Abdurauf Fitrat korpusi

Hind ixtilolchilari turmushindan olingan 5 pardali ishqiy-hissiy fojiadir.
Nuriddinxon — faylasuf tabiatli, 35 yashar oʻqumish(li) bir yigit. (Hindning oʻrtaholli kishilarindan.)
Ahmadxon — 25 yashar oʻqumish(li) bir yigit (Nuriddinning inisi.)
Sarvarxon oʻqumishli bir yigit (Nuriddinning oʻrtogʻi.)
Zulayho — 16 yashar, oʻqumish(li) bir qiz.
Fotimaxonim — Zulayhoning onasi.
Karimbaxshxon — Zulayhoning otasi.
Zaynab — xizmatchi xotun.
Rahmatullohxon oʻqumish(li) bir boybacha (25 yashar).
Vilyam — hi, cheriklar yuzboshilari.
Ayyubxon, Sherxon, Gʻulomhaydar — Rahmatullohxonning oʻrtoqlari.
Shukrulloh — Rahmatullohxonning xizmatkori. Voqea Hindistonning Dehli shahrida
Erta bilan Uchmox koʻrunishli bir bogʻcha. Oʻrtada uzun bir mosoning tegrasinda oʻrundiqlar qoʻyulgʻan.
Ogʻoch taginda qoʻyilgan bir oʻrundigʻda Zulayho qizil ipakli bir koʻylak bilan oʻturibdir. Qoʻlinda kichkina bir bitik.
Zulayho. Koʻb qiziq hollari bor shu Nuriddinning!..
Nadir tangrim?
Boyaqish yigit tushunchadan ayrilmoqdadir... oʻylaydir... oʻylaydir!..
Nechun oʻylaydir?
Boshqalar kabi nechun kulib oʻynamaydir?
Dardi nima?
Nima istaydir?
Bularni tangridan boshqa kim biladir?..
Onam esli bir xotundir.
Bir kishini koʻrdimi, yuraginda yashurin butun tushunchalarini onglab olar.
Biroq Nuriddinga kelgach, onam dahi shoshib qoladi.
Onamning aytishiga qaraganda, Nuriddin bir kishini sevgan emish.
Shuning xayoliga berilgan emish... Kimni?..
Mana shunisini onam dahi onglamay qolmish!..
Yigit biznikiga keladir.... Nechun?
Marhum otasining qalin oʻrtogʻi boʻlgʻan dadamni koʻrmak uchun kelaturgandir?!
Biroq otamga salom berib, onamning qoʻlini oʻpgandan keyin, bir yerda oʻturadir... oʻturadir... oʻturadir...
Otam: “Qalaysan, oʻgʻlim” degach, kuch bilan “Tangriga shukur” deya oladir.
Onam bu holni koʻrib: “Oʻgʻlim, Nuriddin, biroz gapursang-chi? Nechun buncha qaygʻurib turasen?” dedimi, ish bitdi.
Ikki koʻzi ikki buloq kabi vijirlab yosh chiqaradir.
Soniykim, bizga gapurmaslik uchun devorgʻa qaraydir.
Yogʻligʻini chiqarib koʻzlarini artgandan keyin ota-onamning qoʻllarini oʻpib chiqib ketadir.
Bu holdan onamning yuragi erib qoladir.
Otamgʻa qarab, mungli bir tovush bilan “Bechora yigit, dardi yomon” deydi...
Otam yigʻlar bir tovush bilan “Nima qilay...dardini anglatmasa... Dardini anglasaydim, chorasiga kirishar edim” deb javob qaytaradir.
Lekin bu bechoraning dardini kim onglar?..
Onamning soʻziga qaragʻanda, Nuriddin bir kishini sevgan emish... Kimni?
Buni bilib boʻlmaydir.
(Qoʻlini koʻkragiga qoʻyib.) Toʻgʻrisi, menim-da yuragim shu yigitning holigʻa yona boshladi.
Uning koʻzyoshlarini koʻrib, menim-da yigʻlovim keladir.
Shunga yonoshmoq, gapurmak, dardini onglab, koʻnglini ovutmoq istaram, biroq menga sira gapurmaydir!..
Oʻtgan juma kuni onam Zaynabni olib hammomga ketmishdi.
Uyda men bilan otam turar edik.
Nuriddin keldi.
Otam uni yonimga qoʻyib, jum’a namoziga ketdilar.
Men vaqtni gʻanimat topib, Nuriddinga yondoshdim, holini soʻrdim, gapurdim, bir narsa onglayolmadim.
Tushundi, oʻyladi, yigʻladi.
Men ham chiday olmadim, yigʻladim.
Koʻrdimki, boʻlmaydir, soʻzni boshqa tarafga koʻchirdim: “Oʻqugʻali kitoblaringiz bormi?” dedim.
“Bor” dedi.
“Birontasini menga beringiz” dedim.
Shuni eshitgach, koʻzlari qorongʻu kecha chaqinlari kabi yaltillab ketdi.
Shu soʻzimdan biroz suyunganini sezdim.
Lekin yana eski holigʻa qaytib qoldi.
Otam kelgach, ruxsat olib ketdi.
Shu kundan beri yuragimda buyuk bir armon tugʻildi.
Ishqilib, Nuriddinni sevintirmak fikriga tushdim.
Tunov kuni shu kitobni berdi.
(Kitobning bir maqolasini ochib). Mana shu yerda bir she’r yozilmish.
Oʻtli bir she’r oʻqugʻancha, har bir soʻzi choʻgʻ, olov kabi yuragimga yopishadir.
Yozuv oʻziniki, she’r oʻziniki.
She’rning bildirdigi ahvol ham oʻziniki (she’rni oʻqiy boshlar): BIR OZ KUL
Koʻz yoshlarim bugun tagʻin oqarmi? Qizil gulim oʻzgalara kular-da, Goʻzal qushim uchib-uchib oʻtar-da, Kulibgina men sari ham boqarmi? Qizil gulim, — borligʻimni(ng) sultoni! Jonim, sening xayolingdan kuchaydi Yuragimning eng qimmatli armoni, Nechun menga marhamating ozaydi? Ikki koʻzim, malak yuzim, sevdigim, Jonlar sening yuzginangdan aylansin. Qizil gulim, qora koʻzim, malagim, Dunyo sening boqishingdan oʻrgulsin. Qandoq qilay, yuzingga hech boqolmam, Koʻngil dardin oyogʻingga toʻkolmam. Tuproq kabi yiqilmisham yoʻlingda, “Malak yuzim, holimni soʻr!” deyolmam. Istar esang, menga kelib gapurma, Yonimda hech oʻturma! Yolgʻiz yigʻlab turganimni uzoqdan Koʻrganingda... marhamat et, bir oz kul.
(Kitobni yuragiga bosib.) Oh, Nuriddin, kimga aytasan buni?
Sen yigʻlar ekansan, kim kulsin?
Yoʻq, yanglishasen, xon!..
Sen yigʻlar ekansen, butun dunyo yigʻlar...
Ogʻochlar orasidan bir kishining kelganini koʻrib, kitobini mosoga qoʻyar.
Bir ozdan soʻng Rahmatullohxon ovroʻpacha kiyingan holda kelar.
Zulayhoga tugal bir qulluq qilgʻandan soʻng, kelib koʻrishar.
Rahmatullohxon: Xonim, qanday yaxshi bir holingiz bor!..
Zulayho. Shundaymi?
Rahmatulloh. Uchmox kabi bir bogʻchada, yashil yaproqlarning ingichka koʻlagalari ostinda yaproqlardan oʻtib tushgan quyosh yorugʻi kabi oʻturishingiz dunyodagi eng yaxshi koʻrunishlarning birinchisidir. Shuncha gul tuslari bilan bulbul oʻqushlarigʻa boqmay, kitob mutolaasigʻa berilishingizni koʻrganlar, turishingizni tasvir etmak uchun tangridan shoirlik istaylar.
Zulayho. Ha, yanami shoirligʻingiz tutdi, xon?
Rahmatulloh. Kechirasiz, sizning shu turushingizni tasvir etib, butun dunyo kishilariga bildira olmoq uchun shoir boʻlmoq kerak emish, shoir boʻlganim uchun tangriga shukur qilamen.
Zulayho. Koʻb yaxshi, shoirliq buyuk bir hunardir.
Rahmatulloh. Biroq shoirlarning-da, eng buyugi oʻz she’rlarini siz kabilarga oʻquta olgani boʻlsa kerak.
Zulayho. Chin shoirlarning bulbul oʻqushlari kabi yurakdan qoʻbgʻan she’rlarini kim oʻqumas?..
Rahmatulloh. Shu erta bilan sizning quyoshdan burun chiqib, shu bogʻchada oʻturishingizni koʻrgan gullar, ogʻochlar va yaproqlarning har biri dahi bir shoir boʻlgan va har birining yuragindan turli she’rlar qoʻbgʻan boʻlsa kerak. Biroq, ishonmayinkim, bularning she’rlarini oʻzingizdan boshqa kimsa onglamagandir.
Zulayho. Xon sohib! Erta bilan bogʻcha qopusidan kelasiz, biror muhim xizmatmi bor? Zulayhoning boʻyla munosabatsiz soʻzidan Rahmatullohning kayfi qochgan kabi boʻlsa ham soʻzini yana eski yoʻlda yuritmoqchi boʻlur. Rahmatulloh. Bilasizki, erta bilan bogʻga gul termak uchun kelarlar.
Zulayho. Afu etasiz, xon sohib! Otamni koʻrarga kelgan boʻlsangiz, uydadirlar.
Rahmatulloh (oʻzini yigʻishtirib). Bormi? Men ham u kishini koʻrmakchi edim.
Zulayho. Buyuring, Zaynabga bildiring, xabar bersun.
Rahmatulloh. Bosh ustina, xon, xonim! (Uyga kirib ketar.)
Zulayho. (Rahmatullohning ketidan qaragʻandan keyin.) Qiziq ishlari bor shu yigitlarning!.. Sovuqmi, sovuq. Nuriddinning bu kitobi mana shunday yigitlarning sovuq kulmaki uchun yozilgʻan emish, toʻgʻridir. Bular goʻzal kiyinmak, goʻzal koʻrinmak, yaxshi yurmak va yaxshi gapurmak uchun koʻb tirishalar, lekin bu ishlarning birortasi ham yaxshi bir tushuncha emas. Buyovgʻa oldanur qizlardan birini oldamoq uchundir. Shu kitobdagi hikoyatda shunday bir ishni koʻrsatadir. Mana shunday mayin qiliqli bir yigit ongsiz bir qizni yolgʻon soʻzlari bilan oldab olgandan keyin uni qoʻyib, boshqa birining ketidan tushgan, uni ham olgandan soʻng yana boshqasigʻa tuzoq qurgʻan emish.
Zaynab bir sufra oʻrtusini olib kelar, Zulayho salom berar.
Kitobni ostdan olib, oʻrtuni yoygandan soʻng yana kitobni qoʻyar.
Zaynab. Samovar qaynadi, xon sohib, choyni bogʻchada ichgaymi?..
Zulayho. Kelgan qoʻnoqni koʻrdingmi?!
Zaynab. Rahmatullohxonnimi?
Zulayho. Ha!
Zaynab. Koʻrdim.
Xon sohib bilan-da koʻrishdi (ketar).
Zulayho (oʻzi.) Demak, bu choy ziyofati uning uchun?..
(Zaynab choy asbobini keltirar.) Ha, sen boshqa narsalarni ketur, men bularni tuzatayin.
Zaynab keturganlarini qoʻyib ketadi.
Zulayho istikanlarni tuzatib turar.
Zaynab samovarni keltirib qoʻya berar.
Keldilarmi?
Zaynab. Hozir kelarlar. (Chiqib ketar.)
Eshikdan Fotimaxonim, Karimbaxshxon, Rahmatulloh kirib kelalar.
Zulayho salom berar.
Karimbaxshxon. Mana, qizim ham shu yerda emish. Koʻb yaxshi.
(Rahmatullohgʻa yer koʻrsatib.) Buyuring, oʻgʻlim.
Rahmatullohxon oʻtirar.
Karimbaxshxon bilan Fotimaxonim ham oʻtirarlar.
Zulayho choy suzib beradir.
Karimbaxshxon (Rahmatullohgʻa.) Qani, oʻgʻlim, nima xabarlar bor? Angliz gazetlarinda biror narsa yozilgʻanmi?
Bizning Hindiston toʻgʻrusinda nimalar deylar?
Rahmatulloh. Ahvol koʻb yaxshi boradir, xon sohib. Hindustongʻa erk bermakchi ekanlar, “Tayms” gazetasi ham Hindustongʻa erk berishni keraklik topadir.
Karimbaxshxon. Oʻ.... koʻz tegmasin, yana biror yomon tushmi koʻrdilar?..
Rahmatulloh. Xon sohib, ovroʻpalilarda adolat tushunchasi kuchlidir. Xususan, angliz millati koʻb erkchidir. Hinduston erkina qarshi turmaslar, deb oʻylaymiz.
Karimbaxshxon. Yanglishasiz, oʻgʻlim. Adolat tushunchasi degan narsa Ovroʻpa yuragina kirmas, bu oʻgʻurli qush u qorongʻu yerlarda yanglishib kirsa ham boʻgʻulib qolar, yashay olmas.
Rahmatulloh. Ovroʻpada bilim oshib ketgandir. Bilimi shuncha oshgan ulusning yuraginda adolat yashay olmasmi?
Karimbaxshxon. Ovroʻpada bilimning oshganini bilmagan bormi? Ovroʻpada bilim bor, lekin insof yoʻq. Ovroʻpaning bilimi qoplonning tish-tirnogʻi kabi bir narsadir. Kuchsizlarni yirtib yemak toʻgʻrisinda koʻb ish koʻzlamishdir.
Fotimaxonim. Xon, sizning koʻb qiziqishlaringiz bor.
Karimbaxshxon. Nima qilduq, qani?
Fotimaxonim. Bu kungacha Ovroʻpada oʻqumoqni maqtashdan tilingiz tinmas edi.
Ovroʻpa bilimlarini oʻrganmakni kerak topqon edingiz, bukun u soʻzlaringizdan qaytib qolibsiz.
Karimbaxshxon (kulib). Qaytgʻanim yoʻq. Ovroʻpa bilimlarini oʻrganmak, albatta, kerakdir. Ovroʻpada oʻqumoq, ovroʻpolilarni insofli, adolatli deb maqtamoq uchun emas, unlardan oʻzimizni saqlagʻani, tishli, tirnoqli boʻlmoq uchun kerakdir. Birda shuni bilmak kerakki, insofsizlik bilimda emas, Ovroʻpadadir. Ovroʻpada oʻrganib kelgan bilimlarni kishilik dunyosining yuksalish va tinchligi yoʻliga ishlatmak qulaydir. Butun Ovroʻpa musulmonning yovidir, yovlarning eng buyugi, eng qoʻrqinchlisi anglizdir. Buni bilmak har bir musulmon uchun kerakdir.
Rahmatulloh. Men Angletarada shuncha oʻqudim, oʻquchilari, oʻqutuchilari, yozuchilari, faylasuflari bilan koʻrishdim. Birortasidan siz aytgan yovliqni sezmadim.
Karimbaxshxon. Anglizning buyuk hunari shundadir. U bizning eng yomon yovimiz boʻla turib, oʻzini eng yaxshi doʻstimiz kabi koʻrsatadir.
Goldstonning Qur’onni koʻrsatib: “Bu bor ekan, biz yashay olmaymiz” deganini bilmagan bormi?
Rahmatulloh. Xon sohib, yolgʻuz Goldstonning yanglish soʻzi uchun butun anglizlarga yomon qaramoq toʻgʻri boʻlmasa kerakdir? Angliz hukumatining poytaxtinda “Ittihodi islom” jamiyati bor. Angliz kattalarindan yilda ikki-uchtasi musulmon boʻlib turadir. Bu yangi musulmon boʻlgʻan anglizlar oʻzlari uchun machit yasaydilar. Mana shu ishlar koʻrsatadirkim, anglizlar musulmon yovi emaslar.
Karimbaxshxon. Yanglishasiz, oʻgʻlim! Anglizlarning machit yasamoqlari Ka’bani buzmoq uchundir. Koʻp aldanmang. Yilda bir-ikki ulugʻ anglizning musulmon boʻlishi ham yolgʻondir. Bundan necha yil burun Sulton Abdulhamid zamonida bir ingliz Istanbulga kelmish, musulmon boʻlmish. Abdulhamiddan “Londonda shayx ul-islom vakili” degan mansab olib ketmish edi. Biz koʻb vaqt: “Londonda shayx ul-islom vakili kimga kerak ekan” deb kulgan edik. Soʻngra angladikkim, bu-da oʻyin emish. Anglizlar butun islom hukumatlarini bitirgandan keyin islom xalifaligini oʻz qoʻllarigʻa olmoq uchun yoʻl ochib turar emishlar. Anglizlarga ishonmoq oʻzimizni bitirmakdir.
(Erksizgina qoʻlini uzatib, kitobni olar, bir muqovasini ochib she’rni koʻrar, es qoʻyub oʻqiy berar.)
Fotima. Yana mutolaagʻa beriladilar.
Karimbaxshxon (Zulayhoga). Qizim, bu kitob kimniki?
Zulayho. Qaysi kuni Nuriddinxondan bir kitob istagan edim, shuni yubormish.
Rahmatulloh. Albatta, yaxshi bir kitob boʻlsa kerak, xon sohib!
(Olib koʻrmak uchun qoʻl uzatmoqchi boʻlur.)
Karimbaxshxon (kitobni yopib qoʻyar). Bildigingiz roʻmonlardan biridir.
Zaynab kirar, yangi kelgan bir kishining kartochkasini keltirib Karimbaxshxongʻa berar.
Karimbaxshxon (kartochkani oʻqib). Ayt, buyursinlar (Zaynab chiqar, Rahmatullohgʻa.) Sarvarxon kelmish. Taniysiz-a?..
Rahmatullohxon. Albatta, xon sohib, tanimaymi uni?
Karimbaxshxon. Yaxshi bir yigitdir. Ovroʻpada tahsili ham yaxshi boʻlgʻan emish. Sarvarxon salom berib kirar. Mana, keldi oʻzi. Kel, oʻgʻlim, kel. (Koʻrishadirlar, yer koʻrsatib.) Buyur, oʻgʻlim. Sarvarxon oʻtirar. Rahmatulloh uning kelishidan mamnun boʻlmagʻanga oʻxshab turar. Koʻrolmay qoldik, qayerda qolding, oʻgʻlim?
Sarvarxon. Afu etasiz, xon sohib! Bu daf’a ziyoratingizga koʻb kech keldim.
Karimbaxshxon. Har gunohingni afu eta olaman. Lekin shu kelmaslikni afu eta olmayman: gunohing koʻb ulugʻdir. (Kular.)
Sarvarxon. Xon sohib, sizning afuingiz buyukdir, buyuk afular buyuk gunohlar uchundir. Kichkina gunohlarni afu etmak har kimning qoʻlidan keladir.
Karimbaxshxon. Sen koʻb mantiq sotasen, Sarvarxon. (Zulayhoga.) Hayda qizim, bunga choy ber.
Sarvarxon. Qulluq, taqsir!
Zulayho choy berar.
Karimbaxshxon. Sarvarxon, yangi xabarlarni eshitmadingmi?
Sarvarxon. Yoʻq, qanday xabarlar emish?
Karimbaxshxon. Anglizlar Hindustonga erk berar emishlar.
Sarvarxon. Qoʻrqaram, Haydarobod, Dehkan, Turkiya ila Afgʻoniston hukumatini ham biturmakchi boʻlmagʻaylar.
Karimbaxshxon. Ishonmaysan-a?
Sarvarxon. Xon sohib, anglizlarning tekin erklari bor esa Irloniyaga bersunlar.
Rahmatulloh (buyuk bir kattalik bilan). Bugun dunyoning eng ulugʻ gazeti boʻlgan “Tayms” dahi shuni yozadir.
Karimbaxshxon. Bunga nima deysan?!
Sarvarxon. Xon sohib! Biz musulmonlar, yolgʻuzgina aldanmoq uchun dunyoga kelibmiz, chogʻi... Boʻyla ishchimiz, mullamiz, shogirdimiz, yozuchimiz, oʻqituchimiz, shoirimiz, faylasufimiz, kattamiz, kichigimiz Ovroʻpaning gazetiga, kitobiga, soʻziga, ishiga, qonuniga, voiziga, oltuni, qiziligʻa aldanmoqdan boʻlak ishni bilmaydir... “Tayms” demish emish. Deya bersin. “Tayms”ning musulmonlarni aldamoqdan boshqa ishi bormi? Butun Ovroʻpaning royishi bizni aldamoq emasmi?
Rahmatulloh. Ovroʻpa bizning ustozlarimizdir. Men bilan siz nima oʻrganmish esak, Ovroʻpadan oʻrgandik. Ovroʻpaning fazilatini inkor etmak bizga yoqmas.
Sarvarxon. Men nima dedim? “Ovroʻpadan bir narsa oʻrganmadim” degan kim? Men har narsani Ovroʻpadan oʻrgandim. Ovroʻpaning insofsizligini-da oʻzindan oʻrgandim. Men Ovroʻpaning fazilatini inkor etmayam. Ovroʻpaning buyuk bir fazilati kuchsizlarni aldab, qonlarini emmakdir. Ovroʻpada insof va adolat degan narsa yoʻqdir.
Rahmatulloh. Nima qildi, insofsiz boʻlib?!
Sarvarxon. Nima qildimi? Buni onglamoq qulay? Fransa Tunis oʻlkasini turk hukumatidan tortib oldi. Bukun Tunis arablarining eng buyuk shayxi bir fransuz itiga tosh otgani uchun osiladir. Bumi insof?! Jova oʻlkasindagi Flamang kilisolarinda kunda necha yoʻlda qoʻngʻiroq chalinar ekan, musulmon machitlarinda azon oʻqumoq qatagʻondir. Jova musulmonlari namoz vaqtlarini belgilamak uchun ikki taxtani bir-biriga urarlar. Bumi fazilat?!
“Tirablusi gʻarb”da nonini suvga botirib yegandan keyin devor koʻlgasinda uzanib, tangrisindan boshqa narsa tushunmagʻan yozugʻsiz arab Italiya toʻplariga bogʻlanadir. Bumi ilm?!
Karimbaxshxon. Koʻb uzoqlargʻa tushding, oʻgʻlim!
Butun anglizlarni toʻydirib turgan Hindustonning yerli ulusindan yilda necha minglarchasi ochlikdan oʻlib ketadir. “Bumi insof” desang-chi? Butun Ovroʻpada anglizdan yomonroq yovimiz yoʻqdir. Shuning uchunmi, necha siyosiy kishilar, musulmonning anglizdan qutulish uchun Olmon quchogʻina olinishini lozim topmish edilar.
Sarvarxon. Xon sohib! Musulmonlar uchun Ovroʻpaning qaysi davlati foydalidir, deb tushunmak yanglishdir. Menga qolsa, biz butun musulmonlar mundan keyin mana shunday tushunamiz. Ovroʻpadan foyda kutaylikmi? Yoʻqmi? Albatta, barchamiz shu tushunchaning bir yogʻinda toʻplana olmasmiz. Buyuk bir boʻlagimiz: “Yoʻq, Ovroʻpadan bizga foyda yoʻqdir” deb ishning ichindan chiqalar. Bir boʻlagimiz butun umidlarini uza olmay: “Ovroʻpadan foyda kutaylik, lekin anglizdanmi, olmondanmi emas, butun Ovroʻpaning sosialistlarindan” deb qolalar.
Fotima. Faylasufni koʻring! Sen oʻzing qaysi boʻlaginda qolursen?!
Sarvarxon. Men, albatta, birinchi boʻlakda qolurman. Chunki Ovroʻpadan foyda kutganlardan emasman.
Fotima. Sening bu faylasufliklaringni koʻrgach, esimga tushdi, bizning faylasufimiz Nuriddin nechun kelmaydir.
Karimbaxshxon. Ha, darvoqean, Nuriddin qalaydir? Hech koʻrasenmi?
Sarvarxon. Oqshom shuning yoninda edim, bilganingiz kabi turadir. Oʻzgarish yoʻq. Zulayho es qoʻyar.
Karimbaxshxon. Nimadir bu yigitning kori?
Sarvarxon. Kimsaga bildirmaydir?
Karimbaxshxon. Oʻzi ishlaydirmi, yoʻqmi?
Sarvarxon. Burungidan ortiq ishlaydir. Bir, ikki kitob yozdi, she’rlar yozib turadir. Yolgʻiz qaygʻusi uzulmaydir, ishlarni bitirgandan soʻng bir qoʻltiqda turib tushunmakdan boshqa narsani bilmaydir. Yigʻlagʻan chogʻlarida boʻladir.
Karimbaxshxon. Sen oʻzing nima deysan? Biror narsa sezdingmi, shuning ishindan?!
Sarvarxon. Sezsam-da, foydasi yoʻq, negakim, ochiq bir narsa oʻrtada yoʻqdir.
Karimbaxshxon. Yozuvlarindan biror narsa chiqmaydirmi?
Sarvarxon. Shu yozuvlarindan bir narsa chiqarmoq bular: u-da, usti yopiq bir narsa!
Karimbaxshxon. Masalan, she’rlarindan...
Zulayhoda oʻzgarish.
Sarvarxon. Menda shu she’rlarindan bir narsa sezganmen.
Nuriddin ishq yoʻlida koʻb she’r yozadir.
Karimbaxshxon. Oʻzidan soʻramaysenmi?
Sarvarxon. Soʻramoq bilan aytmaydir?.
Fotima. Bechora Nuriddin.
Karimbaxshxon. Tangri koʻmakchisi boʻlsin!
Zulayxo, xonlarga choy bersang-chi?
Rahmatulloh. Yetar, ruxsat bersangiz ketayin.
Sarvarxon. Menga ham ruxsat bersangiz, xon sohib!
Karimbaxshxon. Shundaymi?
(Rahmatulloh va Sarvarga qoʻl berib xayrlashadir.)
Fotima (Rahmatullohning qoʻlini olib). Xon! Bu kun tuzukroq koʻrisha olmadik: gurungimiz butun falsafa bilan oʻtdi. Yana kelursiz, albatta,
Rahmatulloh. Albatta, kelaman, xonim!
Sarvar. Xay(r).
Karimbaxshxon. Xay, yaxshi ketingiz!
Sarvarxon, Rahmatulloh. Yaxshi qolingiz.
Sarvarxon bilan Rahmatulloh ketarlar.
Karimbaxshxon. Qizim, borib Zaynabni chaqir. Kelib bularni yigʻishtirsin.
Zulayho kitobni olib ketar.
Fotima. Xon sohib! Mirzo Rahmatullohning ishini nima qilasiz?
Karimbaxshxon. Bir oz sabr qilish kerak, xonim!
Fotima. Sabrning bir soʻngi yoʻqmi?! Bundan yaxshiroq kuyovni qayerdan toparmiz? Ulugʻ va boy kishining oʻgʻli, aqchasi milioʻndan oshgan.
Karimbaxshxon. Otasining ulugʻligiga ishim yoʻq: qiz otasiga berilmas, berilsa kuyovga berilur. Oqchasining milioʻndan oshganiga qaramang! Qizimiz sotilmas.
Fotima. Siz nimasiga qaraysiz?!
Karimbaxshxon. Men oʻziga qarayman!
Fotima. Oʻziga nima boʻlubdir, yomonmi?!
Karimbaxshxon. Menga maqbul. (Kulib.) Lekin u meni emas, qizimni istaydir.
Fotima. Onglayolmadim.
Zaynab kirib, choy asboblarini olib keta berar.
Karimbaxshxon. Demak, istaramki, qizimizga ham maqbulmi, yoʻqmi? Shuni bilmak kerak.
Fotima. Albatta, maqbuldir. Boʻlmasa, siz ikki soʻz bilan uni yoʻlgʻa ketirarsiz.
Karimbaxshxon. Xonim! Bir oz sabr qilsak, Rahmatullohdan ham yaxshiroq chiqib qolsa kerak.
Fotima. Kimdir u?
Karimbaxshxon. Masalan, Nuriddin!..
Fotima. Ex-xee... u qaygʻu toʻlimigami qiz berarsiz?
Karimbaxshxon. Qizimizni olgʻach, qaygʻusi bitmas.
Fotima. Yana onglay olmadim?
Karimbaxshxon (kulib). Jonim! Bugun nega onglayolmas boʻlib qolding?
“Nuriddin bir qizni sevmishdir” degan sen emasmi eding?
Fotima. Albatta, bir kishini sevmishdir, lekin Zulayhoni emas!..
Karimbaxshxon. Zulayhoning qoʻlindagi kitobning muqovasinda bir she’r yozilmishdir. Kitob Nuriddinniki emish. She’r ham uniki. Men shuni oʻqigʻach, koʻb yaxshi koʻrdimki, Nuriddinning sevgilisi bizning qizimizdir.
Fotima. Tangri koʻrsatmagʻay. Nuriddin qizimizni istasa ham, qiz uni istamas. Negaki...
Karimbaxshxon (soʻzini kesib). Uni bilmayman, yolgʻiz shuni istaymanki, sabr qiling. Nuriddin Zulayhoni istamasa, Rahmatullohga rozi boʻlsa, Rahmatullohnikidir. Yoʻqsa, sabr qilish kerak. Hayda, ketaylik...
Fotima (turib). Har holda qizimizni Rahmatullohgʻa berish kerakdir. Chiqib ketarlar.
Parda tushar.
Kecha. Rahmatullohning uyi. Ovroʻpacha yasangʻan Rahmatulloh yozuv mososi yoninda kitob oʻqib turar.
Rahmatulloh (kitobni yopib qoʻyar, bir qoʻli bilan koʻkragini tutib). Uff.... Nima qilay-a? Shu qizni olmay qolgan kishi qanday yashar ekan?.. Qoʻlimdan kelganini qildim. Fotimaxonimga yolvordim, koʻb armugʻonlar, hadyalar berdim. Zaynabbibigʻa ham har koʻrganimda ellik, oltmish rupiya oqcha berib turibman. Qizning oʻzi bilan koʻrishganda ham qancha shoirona soʻzlar aytaman.... Yonib she’rlar oʻqiyman. Qaysi kun yigʻlaganim ham bor. Fotimaxonimga dardimni anglata oldim. Bu xonim qizini mendan boshqa kimsaga bermas. Zaynabbibi ham qizni menga isindurgani tirishmoqchi boʻldi. Lekin qizning ogʻzidan biror soʻz ololmadim. Shuncha qilamen, ogʻiz ochmaydir. Tosh kabi turadir, vassalom. Shukrulloh kiradi.
Shukrulloh. Xon sohib, Ayyubxon keldilar.
Rahmatulloh. Yolgʻuzmi?
Shukrulloh. Gʻulomhaydar ham bor.
Rahmatulloh. Koʻb yaxshi, kelsunlar. (Shukrulloh chiqar. Rahmatullohxon yozuv mososindan lampani olib, oʻrtadagʻi mosogʻa qoʻyar.) Koʻb yaxshi boʻldi, shularning kelishlari. Bir oz gurunglashib olaylik, endi. Ayyubxon bilan Gʻulomhaydar salom berib kirarlar.
Ayyubxon. Ishlaringiz lat yemagay, xon sohib! Koʻrishurlar.
Gʻulomhaydar. Siz tutash uydami oʻtirasiz, xon sohib? Tashqari chiqmoq, bogʻchalarda kezmoq yoʻqmi?
Rahmatulloh. Har kun chiqar edim, oʻrtoq! Shu kun nedandir chiqolmay qoldim.
Ayyubxon. Shoirning holi shudir! Bir she’r yozgusi keldimi, soatlarcha uyda qamalib turadir, chiqmaydir. Shu kun chiqmagʻandan Rahmatullohxonning ham bir she’r yozgʻani onglashiladir.
Rahmatulloh. Toʻgʻridir. Bir vaqtlar she’r yozmoq uchun ham qamalib qolgʻanim bor. Lekin shu kun she’r yozmoq uchun qolmadim. Shu kunlarda she’r etmak uchun yozgʻichim ham yurmaydir.
Gʻulomhaydar. Nechun? Qani, yana nima boʻldi?
Rahmatulloh. Nima boʻlsun, ishq-da?
Ayyubxon. Ho-ho-ho... Shoirlarning yozgʻichini yuritgan ishqdir! Oshiq boʻlgʻaning uchun she’r ayta olmas ishmi bu?!
Rahmatulloh. Kulma, qardosh! Holim qoʻb yomonlashib qolgan, shu qizni olmoq tushunchasi miyamni toʻldirmish. Shundan boshqa narsani oʻylayolmayman. Shuni ololmasam, oʻlib qolurman. Oʻlib qolmasam-da, oʻzimni oʻldirishim aniq...
Gʻulomhaydar. Tangri toʻzim bersin.
Rahmatulloh. Yurakka bir olov tushgan. Butun bagʻrim oʻrtanadir. Oʻtursam-da, uxlasam-da, uygʻonsam-da, esim-da yolgʻuz shu qizni olmoq...
Ayyubxon. Ey.... jonim! Qiz sendan buncha uzoq emas-ku? Onasi Fotimaxonim seni oʻz bolasi kabi sevar emish. Bu yerda yonib, bitib turgʻuncha uylariga bor, oʻtir, gapur, koʻrish.
Rahmatulloh. Bul tinarning unumi yoʻq. Qizni koʻrib gapura olmamish? Yuragimning olovi ortib ketadir.
Gʻulomhaydar. Nima qilmoqchisiz?
Rahmatulloh. Qizni olmoq kerak, oʻrtoq! Boshqa yoʻl yoʻq.
Ayyubxon. Buning-da yoʻli shu: borib-kela bersang bir kun oʻzini yolgʻiz koʻrasen, dardingni anglatursen. U ham qizdir, sevmak, sevilmak istaydir. Sening yuragingda chin sevish belgilarini koʻrdimi, u ham seva qolar.
Rahmatulloh. Qoʻy, oʻrtoq! Sen meni shunday quruq soʻzlar, boʻsh falsafalar bilan ovutasen. Soʻzi koʻb, ishi oz faylasuflarni koʻrmakchilar, kelib seni koʻrsunlar.
Ayyubxon. Menim qancha soʻzim bor esa, shuncha ishimda bor.
Rahmatulloh. Qani ishingiz?
Ayyubxon. Oʻtgan hafta shu yerdan chiqqandan soʻng Karimbaxshxon bilan koʻrishdim. Dardingizni onglatdim. Ilmingiz, fazlingiz, boyligingizni maqtadim. U kishi — dunyo koʻrgan qari kishi dunyoning qay bir ishini yetmish besh yoʻla sanab koʻrgan. Bizning soʻzimiz bilan ishlamaydir.
Rahmatulloh. Nima dedi?
Ayyubxon. Buyuk bir ogʻirliq bilan soʻzlarimni tingladi.
“Oʻgʻlim, — dedi, — Rahmatullohni hammangizdan yaxshiroq oʻzim bilaman. Uni mening yonimda maqtamang. Men Rahmatullohxonga butun borligʻimni berargʻa hozirman, uni sevaman. Zulayhoning onasi esa qizini Rahmatullohdan boshqa kimsaga bermakchi emas. Men-da shunga koʻngan. Lekin, bilasizkim, erga bermoq toʻgʻrisida erk va ixtiyor qizning oʻzindadir. Bir qizni bir yigitga kuchlab yuborurgʻa ota-onaning haqlari sira yoʻqdir. Bizning ishimiz qizimiz yoqtirgan yigit toʻgʻrisinda qizimizning foydasin koʻzda tutib tushunmak. Qizimiz oʻziga zararli bir yigitni saylagan boʻlsa, unga mantiqiy oʻgitlar bermakdir”. Bu soʻzlarni eshitgach oʻyladim, qoldim.
Rahmatulloh. Boʻyla uzun falsafalar bilan mening ishim yoʻq. Ahmoq Karimbaxshxon mening kim ekanimni bilmagan. Men Zulayhoni ololmasam, bu dunyoda tura olmam. Istar esa yaxshi bilan, oqcha bilan, yoʻqsa yomonliq bilan olarman. Sira yoʻl topa olmasam, oʻzini u dunyoga yuborgandan soʻng qizini olurman.
Gʻulom Haydar. Oʻrtoq! Ish uncha qiyin emas. Fotimaxonim qizini sizga bermakchi emish. Karimbaxshxon-da bunga koʻngan emish, qizlarning tilini onalar bilalar. Men shunday anglaymankim, Fotimaxonim qizini bu ishga koʻndiradir.
Ayyubxon. Men-da shuni deyman! Qizning ota-onasi yoqtirgan, qizning oʻzi bilan koʻrishib tur, boshqa chora yoʻq.
Rahmatullohxon chingʻiroqni bosar, Shukrulloh kirar.
Rahmatulloh (Shukrullohga). Hayda, qardosh! Yuraklarimiz tutashib qoldi. Suving boʻlsa, ketur, bir oz sipqarayliq.
Shukrulloh. Hozirdur, xon sohib!
Rahmatulloh. Ketur.
Shukrulloh. Xoʻb. (Chiqar.)
Rahmatulloh. Orqadoshlar! Bu kecha bir yerga chiqish yoʻq. Shu yerda gurunglashamiz.
Ayyubxon. Biz, shu yerda qolmoq uchun kelgan edik. Shukrulloh bir patnusda chogʻir shishalari bilan ayogʻlar qoʻyib, keltirar. Oʻrtagʻa qoʻyib ketar.
Rahmatulloh (ayogʻlarni qoʻya turib). Buyuring, orqadoshlar!
Ayyubxon bilan Gʻulomhaydar ayogʻlarni oladilar.
Rahmatulloh ham olar.
Ayyubxon. Zulayhoning sogʻligʻiga!
Rahmatulloh. Zulayhoning ishqigʻa! (Icharlar.) Oh orqadoshlar, ishqning na yomon hollari bor!.. Koʻzlarim koʻr boʻlay edi-da, shu Zulayhoni koʻrmaya edim. (Ayogʻlarni toʻldirur.)
Ayyubxon. Boshda, albatta, qiyin koʻrinur. Toʻy qilib, sevgilingizni uyga kelturgandan keyin barisini unutarsiz. Ayotlarmi olarlar.
Gʻulom haydar. Rahmatullohxon bilan Zulayhoning toʻylari uchun.
Icharlar. Shukrulloh kirar.
Rahmatulloh. Kel, oʻrtoq!
Shukrulloh. Sherxon kelmishtir.
Rahmatulloh. Kelsun. Uning uchun-da bir ayol keltir.
Shukrulloh. Xoʻb (chiqar).
Gʻulomhaydar. Bu Sherxon yaqinda yangi bir ishgami kirmish?
Ayyubxon. Askarligi bor.
Gʻulom haydar. Undan boshqa?
Rahmatulloh. Yashirin polis boshligʻina kirmakchi boʻlmish. Sherxon salom berib kirar, oʻtirganlar javob qaytaradilar.
Sherxon. Baxtimdan oʻrgilay, oʻgʻurli bir soatda kelibman. Koʻrishadilar.
Rahmatulloh. Buyuring, aka. (Yer koʻrsatur. Sherxon oʻtiradir. Rahmatulloh ayogʻlarni toʻldirar ekan.) Xush keldingiz.
Sherxon. Xush koʻrdik. Ayogʻlarni oladilar.
Ayyubxon. Bu kecha Zulayhodan boshqa kimsaning otiga ichmaymiz.
Rahmatulloh. Eson boʻl!
Gʻulomhaydar. Zulayhoning sogʻligʻiga. Ichadilar.
Rahmatulloh (Sherxonga). Qani aka, nima gaplar bor?!
Sherxon. Bu kunga yaxshi edi, ertadan boshlab bir oz tinchsizlik boʻlsa kerak.
Barchalari. Nechun, nechun?
Sherxon. Shu kun tilgʻirom oldik. Peshovar shahrining polis boshligʻina bomba ila urib qochmishlar. Erta kechdan boshlab bizning shahrimizda ham urush holati e’lon qilinar.
Ayyubxon. Peshovarda bir kishini oʻldirmishlar deb Dehlidami urush holati e’lon etarlar. Bu qanday ish?!
Rahmatulloh. “Bir kishini oʻldirmishlar” dema oʻrtoq! Bir anglizni oʻldirmishlar. Polis boshligʻi boʻlgʻan bir anglizni! Albatta, katta bir ishdir.
Ayyubxon. Soʻzingizni onglayolmadim. Polis boshligʻi boʻlgan bir anglizni “kishi” deya olamizmi?
Rahmatulloh. Ya’ni bir hukumat kishisini oʻldirmishlar, siyosiy bir qon toʻkilmish.
Ayyubxon. Ongladiq. Lekin bu qon Peshovardami toʻkilmish, Dehlidami?
Rahmatulloh. Peshovarda.
Ayyubxon. Uning oʻchini Dehlidanmi olarlar?
Rahmatulloh (ayogʻlarni toʻldirib). Bular siyosiy ishlardir, boʻyla qorongʻu yerlari koʻb boʻlur. Ayogʻlarni olarlar.
Ayyubxon. Siyosiy ishlarning qorongʻu yerlari uchun.
Kulishib icharlar.
Rahmatulloh. Demakki, bundan keyin kechalarda chiqmakni qatagʻon qildingiz-a?..
Sherxon. Qatagʻon qildik, kimsani qoʻymaymiz.
Gʻulomhaydar. Uyimizda tinchgina oʻtirganga qoʻyasizmi?
Sherxon. Uni tangri biladir.
Har holda erta-kechdan boshlab uyingizdan chiqmassiz?
Gʻulomhaydar. Nechanchi soatdan?
Sherxon. Soat toʻqqizdan tong otargʻacha koʻchada koʻringan kishi angliz esa, ertagacha saqlangandan keyin qoʻya berarmiz. Hindustonlik-da esa turmaga yuborib, bir oy qamarmiz.
Gʻulomhaydar. Oh-o! Bir angliz bilan bir hindustonlik orasida shuncha ayirma bormi?
Ayyubxon. Jonim! Bu-da siyosiy ishlardagʻi qorongʻuliklarning biridir. Nima deysan?
Gʻulomhaydar. Bu ovroʻpalilardagi vijdon qorongʻuliklarindandir. Ular oʻzlarini tutash yuqorida tutib, bizni tubanga uralar. Shukrulloh kirar.
Shukrulloh (Rahmatullohxonga). Zaynabbibi kelmish.
Rahmatulloh (telba boʻlib turar). Hozir chiqaman.
Ayyubxon. Yaxshi bir xabar boʻlgʻay...
Rahmatulloh. Kim bilar?! (Chiqar.)
Sherxon. Oʻrtoqlar, men-da sizlarga iyarib Zulayhoning otiga chogʻir ichdim! Lekin oʻzini tanimayman, kimdir u?!
Ayyubxon. Rahmatullohning sevgilisi.
Sherxon. Kimning nimasidir u?
Ayyubxon. Karimbaxsh sohibning qizi.
Sherxon. Ha, ongladim. Rahmatulloh yaqinda bu qizgʻa sovchi yuborganmi?
Ayyubxon. Yuborgʻan.
Gʻulomhaydar. Rahmatullohni chaqirgan shu xotun ham shu ish uchun keldi.
Sherxon. U qizni Rahmatullohxonga bermaslar.
Ayyubxon. Siz qayerdan bilasiz.
Sherxon. Menim xotunim Karimbaxsh sohibnikiga ketib-keladir. Shu aytdi.
Gʻulom haydar. Qani, gapiringchi, qanday boʻlibdir, Sherxon. Oʻtgan kuni Karimbaxishxon bilan xotuni shu ish uchun urushmishlar. Xotun qizini Rahmatullohxonga bermakchi emish. Karimbaxshxon bunga koʻnmamish.
“Qizimni Nuriddindan boshqa kishiga bermam” demish.
Gʻulomhaydar. Oʻyla esa bu xotun-da yaxshi bir xabar keltirmagan boʻlsa kerak?
Sherxon. Kim bilar?!
Rahmatullohxon qaygʻuli bir holda qoʻlida bir qogʻozni bukib kelar, oʻrniga oʻtirib "uff" deb boshini qoʻllari orasiga olar.
Ayyubxon. Qani, nima boʻldi?!
Gʻulomhaydar. Xat kimdan, oʻrtoq?!
Rahmatulloh (boshini koʻtarib). Soʻramang, qardoshlar.
Ayyubxon. Nima boʻldi, aytsang-chi?
Rahmatulloh (singirli uzoqlarga qarab). Ahmoq Karimbaxsh!
Men bu ishga yoʻl berar ekanmanmi?
Ayyubxon. Jonim, nima boʻldi? Nechuk aytmaysan?
Rahmatulloh. Fotimaxonim yozib yubormish.
Gʻulomhaydar. Nima yozmish?
Rahmatulloh. Karimbaxshxon qizini menga bermakchi emas emish.
Ayyubxon. Nechun?
Rahmatulloh (yozuvni xonga tashlab). Mana, oʻqing!
Ayyubxon (yozuvni oʻqur). “Oʻgʻlim, Rahmatullohxon! Qizimni senga bergali bor kuchim bilan tirishdim. Bundan keyin-da tirisharman. Biroq xon sohib, bunga koʻnmaydir. “Nuriddinxon bor ekan, qizimni boshqaga bermam” deb turadir. Shunisi yaxshikim, Nuriddinxon-da bu kungacha qizimga sovchi yubormadi. Xon sohibni shu ishga koʻndirmak uchun biror yoʻl topgʻaysiz deb, oʻzingizga bildirdim”.
Rahmatulloh (qoʻlini mosoga urib). Yoʻli qulay. Karimbaxsh bilan Nuriddinni u dunyoga yuboramiz. Ish bitar.
Sherxon. Bundan boshqa yoʻl yoʻq!
Gʻulomhaydar. Nuriddinning nima yozugʻi bor? U qizni istamagan emish-ku?
Rahmatulloh. Eshitmadingizmi, u bor ekan, qiz menga berilmas emish.
Ayyubxon. Bu toʻgʻruda bizga Sherxonning koʻmagi kerak.
Rahmatulloh. Oʻrtoq, Sherxon? Bu ishni qilasizda...
Sherxon. Qoʻlimdan kelgan xizmatni sizdan ayaganim bormi?
Rahmatulloh. Eson boʻl, qardoshim! Xizmat haqingni unutmam.
Sherxon. Esonlik kerakdir, xon sohib!
Ayyubxon. Sen qanday tushunasen, Sherxon, nima qilmoq kerak?
Sherxon. Qulaydir, xon sohib, polis boshligʻiga borib, Peshovar shahrindagi polis boshligʻini oʻldurgʻanlar bilan Nuriddinxonning tanishligʻi bor desam, ish bitar. Nuriddin turmaga yuborilur.
Rahmatulloh. Ofarin, Sherxon!
Sherxon. Turmaga ketdimi, u yogʻi qulaydir. Oʻldirib yubormak ham, churutib bitirmoq ham boʻlur.
Rahmatulloh. Bor boʻl, oʻrtogʻim! Turmaga yuborgandan keyin, oʻldirmak kerak.
Sherxon. U yogʻi qulaydir.
Gʻulomhaydar. Hay, emdi menga ruxsat.
Rahmatulloh. Ketasizmi, qardoshim?
Gʻulomhaydar. Ketaman, oʻrtoq.
Rahmatulloh (turib). Buyuring.
Ayyubxon (turib). Hay, emdi.
Koʻrishib chiqarlar.
Rahmatulloh bilan Sherxon qolarlar.
Rahmatulloh. Keling, Sherxon, emdi siz shu ishni boʻyningizga olarsiz.
Sherxon. Ol, desangiz, olarmiz.
Rahmatulloh (qoʻltugʻidan bir tayanch qogʻoz chiqarib, barmoqlari orasinda oʻynab turib). Orqadosh, menga qolsa, shu odamni oʻldirmak yoʻlini top, turmagʻa yubormak uncha pishiq boʻlmas.
Sherxon. Qoʻlimdan kelgan xizmatni qilarman, xon!
Rahmatulloh. (Banka qogʻozini berib.) Mana bunda xizmat haqingiz, ikki ming rupiyalik banka qogʻozi. Yana koʻrishurmiz.
Sherxon (qogʻozni olib). Eson boʻlingiz.
Hay, emdi.
(Qoʻl berar.)
Rahmatulloh (qoʻl berib). Hay, yaxshi boringiz.
Sherxon. Yaxshi qolingiz. (Ketar.)
Rahmatullohxon uni uzaturgʻa chiqar.
Parda tushar.
Qunduz. Nuriddinxonning ish uyi, kitob bilan toʻla ikki doʻlob, oʻrtada bir moso, devor yonida yozuv mososi, ustida bir elektrik lampasida yozuv taqvimi va Nuriddinning yozuvlari turadir.
Ahmadxon oʻrtadagi moso yonida kitob oʻqib oʻtiribdi.
Shu chogʻda Sarvarxon eshikdan koʻrinur.
Sarvarxon. Kirsak boʻlurmi?
Ahmadxon (kitobni qoʻyib yopar). Buyursinlar, xon sohib! (Koʻrishib oʻtirarlar.) Esonmisiz, xon sohib?!
Sarvarxon. Alhamdulilloh. Sizdan soʻraylik?
Ahmadxon. Alhamdulilloh...
Sarvarxon. Nuriddinbek yoʻqmi?
Ahmadxon. Bogʻchagʻa chiqqan edi, hozir kelsa kerak.
Sarvarxon. Ahvoli qalay, bir oz yaxshilanmishmi?
Ahmadxon. Eskisi kabi, xon sohib. Yozmoq, tushunmakdan boshqa ishi yoʻq.
Sarvarxon. Yozaturdigʻi roʻman bitdimi?
Ahmadxon. Bitayozdi. (Yozuv mososini koʻrsatib.) Mana, yozuvlar shunda turadir.
Sarvarxon (erindan turib, yozuv mososigʻa toʻgʻri yurar). Koʻrayinchi, nimalar yozadir, xoja faylasufimiz. (Mosogʻa kelib, qoralangʻan qogʻozlarni olib qarar.) Oʻh-u...naqadar adabiy tasvir... goʻzal va shoirona bir lavha!.. Tingla, Ahmadxon?
Ahmadxon. Buyuringiz, xon sohib!
Sarvarxon (oʻqir). “Uchmox koʻrinishli bir bogʻcha. Bogʻchaning eng koʻrkamli yerinda oʻrindiq qoʻyilgʻan... Oysha bogʻchadagi gullarning eng goʻzalini uyaltirur bir suvratda oʻtiribdi. Tuva tusli sochlari, topinmoq uchun otashkada tegrasinda toʻplangan hindilar kabi boʻynining har yoninda sochilgan bir-ikki halqasi, manglayina toʻgʻri uzanib, soʻl qoshigʻacha kelgan-da, hurmatsizlikning bunchasini ortiq koʻrib, yana qayrilgʻan. Gul yaprogʻina goʻzal sabogʻi bergan qip-qizil ipak koʻylaki tong yelining oʻpishlarindan oʻsangani uchun titrab turgʻan. Yangi ochilgan bu tangri guli qoʻlindagi kichkina kitobning mutolaasiga berilgan...”
Ahmadxon. Chindan shoirona bir tasvir.
Sarvarxon (bir oz oʻylab). Ahmadxon! Nuriddinning buncha qaygʻurgʻanin sababini onglab, chorasini topmoq chogʻi kelgandir. Ishni boʻsh tuta bersak, Nuriddin ishdan chiqib qolar.
Ahmadxon. Toʻgʻridir, xon sohib! Biroq nima qilmoq kerak!
Sarvarxon. Nuriddinning dardi bor. Bu dard oʻz emini topmasa, Nuriddinni ishdan chiqarur.
Ahmadxon. Bilamen, xon!
Mening ham eng buyuk tilagim ogʻamning shu dardiga em izlab topmoqdir. Biroq bir dardni emlamoq uchun uni yaxshigina onglamoq kerak-dir. Ogʻamning dardini yaxshigina ocholmay turubman.
Sarvarxon. Dardning nimaligi toʻgʻrisidan biror narsa oʻyladingmi?
Ahmadxon. Oʻyladim, xon sohib! Dardi, menimcha, belgilandi. Ogʻamning yuragini yondirib turgan sevgi olovindan boshqa narsa emasdir. Uning sevgidan boshqa dardi boʻlsa edi, bu kungacha emlanur edi.
Sarvarxon. Bu toʻgʻri... Nuriddinning sevgi va ishq tamugʻina tushganini har birimiz onglaganmiz, biroq kimni sevar, uning yuragindagi bu qoʻrqinch olov qaysi quyoshdan koʻpub tushgan, mana shuni onglamoq kerak...
Ahmadxon. Uni onglagʻanim yoʻq, xon sohib!
Sarvarxon. Otalar soʻzidirkim: “Ikki qoʻl qilgʻan ishni bir qoʻl qila olmaydir”. Ikkimiz birgalashib oʻylaylik-chi, qani bir narsa topa olarmizmi?
Ahmadxon. Buyuringiz, xon sohib!
Sarvarxon. Adabiyot ongsuninda bir soʻz bor. Derlarkim: bir adib bir teatru yo bir roʻman yozganda, oʻzining miyasindagʻi sezgilardan boshqa narsani tasvir eta olmaydir. Nuriddinxonning shu roʻmoninda tasvir etilgʻan qizni men koʻrgan kabi boʻldim.
Ahmadxon (kulimsab). Xon sohib! Ogʻam bu roʻmanda yuz ellik yil burun oʻtgʻan bir qizni tasvir etgan.
Sarvarxon. Toʻgʻridir, biroq Nuriddinxon u qizgʻa oʻzining miyasigʻa ta’siri boʻlgʻan boshqa bir qizning suratini taqqan, men shu qizni tunov kun koʻrdim.
Ahmadxon. Kim ekan, u qiz?!
Sarvarxon. Karimbaxshxonning qizi!..
Ahmadxon (obdirab). Oʻxu... Demak, ogʻamning miyasigʻa Zulayhoning ta’siri bor-a?!
Sarvarxon. Menimcha boʻyla...
Ahmadxon. Siz buni qayerdan ongladingiz?!
Sarvarxon. Men qaysi kun Karimbaxshxonning bogʻiga ketgan edim. Zulayhoni koʻrdim. Qizil ipak koʻylak kiygan edi. Shu roʻmandagʻi shoirona tasvirga butun kelisha edi. (Esiga yaqin bir narsa kelgan kabi.) Ho... U kun Rahmatullohxon ham bor edi. Zulayhoni koʻrgali borgʻanini har bir ishindan onglab turgʻan edim. Tunov kun eshitgʻanim bir xabarga koʻra Rahmatullohxon Nuriddin uchun bir yovuzlik tuyib yura emish.
Ahmadxon. Qanday yovuzlik?!
Sarvarxon. Nuriddinni biror yoʻl bilan yoʻq qilmoqchi emish. Bu toʻgʻrida Sherxon bilan kengashlari ham bor emish. Rahmatullohxonning bu tushunchasi nechun? Nuriddinni nega yoʻq qilmoqchi? Shuni-da onglasaydik, masala ochilgʻan...
Ahmadxon. (Esiga bir narsa kelgan uchun, Sarvarxonning soʻzini kesar.) Kechirasiz, xon sohib! Menim eshitgʻanimga koʻra Rahmatulloh Zulayhoga sovchi yuborgan, Zulayhoning otasi qabul etmagan.
Sarvarxon. Ha, ish ochildi. Demakkim, Rahmatullohxon Zulayhoga sovchi yuborgan, u qabul qilmagan, u bu ishni Nuriddindan bilib, yoʻq qilmoqchi boʻlgʻan.
Ahmadxon. Xon sohib! Bir Nuriddinning bir dardiga em izlab turganda, ikkinchi bir dard chiqib qoldi, ogʻamni Rahmatullohdan saqlamoq kerak endi?
Sarvarxon. Uni saqlamoq qulay. Barchadan burun Nuriddinning dardini oʻzindan onglab chorasiga kirishmak teyish.
Ahmadxon. Uni qanday onglarmiz?
Sarvarxon. Oʻzindan soʻrarmiz.
Ahmadxon (eshikka qarab). Mana oʻzi ham keldi.
Nuriddin kelar.
Nuriddinxon (qaygʻuli). Assalomu alaykum! Xush keldingizmi, oʻrtoq,
Sarvarxon (turib). Xush koʻrdik. Kel, Xoʻja faylasuf.
(Koʻrishib oʻtirarlar. Nuriddinga es qoʻyib qarab.) Oʻrtoq. Bu ne hol? Sening uchun qaygʻudan qutulish kuni yoʻqmi?
Nuriddinxon (kulimsirab). Tiriklikdan qutulmaguncha qaygʻudan qutulish mumkinmi?
Sarvarxon. Sendan boshqa tirik kishi yoʻqmi?
Nuriddinxon. Bor ham koʻb bor.
Sarvarxon. Shunlarning qay biri sen kabi qaygʻularda botib turadir?
Nuriddinxon. Ularning tiriklikdan nima onglagʻanini, nechun qaygʻurmay yurganlarini bila olmadim.
Sarvarxon. Chin oʻrtoqlar kishining qaygʻularini koʻtarib, dardlarini emlamoq uchun kerakdirlar. Necha yildan beri oʻrtoqlik qilib turibmiz. Yuragingdagi dardni tilingga olib, menga bildirganing yoʻq. Boʻyla oʻrtoqlikmi boʻlar?!
Nuriddinxon. Yuragimdagi dardlarni tilimga ham chiqarmoqchi boʻlasan, oʻrtoqligʻing shumi endi?!
Sarvarxon. Dard bilinmagʻanda davosi topilmas, sen dardingni aytmagach, mendan nima kutarsen.
Nuriddinxon. Menim dardim uchun em kerak boʻlsa edi, koʻbdan beri senga aytar edim. Lekin menim dardim davo istamas.
Sarvarxon. Nechun?
Nuriddinxon. Chunki davosi yoʻqdir.
Ahmadxon. Ogʻa, sening darding nima ediki, onglashilmasdir.
Nuriddinxon. Ular bilar!..
Sarvarxon. Oʻrtoq, sen birisini sevgansan. Yuragingda sevgi olovi bor.
Nuriddinxon. Sevmak gunohmi? Bugun bir kishini sevmagan bir yurak bormi? Yurak sevgisiz, baliq suvsiz yasharmi?
Sarvarxon. Toʻgʻridir, lekin sevgini boʻyla yashirib yurmoq nechun?
Nuriddinxon. Sevgi yurakning xazinasidir, xazinani yashirin saqlamoq teyishdir.
Ahmadxon. Kimni sevganingizni ham ongladik. Bizdan yashirsangiz, osigʻsizdir.
Sarvarxon. Sen Karimbaxshxonning qizini sevgansan, oʻrtoq.
Nuriddinxon (buyuk iztirob bilan). Oʻtinamen, kishining yuragi bilan oʻynamagʻaysen?!
Sarvarxon. Nuriddin! Shu kungacha birlikda ishlab keldik. Seni eng sevgili qarindoshimdan koʻbrak sevdim, bir-birimizdan yashirin narsamiz yoʻq edi. Biror dardga uchraganda kelib aytar edik. Kengashib, birlashib, shuning chorasini axtarar edik. Senga nima boʻldi? Zulayhoni sevgan ekansen, uning uchun yigʻlab turar ekansen, nechun menga aytmaysen?
Nuriddinxon. Sarvarxon, kechirasen, oʻrtogʻim! Vijdonima ont ichamenkim, dunyoda sendan azizroq oʻrtogʻim yoʻqdir. Senga har dardimni aytib, chorasini soʻramoqni oʻzim uchun farz deb bilamen.
Sarvarxon. Yuragingdagi sevgini nechun bildirib, chorasini soʻramading?
Nuriddinxon (mungli). Oʻrtogʻim, yuragimdagi sevgi dard emas, davodir. Uning chorasini istamam. Negakim, butun dardlarimning chorasi udir.
Ahmadxon. Sevgining chorasi — sevgiliga erishmakdir, sevgilisiga erishmagan bir oshiqning butun tirikligi — dard va qaygʻusidir. Zulayhoga erishmading, bu kungacha oʻz holingni ham unga onglatolmading. Shuning uchun shu holga tushib qolibsen. Yana “Mening sevgim dard emas” deb kattalik qilasen.
Nuriddinxon. Ishqning nima ekanini bilmaysiz-ku?
Sarvarxon. Bizmi, bilmaymiz?!
Nuriddinxon. Albatta, bilmaysiz. Bilsangiz edi, ishqni dard demas edingiz va oshiq uchun bir tilak borligini tushunar edingiz. Ishq dard emas: insonlarni hayvonlikdan qutqarar bir davodir. Buyuk qahramonlar, ulugʻ adiblar, katta faylasuflar yolgʻiz ishq koʻchasinda yetishmishlardir. Buyuklikda “KAMOL” degan narsalarga erishmak ishqsiz mumkin emasdir. Shuning uchun ishq bir davodir. Buni “dard” deb, davosini izlaganlar, yanglish yoʻlga ketalar.
Ahmadxon. Oshiq boʻlgan kimsa, ma’shuqiga erishmakni istamasmi? Shuning uchun bir oz tirishmasmi? Sen Zulayhoni sevgansen, nechun uni istamaysen? Otasiga nega bildurmaysen?
Nuriddinxon. Sizlar har bir soʻzingiz bilan ishqning haqiqatini bilmaganingizni e’lon qilib turasiz. Dunyoda “ishq” bilan “havas”ni yaxshigina onglamoq kerak. Bir-biriga koʻb oʻxshagʻan bu ikki holni ayirmoq teyish. Ma’shuqa istamak, u bilan bir yerda yotib-qalqmoq ishq emas — havasdir. Ishqning ishqdan boshqa tilagi yoʻqdir. Chin oshiqlar ma’shuqlarning oʻzi bilan emas, xayoli bilan yashaylar. Sarvarxon bu soʻzlarii faylasufona tinglab, tushuna boshlar.
Ahmadxon. Sen Ovroʻpada oʻqiding. Bukun har narsani fan va falsafa koʻzi bilan qarab turgʻan ovroʻpalilar ham ishqqa sen kabi ma’no bermaylar. Ovroʻpada har bir kishi bir kishini sevdimi, uning eng birinchi tilagi oʻz ishqini ma’shuqiga bildirib, undan marhamat istaydir.
Nuriddinxon. Ovroʻpani qoʻyaber! Ovroʻpada hayvonlikdan boshqa narsa yoʻqdir. Ovroʻpalilarda ruh yoʻqdir. Bunlar ruhoniy lazzatdan bir narsa onglamaylar. Chin sevish va haqiqiy ishqning tub yeri Sharqdir. Majnunlar, Farhodlar kabi ishq paygʻambarlari Sharqda yetishdilar. Bu kun Ovroʻpangda ishq otini olgan hollar hayvonliq havaslaridan boshqa bir narsa emasdir. Ovroʻpadagi “ishq” deb tanilgan u hayvonlar havasi, kishining kamoliga, sabab boʻlmas, kimsaning ruhini yuksaltirmas. Ovroʻpa boʻyla emish, deb men ham oʻzimni hayvonliq chuqurlarigʻa ota olmam.
Sarvarxon. Oʻrtogʻim! Soʻzlaring toʻgʻridir, lekin oshiq boʻlgʻan kishi ma’shuqiga erishmak istar. Buni bilmagʻan yoʻqdir. Sen nega bundan tonib turasen.
Nuriddinxon. Yanglishasen, oʻrtogʻim, chin oshiq oʻzining saodatini emas, ma’shuqaning kamolini istar. Ma’shuqaning kamoliga xizmat etmak uchun oʻzi komil boʻlurgʻa tirishur. Har ishdan burun ma’shuqini oʻz yonigʻa olmoq istagʻanlar, ma’shuqalarindan burun oʻzlarining saodatlarini tilagʻan erurlar. Ma’shuqini qoʻyib, oʻz saodatini tushungʻanlarga esa ishq demak yanglishdir.
Ahmadxon. Nechun dardingni bizga bildirmaysen? Nuriddinxon (kulimsib). Dardim yoʻq?
Ahmadxon. Bir kishini sevgansen-ku?
Nuriddinxon. Sevish dard emas, davodir.
Ahmadxon. Nechun shuni bildirmaysen.
Nuriddinxon. Sevgi yurakning eng muqaddas bir xazinasidir. Uni yashirmoq kerakdir.
Sarvarxon. Oʻrtogʻim, dunyoning eng qoʻrqinch olovi sevgidir, uni yopmoq uchun ustiga na qoʻysang yonar, uning alangasini yuksaltirar. Sen yuragingdagi sevgini yashurgʻali shuncha tirishding, lekin sening sevganingni yolgʻiz biz emas, yovlaring ham bilib olmishlar. Eshikda Gʻulomhaydarxon koʻrinur.
Gʻulomhaydarxon. Kirsak boʻlurmi?
Uydagilar irgʻib turarlar.
Nuriddinxon. Buyuring, xon sohib! (Gʻulomhaydarxon kirar, koʻrishib oʻtirurlar.) Xush keldingiz, xon sohib!
Gʻulomhaydar. Xoʻsh koʻrdik, xon sohib! Kechirasiz, qardoshim, suhbatingizni toʻxtatdim. Chogʻsizmi, keldim? Nuriddinxon. Oʻ... Tangri saqlagʻay, xon! Sizning bu kelishingiz bizning suhbatimizga boshqa bir fayz beradir.
Sarvarxon. Koʻbdan beri suhbatingizga muhtoj edik.
Gʻulomhaydarxon. Qulluq, xon sohib! Zarur bir ishim chiqmagancha, boshingizni ogʻritib kelmakni munosib kurmadigim uchun har kun kela olmayman.
Nuriddinxon. Buyuringiz, xon sohib, xizmatingizga hozirmiz.
Gʻulom haydarxon. Qulluq, xon sohib, xizmatim yoʻq. Biroq sizning toʻgʻringizda qoʻrquvli bir xabar eshitdim. Shuni bilgali keldim. Sarvarxon bilan Ahmadxon bir-birlariga qaraydilar.
Nuriddinxon. Qanday xabar?!
Gʻulomhaydarxon. Xon sohib, men sizni koʻbdan sevamen, yozgan kitob va maqolalaringizni seva-seva oʻqub, oʻqub osigʻlanamen, yurtimiz uchun eng kerakli va asru osigʻli ekanligingizga ishonamen.
Nuriddinxon. Qulluq, xon sohib!
Gʻulomhaydarxon. Shu kunlarda oʻzlarini yosh va yurtchi atagʻan bir-ikki “vijdonli kishi” tomonidan sizga bir zarar yetkizulsa kerak.
Ahmadxon. Kim ekan, ular?!
Gʻulomhaydarxon. Kechirasiz, xon sohib. Ularning otlarini ayta olmayman. Yolgʻiz shuni xabar bera olamankim, oradagʻi dushmanliqqa sabab ishq masalasidir.
Nuriddinxon (kulimsab). Qanday zarar yetkurar ekanlar?!
Gʻulomhaydarxon. Xon sohib, sizga boʻyla bir yomon xabar keturganim uchun oʻzimni baxtsiz sanayman!
Nuriddinxon. Yoʻq... zarari yoʻqdir, orqadosh, bilganingizni aytsangiz, haqqimizgʻa buyuk bir yaxshilik qilgʻan boʻlursiz.
Gʻulomhaydarxon. Ularning tub tushunchalari sizni yoʻq qilmoqdir, lekin ustaliq va shaytonliq bilan bu tilaklariga erishmoqchi boʻlalar.
Nuriddinxon. Na kabi?!
Gulomhaydarxon. Bularki, hukumatga yolgʻon bir xabar berib, sizni tutdirsinlar.
Nuriddinxon. Qanday xabar?!
Gʻulomhaydarxon. Yaqinda Peshovar shahrida bir anglizni oʻldirgan edilar.
Sarvarxon. Poʻlis boshligʻini...
Gʻulomhaydarxon. Ha, yovlaringiz Peshovardagi boʻlgʻan shu ishni sizdan qilib koʻrsatmoqchi.
Ahmadxon. Oy, jonim! Bizning hukumat kishilarida ong degan narsa yoʻqmi? Biz Dehlida oʻtiribmiz. Peshovardagi bir ishdan nima xabarimiz boʻlar.
Sarvarxon (Ahmadxonga). Qardoshim, hukumat kishilarimiz angliz emaslarmi? Qay bir anglizning eng birinchi tilagi qaysi yoʻl bilan boʻlsa-boʻlsin, bir musulmonni qoʻlga tushurib boʻgʻmoqdir. Shu chogʻda tashqarida gurultov boʻlar, eshikdan angliz yuzboshisi (Vilyam) bilan toʻrt hind poʻlis bosib kiralar.
Vilyam (toʻpponchasini koʻrsatib). Barchangiz berilingiz! Ozgina tebrangan kishining oʻlimiga hukm bordir! (Pulislargʻa.) Tutingiz bunlarni.
Poʻlislardan bir-ikkisi uylaridagi kishilarni bir yerda toʻplab saqlarlar.
Nuriddinxon. Tinch oʻtirgʻan kishilarning uylariga kimning buyrugʻi bilan bosib kirasiz?
Yuzboshi. Hukumatning buyrugʻi bilan!
Nuriddinxon. Qogʻozingiz bormi?
Yuzboshi (toʻpponchasini toʻgʻrilab). Qogʻoz istamas, meni tanitgusi narsa mana shudir! (Boʻsh oʻtirgan ikki poʻlista.) Koʻtaring buning qogʻoz bilan bitiklarini.
Poʻlislar bitik va qogʻozlarni toʻplab koʻtarurlar.
Sarvarxon. Bizning yozugʻimiz nima ekan?!
Yuzboshi. Chiqarma tovushingni, soʻroq chogʻingda onglarsen?
Nuriddinxon (Gʻulomhaydarxonni koʻrsatib). Bu kishi menim qoʻnogʻimdir, buni qoʻyaberingiz, oʻz ishiga borsin.
Yuzboshi. Gapurma deyman! (Poʻlislargʻa.) Haydang olgʻa... marsh!
Pulislar bitik va qogʻozlarni koʻtargan holda tutqunlarni olgʻa surib chiqaralar.
Yuzboshi. Hay, xoin musulmonlar! Angliz kabi buyuk davlatning qoʻl ostindan chiqmoq uchun tirishma. O-o... Angliz millati bu toʻpponchalarni sizni koʻkraklaringizni teshmak uchun yasagʻandir.
Chiqib ketar.
Parda tushar.
Zindon. Bir yonda, yer ustinda poxol yoyilgan, bir kat yonida bir siniq qumgon qoʻyilgan.
Nuriddinxon poxollar uzra yotibdi.
Tush koʻradir.
Nuriddinxon. Zulayho!.. Kel, malagim, kel! Chechagim, kel... oh. Yoy tusi kabi... gullar orasinda oʻtirasen... tangri kushidek... malaklar bilan uchushasen... Sen umid chechagisen... Uzoqlarda yurasen... Sen oshiq baxtisen... bizga yonoshmaysen... (Turar. Talvasada.) Kel, goʻzalim... Kel sevgilim... Kel jonim... kel, armonim... Oh, ketdi... Jonim ketdi, tinchligim uzoqlashdi... Ketdi... (Tinar. Yana talvasa.) Kel... Zulayho ... kel! Tangri chirogʻi, kel... Koʻngul bogʻi, kel... Jon bulbuli, kel... Armon yulduzi, kel... (Kulimsib.) Oh, kel...
(Zulayhoning xayoli kelib Nuriddinning boshida oʻtiradir. Nuriddin bir oz tinganidan keyin, yana talvasaga tushar. Qoʻllarin Zulayho sari uzatar.)
Kel... sevgi uchmogʻi... kel!
(Xayol sekin-sekin keta boshlar.)
Ketma... uchmox bulbuli...ketma...oh!.. Ketdi... Umidim kabi uchdi... Armonimdek qochdi... ket... goʻzalim, ket. Sen malaksen... tubanlarda yurma... Sen quyoshsen... bizga yorugʻing yetarlikdir... uch..... uch... goʻzallar hokimi... goʻzallik tangrisi.... uch... yuksal... Sen quyoshsen!.. Qancha yuksalsang, yerni shuncha yoritgan boʻlarsen...
Zindon eshigi yovoshgina ochilur.
Sherxon sekingina kirib, oyoq uchi bilan Nuriddinga yonashar.
Nuriddinxon (tushda). Zulayho... ketdingmi?
Sherxon. Yaxshi bir pallada kelibman. Yotib qolmish!..
Nuriddinxon. Zulayho...
Sherxon. Oʻhu... tushinda Zulayhoni koʻradir, bunga uygʻonmoq yoʻqdir emdi.
Nuriddinxon. Meni yigʻlatma, malagim!..
Sherxon (ulusga yonoshib). Hukumatimiz-da koʻb qiziq!..
Senga ola qaragʻan birini koʻrsatib, “mana shu kishi anglizlarni sevmaydir” dedimi... ish bitdi.
Uning onasini koʻrsatmay qoʻymaylar. Tubsiz bir soʻz bilan buni qamatdim... Bu boyaqish ikki oydir, shunda yotadir... Bizning Rahmatullohxon esa haligacha Zulayhosini ololmagʻan... Oʻtkan kun meni chaqirib...
Nuriddinxon (qattiq talvasa bilan qoʻllarini uzotib). Zulayho o, kel.., kel... Koʻz babagʻim, kel... jon chechagim, kel!
Sherxon seskanib qochmoqchi boʻlar, uygʻonmaganini koʻrgach, obdirab koʻzlarini Nuriddinga tikib turar.
Nuriddinxon (qoʻllarini uzatgan holda). Keldingmi?..
(Zulayhoning xayoli koʻrinib, ogʻir bir yurish bilan Nuriddinga yonashur.)
Toʻxta... uchmox chechagi toʻxta... Menga yonoshma... Yuragimning alangasi senga tegmasin! (Xayol yoʻqolur.) Ketdingmi? Meni tirik qoʻyib ketma, jonim! (Tinar.)
Sherxon. Rahmatullohxon oʻtgan kun meni chaqirib, “Qiz menga koʻnmaydir, yoʻlini top” dedi. “Otasini qamatay” dedim, koʻnmadi. “Otasini qamatmoq unumsizdir. Nuriddin tirik ekan, u qiz menga tegmas. Ishqilib, Nuriddinni yoʻqot” deb menga tagʻin besh ming rupiya berdi.
Nuriddinxon. Hulkarim, kel... Nega kelmaysan?
Sherxon (obdirab qaragʻandan keyin). “Shahar boshligʻiga bir oz aqcha bersang, yozugʻini boʻyniga qoʻyib, osib yuborgay” dedim. Rahmatulloh koʻnmadi. “Nuriddinni ossalar, Zulayho mendan bilar, soʻngra menga sira koʻnmas. Ishqilib Nuriddinni zindonda ogʻulamoq kerak” dedi. “Bu ish qulay emas” dedim. Yana besh ming rupiya berdi. Nima qilmoq kerak? Oʻn ming rupiya oz emas? (Kissasidan kichkina bir shishani chiqarib.) Oʻn ming rupiya uchun shul kishini uchmoxga yuborish qulay emasmi?..
(Hurka-hurka qumgʻon sari borar.)
Nuriddinxon. Meni oʻldirasenmi, zolim?! Sherxon hurkar, shisha ichindagini qumgʻonga birdan boʻshatib, orqaga bosar.
Shu chogʻda zindonchi kirar.
Zindonchi. Ishingiz bitdimi?
Sherxon. Kechirasen, oʻrtogʻim, boyaqish yigit yotgan ekan. Uygʻoturga koʻngil istamadi. Oʻzi uygʻongay, deb turdim, uygʻonmadi, endi ketib, erta bilan kelarman.
Zindonchi. Koʻp yaxshi.
(Sherxon chiqib ketar, Sherxonning ketidan yomon-yomon qaragʻandan keyin.)
Shu kishining yaxshi bir tilagi boʻlmasa kerak.
Nuriddinga soʻzim bor, deb keldi, gapurmasdan ketdi...
Nuriddinxon. Mendan nima istaysen?!
Zindonchi (seskanib). Kim? Menmi?
Nuriddinxon. Oh.... zolim...
Zindonchi. Kimni deysiz?
Nuriddinxon. Malak...
Zindonchi (obdirab). Nuriddinxon... Nuriddinxon!..
Nuriddinxon. Chechak...
Zindonchi. Nuriddin, hay, Nuriddin!
Nuriddinxon (otilib koʻzlarini ochar). Kim sen?!
Zindonchi. Men... zindonchi!
Nuriddinxon. Oh!..
Zindonchi. Oqshom nonini yemasdan yotibsen, non keturaymi?
Nuriddinxon. Kerakmasdir.
Zindonchi. Nuriddinxon! Koʻb qaygʻurmangiz, qutulishingiz chogʻi yetishgandir!
Nuriddinxon. Ketingiz bu yerdan!
Zindonchi. Biror narsa istamaysizmi?!
Nuriddinxon. Sizning ketishingizni istaymen.
Zindonchi. Yaxshi men ketayin. (Chiqar.)
Nuriddinxon (oʻtirib). Tangrining qiziq ishlariga boq.
Menim torgina miyamda yer yuzining qaygʻusini sigʻdirgan ekan, oʻzimni yer yuzida sigʻdira olmaydir...
Ishmi bu?!
Yurtimning toʻrt yuz milyoʻn ulusi necha ming angliz maymunlarining tayogʻlari ostinda ezilib turadir.
Yuz minglarcha qon-qardoshlarim ochlikdan oʻlib turalar.
Qorongʻu zindonlardagi kishanlar ostinda jon berganlarning soni yoʻq.
Bunlarning qutulish yoʻllarini axtarasiz deb yozugʻsiz kishilarni, tinch kimsalarni ham qamab turalar.
Yana oʻzlarini inson, madaniy, odil atab yuralar. Uyatsizlar, vijdonsizlar!
(Qizib.) Yovuzlar! Bugun maymun sirasinda qoʻydigingiz Hindiston bolalari qiyomatga dovur boʻyla qolmaslar.
Bularning dahi koʻzi bor, ochilur.
Vijdoni bor, uygʻonur.
Qoni bor, qaynar.
Toʻrt yuz milioʻn inson bolasining boʻyla ezilib qolishigʻa tangri koʻnmas, tabiat rozi boʻlmas, adolat qarab turmas.
Bir kun bularning barchasi sizning oʻlimingiz uchun oʻzining soʻng keskin buyurdigini chiqarur.
Mana shu pallada mazlum chiqishining qanday yomon ekanini oʻz koʻzlaringiz bilan koʻrib, ishonursiz.
Oʻz haqqini istagʻanlarni qorongʻu zindonlar bilan hurkutmak, qora oʻlimlar bilan qoʻrqutmoq istaysiz.... yoʻq...
Haqni haq deb tanigan kishilar uchun oʻlimdan qoʻrqmoq, zindondan hurkmak yoʻqdir.
Bizni tamugʻdan qorongʻuroq oʻrinlarda qamasangiz ham hindning qutulish yulduzi koʻzlarimizdan yoʻqolmas.
(Qumgʻonni olib ichmoqchi boʻlur, birdan esiga bir narsa kelgan kabi oʻylab qolgʻandan keyin, uzoqlargʻa qarab soʻylar.)
Oh... Zulayho!.. Umid hulkari!.. Sening xayoling bilan yashamoq uchun mana shundayin kechaga oʻxshagʻan qop-qora zindonlar kerakdir.
Ahmoq anglizlar meni qoʻrqitgani bu yerda qamabdurlar.
Boq, bu yerda sening xayolingdan boshqa narsa topilmaydur.
Shuning uchun bu yer zindon emas, umid bogʻidir.
Oh... Zulayho!... Armon yulduzi, seni tushunib turmoq uchun mana shundayin yer osti qamoqlari teyishdir.
Tentak anglizlar... meni yoʻldan qaytargʻali bu oʻringʻa tiqmishlar!
Sening qaygʻularing bila dardlashurgʻa bu yerdan oʻngʻayroq oʻrin yoʻqdir.
Shuning uchun bu yer qamoq emas, tinchlik uchmoxidir.
(Suv ichmak uchun qumgʻonni ogʻziga yaqinlatgʻach, Zulayhoning xayoli uzoqdan koʻrinur.)
Kel, sevgilim, kel!..
Bu yerda sendan boshqa kimsa yoʻq...
Bu yerda sendan boshqani istamaymen.... kel!..
(Xayol yaqinlashmoq istar.)
Yoʻq... kelma... bu yerga kirma... bu yer angliz qamogʻidir...
Sening uchun yarashmaydir...
Sening yurting boʻlgani uchun Hindiston oʻlkasini kirli anglizlardan aritmoq istagʻan men oʻzingni angliz zindonida koʻrmak istamam.
(Xayol ketar.)
Ket... malagim, ket!..
Sevgi butogʻlari boʻlgʻan oyogʻlaringni oʻpgan Hindiston yerini tamugʻ yilonlariga oʻxshagan angliz oyogʻlarin ostinda koʻrmak menim uchun uyatdir, bunga koʻnmam!
U kirli oyoqlarni bu oʻgʻurli yerdan chiqargancha tirishamen.
Zindon eshigi ochilur.
Sarvar bilan zindonchi kirarlar.
Sarvarxon. (Kirar-kirmas Nuriddinning qoʻlinda qumgʻonni koʻrib, telbalik bilan.) Saqla qoʻlingni, Nuriddin! Nuriddin obdirab Sarvarxonga qarar.
Nuriddinxon. Oh, oʻrtogʻim, seni qayergʻa qamadilar.
Sarvarxon (yugurib kelib qumgʻonni Nuriddindan olib, yerga qoʻyar). Shu qumgʻondan suv ichdingmi, yoʻqmi?
Nuriddin (obdiragan bir yoʻsinda). Yoʻq, ichganim yoʻq!
Sarvarxon. Uh... Alhamdulilloh.
Nuriddin. Nechun soʻrading?
Sarvarxon. Shu kun Sherxonni(ng) senga ichirmoq uchun ogʻu olib kelganini onglagan edim. Bundan bir soat burun yoningdan chiqib ketganini bir kishi soʻyladi.
Nuriddinxon. Seni qachon chiqardilar?
Sarvarxon. Meni bir oy qamagandan keyin qoʻyib yuborgan edilar. Men seni qutqarmoq uchun keldim.
Nuriddin. Menimi?!
Sarvarxon. Tingla! Hindiston yashurin qoʻmitasining Dehli oʻrta shoʻbasi seni qutqarurgʻa qaror berdi. Sening kabi yuksak tushunchali bir yurt shoirining yovuz yovlarning zindonlarinda yotishing qoʻmitamiz uchun uyatdir. Qoʻmita seni bu qorongʻulikdan chiqargʻali bor kuchi bilan tirishdi. (Zindonchini koʻrsatib.) Mana shu kishining koʻnglini topib, seni qochirurga koʻndirdi. Bu kishi seni shul chogʻda qochirgusidir. Hayda, oʻrtogʻim, yeringdan qoʻp!
Nuriddinxon. Hozirmi?
Sarvarxon. Hozir.
Nuriddinxon. Gʻulomhaydarxonni nettilar?
Sarvarxon. Ul kishi yetti kun yotib chiqdi.
Zindonchi. Xon sohib! Vaqt oʻtmagʻay, turingiz.
Nuriddinxon. (Katdan tushib.) Bu yerdan qochub, qayerga borurmen?
Sarvarxon. Toʻgʻri Karimbaxshxonning bogʻiga borurmiz. Shunda sening uchun yoshirin bir uy tayyorlandi.
Nuriddinxon (ulusgʻa qarab, sevinch bilan). Qaygʻurmangiz, zolim angliz ostinda ezilganlar, qop-qorongʻu kechangizningda tongi bordur.
Chiqib ketarlar.
Parda tushar.
Kechqurun. Karimbaxshxonning uyi, eshigi soʻl yoqda, biri sogʻda.
Ikkisi qarshusida bogʻchaga ochilgan uch derazasi bor.
Uy elektrik lampalari bilan bezangʻan, oʻrtada uzun bir moso, tegrasinda oʻn ikki oʻrindiq tizilgan.
Sogʻ yoqdagʻi terazaning yonida bir oʻrindiqda Nuriddinxon oʻturgʻan holda botib turgan quyoshni tomosha qilalar.
Nuriddinxon (botib turgʻan quyoshgʻa). Boyaqish quyosh! Kuting oʻchmish, qip-qizil olov chechagi boʻlgan yuzing kuz yaproqlaridek sargʻayib qolmish.
Ninnidayin umid tonglarinda kula-kula chiqqandan keyin, umidsizliq qorongʻusi ostinda sargʻayib botishingni(ng), bilmam, nechanchi daf’asi boʻldi?
Yer yuzining eng qorongʻu puchmoqlarinda insonlar tomonindan ishlangan eng yoshurin qonli oʻyinlarning barchasini ochib koʻra olgʻan sen; bir muarrix boʻlsa eding, bularning hammasini oltun yozguch bilan yozar eding!..
Xalqning haqsizligʻdan ustunligʻi mangulik bir ish boʻlsa edi, sening er yuzindagi hukumating oraliqsiz va tuganmas boʻlar edi.
Holbuki, oʻn ikki soatdan keyin oʻz taxtingni qorongʻulikning oyoqlari ostiga tashlab qocha turibsen.
Yer yuzining hukumatini milioʻn-milioʻn yildan beri qorongʻuliq bilan ulashib olmoqgʻa koʻnib turishing haqning-da, haqsizliqning-da, mangulik ustunliklariga ishonganlar uchun qattiq bir tayoqdir.
Lekin, kim onglar?!
Zulayho bir yondan koʻrinadi.
Sekin-sekin kelib, Nuriddinning boshi uzra uning holiga mahtal boʻlib turar.
Chiqasen, kurashasen, yengilasen, bir ozdan keyin yangidan bosh koʻtarib, yer yuzin yoritasen, zulmga qarshu kurashganlar sendan saboq olsunlar.
Quyosh boʻyla chiqishlar, yengib-yengilishlar bilan ochunda bir narsaning mangulik boʻlmagʻanin koʻrsatib turar ekan, shuni bilib qoʻyki, mening yuragimdagi olov Zulayhoning sevgisi mangulikdir!
Sening boʻyla chiqib, botishing, uning mangulik boʻlgʻanin buza olmas.
Negaki, sen oʻzing Zulayho chiqgʻan oʻringʻa yetisha olmagʻansan.
Oh, Zulayho... na goʻzalsen!
Zulayho (oshiq tovush bilan). Nuriddinxon!
Nuriddinxon (seskanib turar). Oh... Sizmi?.. Buyuringiz.
Oʻtirarlar.
Zulayho. Bu yerda yolgʻizgina nimalar tushunib turasiz.
Nuriddinxon. Hech!..
Zulayho. Quyosh bilanmi gapurisha edingiz?!
Nuriddinxon (buyuk bir yurak iztirobi bilan). Sizni koʻrmagach, undan boshqa kim bilan gaplashay!
Zulayho. Shoirliq...
Nuriddinxon. Ishqning eng yaqin yoʻldoshi.
Zulayho. Yurak yongʻinining alangasi, desak ham boʻlur.
Nuriddinxon. She’rning nima ekanligini koʻb yaxshi bilasiz.
Zulayho. Ishqni(ng) bilganim kabi. Bir-birining koʻzlariga oshiqona qararlar.
Nuriddinxon. Oh... Zulayho!..
Zulayho. Oh... Nuriddin!..
Nuriddinxon. Buyur!..
Zulayho. Koʻkka boq, qanday tiniq!
Nuriddinxon. Menim sevishim kabi.
Zulayho. Kel, yerning bu bulgʻaniq havosindan oʻzimizni qutqaraylik. Ikkimiz qoʻlni-qoʻlga berib uchaylik, uchaylik... Quyosh erishmagan oʻrinlargacha yuksalaylik!..
Nuriddinxon. Oh... saodat!..
Zulayho. Yaratilmagan bir narsa!..
Nuriddinxon. Sen bilan ucha bilmak uchun xayol boʻlargʻa teyish!.. Zulayho!.. Sen jonlar dunyosining yer uzra qoʻngʻan bir koʻgarchinisen... Sen bilan yuksala olgʻali jon boʻlargʻa kerak. Yoʻq, Zulayho, sen bilan yuksalurga menim kuchim yetmas. Sen qol! Yer yuzinda turaylik. Sening uchun goʻzal Hindustonimizni tozartayik. Mal’un anglizlarning qonli oyoqlarini bu uchmox bogʻchasindan chiqarayik. Malak turgʻan yerda shayton yura olmagʻandek, sen yurgan yerda angliz tura olmasin.
Zulayho. Oh... anglizlarni Hindustondan chiqarmoq na goʻzal bir soʻz! Biroq goʻzalligicha qiyinligi ham bor! Ikki-uch kishining qoʻlidan kelmas bir ish!
Nuriddinxon. Ikki-uch kishimi? Bugun Hindistonda anglizlargʻa qarshu ikki-uch milioʻn kishi bor. Toʻgʻrisini aytganda, butun Hinduston ulusi anglizdan qutulmoq istaylar.
Zulayho. Xayol...
Nuriddinxon. Haqiqatning urugʻidir!
Zulayho. Butun Hind ulusi chin bir iymon bilan anglizlarni quvmoq istasaydilar, anglizlar bu kungacha quvilgʻan boʻlar edilar: negaki, ochunda iymondan yoritgʻuchiroq bir narsa yoʻqdir.
Nuriddinxon. Zulayho! Ishonmaysen, qoʻmitamizning mana shu kecha boʻlgʻusi yigʻini seni ishontirar.
Zulayho. Bu kechagi yigʻinimiz muhimmi?
Nuriddinxon. Muhim, deyalar.
Sarvarxon kirar.
Sarvarxon. Kirsak boʻlurmi?
Nuriddinxon, Zulayho (oʻrinlaridan turib). Buyursinlar, xush keldingiz. (Koʻrishurlar.) Oʻtiringiz!
(Oʻtirurlar.)
Sarvarxon. Qalaysiz? Esonlarmi?
Zulayho. Yaxshibiz.
Nuriddinxon. Nelar bor,
Sarvarxon. Tinchlik.
Nuriddinxon. Yangi bir narsa eshitmadingmi?
Sarvarxon. Hukumatning turmasidan qochgʻaning uchun sening oʻlimingni buyurmishlar.
Nuriddinxon. Oʻzlarining-da oʻlim chogʻlari etishgan!
Sarvarxon. Qoʻmita a’zolari kelmaylarmi?
Nuriddinxon. Mana biz uch kishi boʻldik. Qolganlar-da kelgusidirlar (eshikka qarab). Mana, kelalar.
Qoʻmita raisi salom berib kelar.
Koʻrishib barchalari moso tegrasinda oʻtirarlar.
Rais. Hukumatimizning tebranishlari yomon!
Nuriddinxon. Soʻng nafas tebranishlari shunday boʻladur.
Rais. Senga qarshu buyruqlari...
Nuriddinxon. Ulargʻa qarshu buyrugʻim kabi... Yana bir a’zo salom berib kirar va moso yoninda oʻtirar. Bir a’zo. Shu erta osilgʻan uch kishining hollari butun xalqning qonini qaynatdi.
Nuriddinxon. Nima? Yanami uch kishini osdilar?
Rais. Ha! Uch kishini hind yoshirin qoʻmitasi a’zosi deb osdilar.
Nuriddinxon. Qaysi shoʻbaning a’zosindan ekanlar?
Rais. Kim biladir?!
Nuriddinxon. Xon, soʻz ola bilmishlarmi, yoʻqmi?
Rais. Koʻb qiyin qiynamishlar, sixlarni qizartib koʻzlariga tiqmishlar.
Zulayho. Ox, yovuzlar!
Rais. Biroq soʻz ola bilmamishlar, eng soʻng oʻzlarini chiqarib osmishlar.
Yana bir a’zo kelib oʻtirar.
A’zolardan biri. Koʻbchilik keldilar. Majlisni ochsak-da boʻlar.
Rais. Biroz kutamiz.
Karimbaxshxon kelar, salom berib oʻtirar.
Karimbaxshxon. Barimiz keldikmi?
Rais. Keldik. Emdi majlisni ochamiz. (Hamma hozir boʻlalar.) Orqadoshlar! Butun yoʻldoshlarimiz keldilar. Majlisni ochamen.
(Yigʻin yozgʻuchisi boʻlgʻan Sarvarxon yoza boshlar.)
Bu kungi ishimiz butun hind inqilob qoʻmitasining Dehli oʻrta shoʻbasi tomonindan kelgan umumiy buyruqni koʻrib, tegishli choralarga kirishmakdir.
Buyruqni oʻqiyayin: “Butun hind inqilob qoʻmitasi tomonidan Dehli oʻrta shoʻbasi orqali butun shoʻbalargʻa.
Yoʻldoshlar! Bugungacha anglizlarni Hindustondan chiqarmoq uchun qoʻmitamiz tomonidan ochiq-yashirin yoʻllar bilan koʻrilgan ishlar natijasiz qoldi.
Angliz qonli tirnogʻi yurtu ulusimiz yuraginda ochdigi yaralar kengayib ketmakdadir.
Qizlarimizning pardasizlanishi, pardalarimizning yirtilishi, vijdonlarimizning ezilishi, qonlarimizning toʻkilishi yetar emdi.
Toʻrt yuz milioʻnli bir ulugʻ ulusning tulki qiliqli oʻn ming angliz ma’murigʻa qul boʻlib turishi miyalargʻa sigʻmas bir ishdir.
Bu qiziq ishni koʻrgan tarixning dahi bizning inson boʻlgʻanimizgʻa ishongʻusi kelmaydir.
Qoʻmitamiz ulugʻ hind ulusining manglayindan bu kirli tamgʻani yuvib tashlargʻa qaror berdi.
Eshitguchilar bir-biriga qarab sevinch belgilari koʻrsatarlar.
Qoʻmitamiz bir-ikki boʻmba tashlamoq, ikki-uch general oʻldirmoq, Ovroʻpaning qaysi bir hukumatiga yolbormoq kabi kichkina ishlarni ulugʻ hind erki uchun yetarli koʻrmaydir.
Eshitgʻuchilarda sevinch belgilari. Ulugʻ hind ulusi oʻz yurtini qutqarmoqchi ekan, barchasi birdan toʻlqinli bir chiqish qilsin.
Yoqsin, yoqilsin, yiqsin, yiqilsin, oʻldirsin va oʻlsin.
Goʻzal yurtimiz anglizlar qoʻlinda qolar ekan, toʻrt yuz milyoʻn ulusimizning jonsiz va qonli gavdalari bilan qolsin.
Eshitguchilarda sevinch.
Qoʻmitamiz butun Hindustonda aprel oyining yigirma yettisinda bir kunlik chiqish yasamoqqa qaror berdi.
Shu kunning kechasinda Hindustonning har bir katta shaharining ikki-uch yerinda boʻmbalar portlar.
Boʻmba tovushi chiqqach, butun inqilobchi qardoshlarimiz yaroqlarini olib, koʻchaga chiqsinlar.
Anglizlar va anglizlargʻa quyruq boʻlgʻan boshqalarni oʻldira bersinlar.
Erk yo oʻlim!”
Sarvarxon (soʻz olib). Orqadoshlar! Qoʻmitamizning bu goʻzal qarorini vijdon yozgʻuchi bilan jon betinda yozarmiz. Biz, inqilobchilar...
Shu chogʻda tashqaridan bir toʻpponcha tovushi chiqar: a’zolar obdirab qolalar.
Bir ozdan keyin yana bir toʻpponcha tovushi chiqar.
Rais (qoʻrquvsizcha). Orqadoshlar! Bizni bosarlar. Sovuqqonli boʻlingiz. Toʻpponchalaringizni chiqaringiz, kelganlarga qarshu turamiz. Oʻlamiz-da, berilmaymiz. Biz oʻlsak, qoʻmitaning ishlari ochilmay qolar. Biz qoʻlga tushsak, qoʻmitaning asrorini bizdan olargʻa tirisharlar. A’zolar toʻpponchalarini chiqarib, oʻqlarini koʻrarlar.
Rais (qoʻmitaning buyrugʻini yirtib, ikki-uch kishiga ulashib berar). Yutingiz bularni!
A’zolar olganlarini yutarlar, yana bir toʻpponchada tovush yaqindan chiqar.
Zaynab telba boʻlib qichqirar, “voy... oʻldim” deb, yugurib kirar.
A’zolar qoʻrquv koʻrsatmay turarlar.
Rais. Nima boʻldi?
Zaynab. Poʻlislar bosdilar, bunda keldilar...
Rais. Bu terazadan chiqib qochingiz.
Zaynab terazadan qochar.
Rais (Zulayhoga.) Zulayho xonim, sizning-da qochishingizni oʻtinaman.
Zulayho. Men qoʻmita a’zosidanmen.
Rais. Hozir boʻlingiz, orqadoshlar!
Rahmatullohxon bilan bir angliz yuzboshisi kirarlar.
Nuriddin boʻshatgan toʻpponchasi bilan bir angliz yuzboshchisi “voh” deb yiqilar.
Rahmatullohxon qochar.
Tashqaridan gʻavgʻo chiqar.
Yana Sherxon bilan ikki poʻlis kirarlar.
Ikki a’zoning otgan toʻpponchasidan Sherxon bilan bir poʻlis yiqilarlar.
Birisi qochar.
Tashqarida gʻavgʻo koʻpayar.
Buyuruvchi bir tovush chiqar.
Tovush. Bogʻchadagi terazalardan yuringiz!
Nuriddinxon. Oh.... yurtini sotgan olchoq!
Rais. Telba boʻlmangiz, orqadoshlar! Ikki kishi bir eshikka qarab tursin.
A’zolar ikki kishidan boʻlib, eshik va teraza yonlarigʻa tizilurlar.
Uch poʻlis oʻzlarini terazalardan ichkariga tashlab, toʻpponchalarini boʻshaturlar.
Karimbaxshxon bilan ikki a’zo “voh” deb yiqilurlar.
Yana uch poʻlis terazadan ichkariga kirib, toʻpponchalarini boʻshaturlar.
Rais, a’zo yiqilur.
Ichkaridagilarning toʻpponchalari bilan bular-da yiqilurlar.
Rais (yiqilar ekan). Orqadoshlar! Soʻng soʻzimni unutmangiz... oʻlingiz-da... berilmangiz... (Yiqilar.)
Yana turt poʻlis ichkariga kirib, toʻpponchalarini boʻshaturlar.
Nuriddin “voh” deb yiqilar.
Zulayxo “Oh Nuriddin, meni olib ket” deb, oʻzini Nuriddin uzra tashlar.
Sarvarxon bir poʻlisni urar, ikkinchisi Sarvarxonni urar.
Tashqaridan uch poʻlis, bir yuzboshi bilan Rahmatullohxon bosib kirarlar.
Yuzboshi. Bitdingizmi?! Davlat xoinlari!
Zulayho. Yoʻq bitmadik, yana birimiz bor.
(Toʻpponchasini boʻshatur, oʻq yuzboshiga tegmasdan oʻtar.)
Yuzboshi (poʻlislarga). Tutingiz buni.
Poʻlislar tutmoqchi boʻlarlar.
Rahmatullohxon (Zulayhoga yopishib, yuzboshiga). Yoʻq... oʻtinamen, bunga ishingiz boʻlmagay. Bu mening sevgilimdir.
Yuzboshi (qizib). Nima?.. Qoʻmitachi xotunmi sening sevgiling?
(Toʻpponchasini boʻshatib.) Ol, bu-da seniki.
Rahmatullohxon “voh” deb yiqilar.
Zulayho. Yurtini sotgan olchoq! Eng soʻng oʻzing-da ketding!
Poʻlislar Zulayhoni tutarlar.
Yuzboshi. Chiqaringiz buni, qolgʻan yoʻldoshlarini topib berar.
Poʻlislar Zulayhoni itarib chiqararlar.
Zulayho. (Chiqar ekan.) Mendanmi soʻz olmoqchisiz?! Yirtqichlar!.. (Chiqar ekan, Nuriddinning jonsiz yotgʻan gavdasiga qalin bir mung bilan qarar.) Oh, Nuriddin... (Oʻzini Nuriddin ustiga tashlamoqchi boʻlar, poʻlislar qoʻymasdan surib chiqarurlar.)
Parda tushar.