Abdurauf Fitrat korpusi

Ilikotimizdagi ishlarning buyukrogʻi, albatta, ekinchilik, ya’ni dehqonliqdir.
Biz bu yerda hukumatimiz bilan dehqonlar orasindagi ishlarni arz qilamiz. Buxoroning dehqonchilik yerlari toʻrt turlidir: Amlok, mulki hur, vaqf.
Buxoro yerlarining toʻrtdan biri mulki hur bilan vaqf boʻlsa, boshqasi amlok bilan mulki hirojiydir.
Mana Buxoroda shul amlokni nechuk olalar: Buxoro hukumati Buxoro tevarakindagi tumanlarning amlokini olmak uchun amlokdorlar tayin qiladilar.
Ammo viloyatlarning amloklarini bekordan oladilar.
Har viloyatning begi oʻz viloyatiga amlokdorlar qoʻyadir.
Har amlokdorning necha oti, sayisi va xizmatkori bordir.
Butun shunlarning muharriflari bechora dehqonlarning ustinadir.
Amlokdorlar Buxoro yerlarini ikki turli istifo qilalar.
Birinchisi “xasbar”, ikkinchisi “xirman”.
Tumanlar, Chahorjoʻy, Karmina, Xatirchi, Miyonkal yerlarini “xasbar” tariqi bilan istifo qilalar.
Buxoroning boshqa viloyatlari xirman tariqi bilan istifo qilinadilar.
Bu tariqlarning ikkisi daxi yamondir.
Ikkisigʻa ham zolim va insofsizlik koʻb boʻladir.
Xasbar tariqi shudir: ekin yetishgandan keyin amlokdor oʻz odamlari bilan balo qoʻshuni kabi istifoga chiqadir.
Kechalar navbat bilan dehqonlarning uylariga qoʻnub, kunduzlar istifo qiladir.
Hanuz xirman qilmagʻan ustiga kelib hech bir narsani bilmagan yoʻldoshlari bilan taxmin qilub bir narsa yozadir.
Xirman qilinmagʻan, bichilmagan ekinlarning qancha chiqorini bilmak albatta kuch: munday taxminlar hech toʻgʻri chiqmaydir.
Yo amlokdorlarning va yo dehqonlarning haqi albatta ketadir, lekin bizning amlokdorlar oʻz haqlarini boshqagʻa oʻtkarmaylar, balki dehqonning haqigʻa javr qilargʻa tirishalar.
Bechoraning oʻn botmonlik ekinini yigirma botmon taxmin qilub daftarda yozalar.
Xirman istifosi shudirkim, dehqon ekinini bichib, xubbidan chiqorib xirman qiladir va amlokdor janoblarini kutib turadir.
Amlokdor kelmaguncha bolachaqasi ochlikdan oʻlsa ham mehnat qilib yetishtirgan hosilindan ozgina ololmaydirlar.
Olsa-chi, boshi baloda qoladir ikki chorak olsa, amlokdor xabar olib keladir va bechorani yogʻochlarga osib qamchinlar bilan urub, uch-toʻrt botmonning oqchasini oladir.
Istifo zamoni kelgach, amlokdor janoblari odamlari bilan chiqib yuqorida yozganimiz kabi xirmanlar orasinda kezib, taxmin qilib daftarlarda yozadir.
Amlokdorlar taxmin qilib yozdiqlari hosillardan boshliq haqini shul chogʻda olmaylar, yolgʻuz taxmin qilib ketalar.
Dehqon xirmanini koʻtaradir, masalan, bugʻdoyni eltib, arzonlik chogʻinda yuz tangadan sotadir.
Vaqtlar oʻtub bugʻdoy yuz elli(k) tangaga chiqgʻandan keyin amlokdor boshlik haqini talab qiladir. Ul vaqt bechora dehqonlaridan yuz elli(k) tangadan pul oladir.
Endi bir dehqonni koʻzimiz oldinda keturib shu ishlarni uning ustinda yuritaylik, koʻraylik nima boʻlar.
Masalan, Tursun otli bir dehqonning toʻrt tanobgina yeri bor, kecha uyqusizliqlari, kun ochliqlari orasinda yugurub, chopib, issiq-sovuq demay, qoʻsh bogʻlar, xirman sovurar, oʻn botmongina bugʻdoyni xirman qilib hozirlab qoʻyar, lekin bola-chaqalari ochlikdan oʻlsa ham amlokdor bek kelmaguncha shuncha mehnat bilan hosil boʻlgʻan bugʻdoyindan bir hovuch ololmas.
Olsa, bir hovuch yerinda bir botmon bugʻdoyni yigirma botmon taxmin qilarlar.
Kafsan, ot yemi, mirzoyona nimalar debon bir botmoncha bugʻdoyni olib ketarlar.
Bechora Tursun qolgʻan toʻqqiz botmon bugʻdoyni koʻtaradir.
Bozorga eltib, yuz tangadan toʻqqiz yuz tangaga sotadir.
Hafta, oylar oʻtub bugʻdoy narxi 150 tangaga chiqgʻach, amlokdor bek haqlarini talab qilalar va Tursunboyni yigirma botmon bugʻdoyning uchdan biri boʻlgʻan olti yarim botmon bugʻdoy uchun bozor narxi yuz elli(k) tangadan toʻqquz yuz yetmish besh tanga olarlar.
Mana bozorga bechora Tursun bir yillik mehnat qilib chiqardigʻi bugʻdoydan yetmish besh tanga zarar tortib chiqadir.
Lekin ish shuncha bitdimi? Yoʻq, yana bir buyuk mas’ala qoldi: Tursun-ku oʻz bugʻdoyining pullarini necha oydan yeb bitirgan edi. Amlokdorga bu toʻqkuz yuz etmish besh tangani qayerdan topib berdi?
Hindilardan, yahudiylardan yo Hindi tabiat musulmonlardan foydaga koʻtarib beradir.
Bizning dehqonlarimizning uyini kuydirgan qaydadir?
(Muni keyinroqda arz qilaman.)
Emdi koʻrayluk, qani, bu hukumat bilan shu amlokdor beklar kim, bechora dehqondan imkoni(cha) mehnat qilib, chiqardigʻi hosilni butun olalar, biror kun, biror yoʻl bilan shu dehqonning biror ishiga koʻmak qilurmi?
Albatta, yoʻq.
Hatto butun qoʻlimizdan tortib oldiqlari ekinlarning suyini ham keturub bermaydir.
Shuning uchun ham dehqonning uyini kuydiradilar.
Yilda bir daf’a ariqlarni qazmoq kerakki, bu ishni buxorolilar “hashar” deylar.
Ariqdan suv ichaturgan butun dehqonlar yilning olti oyinda shul hashar uchun kunda bir mardikor (ishchi) bergulidir.
Bera olmasalar bir mardikorning kundalik oqchasini hukumatgʻa bergulari lozimdir.
Muhorabadan burun bir mardikorning kundaligi 10 tanga edi, ammo shu kunlarda qirq tanga (olti sum).
Oʻn tanob yeri boʻlgʻan bechora bir dehqon har yilning olti oyinda yo bir mardikor tutib hashargʻa beradir va yo shu mardikorning olti oyliq oqchasini hukumatgʻa beradir, boshqa chorasi yoʻqdir.
Bir mardikorning shu kunlarda olti oyligi 7200 tangadir.
Ammo ilgari 1800 tanga boʻla(r) ediki, bu ham bechoralarga oz oqcha emasdir.
Tuxumga 20, hoʻkuzgʻa, ot arobagʻa pul bergan bechora dehqon har yil hashar uchun muncha oqchani qayerdan topib beradir?
Oldigi hosildanmi?
Uni-ku amlokdor olib ketdi, bechora dehqon bu oqchani hindilardan foydagʻa koʻtarib beradir.
Bundan boshqa poytaxtning atrofindaki yerlargʻa suvni adolat yuzasindan boʻlib bermak uchun bir mirob (ya’ni suv begi) bor, bu odam suvni taqsim qilib bermak yerinda qoʻnugʻini (navbatini) dehqonlargʻa sotib turadir.
Suv begi janoblarigʻa yilda bir necha daf’a oqcha bermagan dehqonlar suv icholmaylar.
Buxoro xonligʻinda ikki turli zakot bor: birinchisi mol zakoti.
Shar’iy boʻyincha har musulmon oʻz oqchasigʻa yilda bir daf’a zakot beradir.
Lekin Buxoro savdogarlari oʻz oqchalarigʻa yilda besh-olti, hatto oʻn daf’a zakot beralar: masalan, bir savdogar Buxorodan yigirma ming tangalik mol olib, Qarshiga eltib sotsa, bir zakot berar.
Yana u yerdan shu oqchagʻa mol olib Buxoroga kelsa, bir zakot berar.
Va yana Buxorodan shu oqchagʻa mol olib Qarshigʻa qaytsa, bir zakot berar.
Shundayin oʻn yoʻla ketib, kelsa un yoʻla zakot olarlar.
Buning zarari yolgʻuz savdogarning oʻzinda boʻlsa soʻz yoʻq edi.
Chunki savdogardir, boydir, ozgina koʻbroq oqchasi ketsa ham zarar qilmaydir.
Lekin u savdogar bu ortuq yerdagi zakotlarni mol ustiga qoʻyib sotadir.
Demak, bundan ham qashshoqlar ham dehqonlar zarar tortalar.
Ikkinchi zakot kachi zakotidir; qoʻy bilan kachidan olinadir.
Qoʻy bilan kachining zakoti haqiqatan qirqdan bir boʻlsa ham, sarrofona, kotibona va, bilmasam, nimalar deb yigirmadan birga tushurib qoʻyalar.
Bunlardan boshqa chakana zakoti deb nisobgʻa erishmagan qoʻylardan shariatga maxoliq zakot olalar.
Zakoti olingan qoʻylar va kachilarning tanindaki yoʻnindan daxi zakot olmoqlari koʻb buyuk masxaraliq emasmi?
Zakotda zulmlarning kattarogʻi shulkim: qoʻy va kachi zakotini daftar yuzindan olarlar.
Masalan, oʻtgan yili manim qirq qoʻyim bor edi.
Kelib daftarda yozib zakotini olib ketdilar.
Soʻngra manim qoʻylarim oʻldi yoinki sotib bitirdim.
Bu yil birta ham qoʻyim yoʻqdir.
Lekin zakotchi bek kelgach, daftarni ochib koʻralar, kim, manim otimda qirq qoʻy yozilgʻan; ishi bitdi, mendan bir zakot olib ketalar.
Qoʻyim yoʻq desam oning daftarida bor deyarlar “bor edi, lekin sotib bitirdim” desam tinglamaylar.
“Yoʻq, bermayman” desam urib, osib ola(r)lar.