Abdurauf Fitrat korpusi

Buxoro ulamosini, asosan, ikki firqagʻa taqsim etish mumkindir.
Biri Buxoro va uning tevarakindan toʻplanib tahsil qilaturgʻan buxoriylar, ikkinchisi Buxoro xonligining sharq tarafindagi Koʻlob degan togʻliq yerdan kelgan koʻlobilar.
Tarixi islomdakisi bani Hoshim bani Umaviya oʻrtasida boʻlgʻani kabi Buxoro ulamosi va koʻlobilar orasinda eski bir dashtlik bordir.
Bu dushmanlikning bosh sababi hozirgi Buxoro qozikaloni boʻlgʻan Burhoniddinning bobosi qozi Sadriddin Mulla Toʻxmaq oʻgʻli degan zotdir.
Qozi Sadriddin(dan) burun boʻlgʻan Buxoro mullalarining barchasiga bir koʻz qarab har biriga mustahiq boʻldigi ilmiy mansablarni bera(r) ekanlar.
Mazkur Mulla Sadriddin Mulla Toʻxmaq oʻgʻli Buxoroda qozikalon boʻlgach, ishi tezlashib ketgan.
Bu odam avval Buxoroning vaqflariga va boshqa ishlarigʻa buyuk xiyonatlar qilgan: xalq ustiga “aminona” degan bir solugʻni yolgʻondan shar’iy deb yuklagan, koʻb vaqt erlarini; vaqf oqchalarini hukumat xazinasiga ogʻdargʻan, shu yoʻllar bilan amirni(ng) oʻziga tobe’ qilib olgandan keyin Buxoroning yogʻli mansablari(ki) oʻz koʻlobilariga olib bergan.
Bu odam diniy ilmlardan (Qur’on va Hadisdan) butun xabarsiz bir odam ekan.
Bir kun buyuk bir ilmiy majlisda Qur’onni ochib sahifa boshindagi suradan ibtidosi boʻlgan “ham asi” jumlayi sharifini “ham ishq” oʻqudigi Buxoro ulamosi orasinda mashhurdir.
Uning bu hollari buxoroli ulamoning nafratlariga sabab boʻldi.
Qozi Sadriddindan necha yil keyin oʻgʻli Badriddin qozikalon boʻldi.
Bu odam daxi otasining yoʻli bilan yura boshladi.
Oʻzi ilmsiz bir kishi edugi uchun ma’lumotli ulamodan qoʻrqar va unlarni ish boshindan tushura edi.
Oʻz koʻlobilari orasindan johillarini saylab Buxoroning buyuk ilmiy mansablarini shunlargʻa bera edi.
“Buxoroli ulamo” ilmiy mansablardan mahrum boʻldilar.
Buxoroning tubchaklari bosh koʻtara olmay qoldilar.
Badriddinning bu ishlarindan gʻayratli necha ulamolar hayajonga keldilar va unga qarshu bir varaqa chiqardilar.
Bu varaqaning boshinda gʻayratli ulamolardan samarqandli marhum Mufti Burhoniddin tura edilar.
Qozi Badriddin yolgʻon xabarlar chiqorib, mufti Burhoniddinni Buxoro amirining doimiy gʻazabiga uchratdi.
Mufti Burhoniddin shu ilm bilan dunyodan oʻtdi.
Bu zot oʻrniga firqa boshinda ustodim marhum Oxund Mulla Gʻiyosiddin hazratlari oʻtdilar.
Marhum ustodim diniy va shar’iy ilmlardan boshqa ilmi kalom va eski yunon falsafasindin tamoman voqif bir zot boʻlub, soʻzga ham koʻb usta edilar.
Shuning uchun qozi Badriddinni bosh koʻtararga qoʻymas edilar.
Koʻb vaqtlar qozi Badriddinning ogʻusi bilan amirning gʻazabiga uchrasalar ham parvo qilmasdan oʻz niqoblarigʻa da’vo qilib, dunyodan oʻtdilar.
Bu zotning oʻrunlarigʻa qozi Badriddinga qarshu boʻlgʻan firqaning boshiga uch zot keldilar, bunlar marhum shayxulislom Baqoxoʻja hazratlari, marhum ustodimning ukalari Masnaf va Buxoroning olim qozikaloni boʻlgʻan qozi Abdushukurning oʻgʻillari Sharifxon maxdum edilar.