bunday qulay, yengil bir foydani koʻrgach, koʻb kishi bunlarga qoʻshuldi.
Koʻz ochligʻining fatvosi bilan har yerda mana shunday talab yemakni oʻzlarigʻa haq halol koʻrganlar koʻpaydilar.
Qoʻshchining bir yil ter toʻkub toʻplagan hosillarini bir daqiqalik harakatlari bilan soliq deb ola boshladilar (har tomonda qoʻshchilardan soliq olguvchi kichkina beklar uyushdilar, demakchi)”.
Xirmanoroi aysh gardidand, Az dili jam’ xoʻshaho chidand. Me’da pur gashtu kisa piro shud, Kisa bolidu maxzanoro shud,
“Shunda, bunda qoʻshchidan soliq yulib yashamoq uchun beklar birikib qoʻshchini talab, tirikchiliklarini tuzib bezadilar.
Ishlarini yoʻlga qoʻydilar-da, tinchgina yashay boshladilar.
Qorinlari toʻlgach, kissalariga oshdi.
Kissalari toshib xazinalarigʻa oqa boshladi”.
Mana shundan soʻng: In dam andozi fitnajushiho, Gasht garmi shararfuroʻshiho. Otashe k-obrui dehqon soʻxt, Chashm bar raxti shu’lakoron duxt,
“Yana insonlar orasinda fitnalar qaynadi.
Har tomonga uchqunlar alangalar sochdi.
Bundan burun qoʻshchining uyini kuydirgan olov endi olov yoqqan kishilarning ust-boshlarini yoqmoq uchun koʻzini unlargʻa tikdi”.
Nechun dedingizmi?
Rashk ham domani xayol girift, Mulki dil fikri jam’i mol girift,
“Chunki bunlar bir-birlarini koʻra olmadilar.
Qizgʻandilar.
Har biri oʻzgasindan ortiqroq mol toʻplamoq savdosiga tushdi”.
Sar zad az shoʻlakorii tadbir Rishtai mavji xanjaru shamsher. Har taraf lashkare gʻubor angext Xoki tasxir bar sari xam rext,
“Mana shu yoʻlda qurulgan oʻtli choralar soʻnginda qilich, xanjar toʻlqunlari ip uchini koʻrsatdi.
Har biri oʻzi uchun qoʻshun toʻpladi.
Bir-birlarining ustilariga istilo tuprogʻi sochmoqqa kirishdilar!”
Har kujo ittifoq somon chid, Ofati bebizoaton gardid. On ki bar digare shikast ovard, Hosili gʻayr ham ba dast ovard. Kard tufon zi sozi yakdigar Shoʻri hangomai shikastu zafar, -
“Bu kichkina beklardan toʻrt-beshtasi birgalashib yolgʻuz qolganlarining boshiga balo boʻldilar.
Yenggan tomon yengilgan tomonning mollarini tortib oldi.
Mana shunlar orasinda boʻlgʻan tortishmalar sababli yengmak, yengilmak hangomalari borliq dunyosiga toshqinlab chiqa qoldi!”
Ba tasallut rasid sa’i kamol, Saltanat yoft shuhrati iqbol. Dastgohi gururi sultoni Sar zad oxir zi ajzi dehqoni,
“Mana bu kichkina beklar chindan-da tirishdilar.
Bir-birlari bilan kurashdilar.
Yengganlar yengilganlarni yutdilar.
Bir necha beklikni yutgan bir beklik kengaya-kengaya sultonlik boʻldi.
Sultonlarning bugungi kattaliklari qoʻshchining kuchsizligi, ojizligidan maydonga chiqa oldi”.
Chun ba somon shud intizomi fasod, Chashm bar asli e’tibor aftod. Xost to poyai binoi gʻurur, Napazirad halal ba hukmi qusur,
“Fasodning (saltanatning demak istaydir) negizlari qurulib tartibga solingach, bunlar qayta boshdan ishning tubini tekshira boshladilar.
Oʻz binolarining qoʻshchi moli ustinda qurulganini eslariga oldilar.
gʻurur uyasi boʻlgʻan podshohliqning negizlari buzulmasin uchun qoʻshchi mollarining tarqalmasdan, talanmasdan toʻgʻri oʻz xazinalariga oqib turishi kerak edi”.
Hirs joʻshidu adl shud nomash, Bast sa’i xirosat exromash, Ki ba dehqon kase sitam nakunad, Ya’ne az moli shoh kam nakunad,
“Hirslar qaynadi, adolat atadilar.
Oʻzlarini qoʻshchining qorovuli kabi koʻrsatdilar.
Qoʻshchiga hech kim zulm qilmasin, degan qonunlar chiqardilar.
Biroq bunlarning bu qonunlarining chin ma’nosi “podshoh kissasiga kiraturgan mollarni boshqalar olmasunlar”, demak edi”.
To ba joe rasid sa’i gʻurur, K-az muzore’ namond juz muzdur. Poi tadbir bar sari xirman, Lek yaksar chu gov basta dahan. Gʻayr sogʻar ba mavj megirad, Sohibi chashma tashna memirad,
“Adolat pardasi ostinda boʻlaturgʻan bu magʻrur harakatlar natijasida qoʻshchi dunyosi talanib bitdi.
Qoʻshchilar hosildangina emas, yerlarindan ham ayrildilar.
Hammalari “mardikor”gina boʻlib qoldilar.
Boyaqish qoʻshchi ekadir, oʻradir, xirman qiladir.
Biroq xirman boshidagi hoʻkizlar kabi ogʻzi bogʻlangandir.
Bir narsa yemagi mumkin emas.
Yotlar kosalarini suvning toʻlqunli yeridan toʻldirdilar-da, buloq egasi suvsizlikdan jon beradir!”
Bedil bu yerga kelgach, qaynab ketadir.
Isyon qiladir: Surati adli xusravon in ast, Zulm dar olami gʻaraz kin ast. Adl az in rang tuxmi ra’fat kosht, Voy agar zulm tigʻ mebardosht. Hama zulmast, adlu ehson ku? Xudparast ast nafs, imon ku?
“Podshohlarning adolat deganlari mana shudir.
Bunlar zar egalari, zulm bunlarning dinidir.
Adolatlarining marhamat urugʻlari ekkani shu ekan, zulmlari qilich cheksa edi, nima qilar edik?
Bunlarning butun ishlari zulmdir.
Adolat, yaxshiliq kutma bunlardan!
Bunlar oʻz foydalariga topinalar.
Imon izlama bunlardan!”
Mana shu erda bir tizim bitadir.
Masala onglashiladir, biroq Bedilning soʻng daqiqadagʻi isyoni etishmaydir.
U yana soʻylamak, qichqirmoq qaynamoq, hujum etmak istaydir.
Qisqagʻina bir hikoyat soʻylaydir.
Podshohliqning adolat, qonun degan hiylalarining yuzidan pardani olib tashlaydir.
Mana, hikoyasi: Gurbaero zi tab’i hirsguzin Bud vayronae bisoti kamin. On yake guftash: “Ey palang xisol, Dar chi olam fushurdai changol?” Guft: “In jo zaif mushonand, Notavon keshu ajz koʻshonand. To nabinand ofati kargas, Man dar in vartashon panoxamu bas!”
“Och tabiatlik, ochkoʻz bir mushuk bir xarobada pisib turgan ekan.
Bir kishi uni bu holda koʻrgach nima qilib turganini soʻragan.
Mushuk bunda kuchsiz, kimsasiz, ojiz sichqonlar bor, shunlarni qargʻa tutmasin deb qorovullik qilaman, bu yerda mendan boshqa homiylari yoʻq, degan”.
Bedilga koʻra, podshohlarning elni saqlash adolat, qonun deganlari koʻz boʻyamoqdan boshqa narsa emas, haqiqatda esa manzara boshqachadir: Hirs — insof dushman ast in jo, Parvarish nomi kushtan ast in jo. Zada dar xuni zer daste chand, Qadahi nozi xudparaste chand. Ojizonro dihand guta baxun To shavad xil’ati havas gulgun,
“Bunlarning och koʻzlari insofning dushmani.
Bunlarning dunyosinda bir turli oʻldirmak borkim: unga oʻzlari “boqmoq” deb ot qoʻygʻanlar.
Bir necha qorin bandalari ojizlarning, kuchsizlarning qonlarini chogʻir yerinda ichib turalar.
Oʻzlarining havas choponlarini boʻyamoq uchun koʻb ojizlarni qongʻa boʻyaylar”.
Bedilga koʻra, buncha zulmning, buncha insofsizliqning bosh sababi “mazdur” (mehnatkash) qoʻshchining yumshoqligi, kuchsizligidir.
Sel dasti tasarrufest raso, Lek dar xonahon nest bino. Gar ba koʻhsor vo kunand darash, Hast xar sang pesh poi sarash. Narmi ofatnasibii digar ast, Xirmane panba nazri yak sharar ast. Obro az chi mebarand furu? Ustuxone nadidaand dar oʻ. Gar zi saxti alam nameburdand, Sangro ham chu ob mexurdand,
“Toshqin (sel) har tomonni yiqitmoq uchun uzun bir qoʻldir.
Biroq oʻz hunarini eskirgan, negizi churugan uylarga koʻrsatadir.
Togʻliqlar, toshliqlar orasinda yoʻli ochilsa, toshdan boshiga bir tayoq yeydir.
Yumshoqliqning nasibi ofatga uchramakdir.
Bir xirmon paxta kichkinagina bir uchqunning qurboni boʻladir.
Suvni qulaygina yutalar, chunki uning suyagi yoʻqdir.
Qattiqligʻidan qoʻrqmasa edilar, toshni ham suv kabi yutar edilar”.
Shu yerda Bedilning tizimi bitdi.
Qutlugʻ kitobni sekingina yopdi.
Hamid uzatgan choyni olib ichdi-da, soʻyladi: Shuning uchun — dedi, — zulmdan qutilmoq istasak, kuch toʻplamoq kerak.
Kuchli boʻlmoq lozim.
Boshqa yoʻl yoʻqdir.
Bedil mana shunday qilib, “mazkur” qoʻshchilargʻa podshohliqning zulmlarigʻa qarshu kuchayishni koʻrsatmak bilan qolmaydir.
Bir kun bir oʻzgarish boʻlushini, bu buzuk tashkilotning tutash shu shaklda qolmasligini soʻylaydir.
“Tutash holimiz mana shunday qorongʻulik ekan deb qaygʻurma, sen yashagan bu olamda inqilob toʻkulib turadir” — deydir: Abas ba fikri kumoshi sabot joma madar, Ba olame ki tui, inqilob mebofand.
Bir kun emas-bir kun boʻlaturgʻan inqilobning mazlumlar foydasiga boʻlishini xabar beradir.
Maqomi zolim oxir bor zaifonast arzoni, Ki chun otash zi po aftad ba xokistar dihad joro, —
“Zolimlarning oʻrni eng soʻng mazlumlarga qoladir. Olov oyoqdan yiqilgʻach, joyini kulga qoldiradir”.
— Mana, Hindustonda yetishkan Sharqning eng buyuk faylasuf shoirlaridan Bedilning fikri shudir. — Hamid oʻrtoq!
Bu kecha meni majlisingizga olganingiz uchun tashakkurimni qabul qilingiz.
— U... Biz sizga tashakkur qilamiz.
Siz bu kecha majlisimizga bir ruh berdingiz.
Emdi javob bersangiz, ketayluk.
Qutlugʻ bilan Rustam turdilar.
Hamidning yoqib bergan fonusini oldilar.
Majlisdagilarning “Xayr, xoʻsh”, “yana kelasiz” degan tovushlari orasinda zinapoyadan tushdilar.
Eshikdan chiqib oʻluklar dunyosiga oʻxshagan jimjit koʻchalarga kirib yura boshladilar.