Abdurauf Fitrat korpusi

Osiyo qit’asining juda keng bir qismida yoyilgan turkiy qavmlarning siyosiy-iqtisodiy bir qancha markazlar tevaragida toʻplanganlari uchun turk tili bir qancha shobagʻa ajralgandir.
Turkiyot bilan mashgʻul boʻlgʻan Ovrupa olimlari turk tilining bu qadar koʻb shoʻbalargʻa ayrilganin koʻrgach, bularni bir-birlariga yaqinliklari e’tibori bilan koʻmalargʻa ajratgali (tasnif qilgʻali) tirishadirlar.
Turk tilining tasnifiga tirishqon olimlardan biri mashhur turkshunos mustashriqlardan proʻfessoʻr Radlovdir.
Bu kishi turk tilini, asosan, toʻrt koʻmaga ajratadir: Sharq (1), Gʻarb (2), Oʻrta Osiyo (3), Janub (4) koʻmalari.
Bulardan Sharq koʻmasiga Oltoy, Barobin, Oʻbi, Yanisoy shevalari kiradir.
Gʻarb koʻmasiga qirgʻiz, gʻarbiy Sibir, boshqurd, Volgʻa totorlari shevasi kiradi.
Oʻrta Osiyo koʻmasiga sart, oʻzbek, taranji shevalari kiradir.
Janub koʻmasiga esa turkman, qrim, ozariy, usmonli shevalari kiradir.
Proʻf. Samoylovichning tasnifiga koʻra, turk tili, asosan, besh koʻmaga ajraladir.
Bulgʻor koʻmasi (1), Shimoliy Sharq yoki uygʻur koʻmasi (2), Shimoliy Gʻarb yoki qipchoq (3), Janubiy Sharq yoki Chigʻatoy koʻmasi (4), Oʻrta yoki qipchoq-turkman koʻmasi (5).
Bu besh koʻmaning har biriga koʻb shevalar kiradirki, tafsili uzundir.
Har holda bu tasniflarning koʻbda asosiy narsalar boʻlmagani ma’lum.
Bulardan boshqa birda tarixiy tasnif Mahmud Qoshgʻariyning “Devoni lugʻat”ida bordir.
Mahmud Qoshgʻariyga koʻra, Hijriy 5 asrdan turk tili kichkina qabilaviy ayirmalargʻa qaramay, asosan, iki muhim qoʻlgʻa ayrilgʻan.
Oʻgʻuzcha, turkcha.
Ikinchisiga yolgʻiz turkcha deyilgani kabi xoqoniy turkchasi deyiladi.
Mahmud Qoshgʻariy “Devoni lugʻat”da mana shu xoqoniy turkchasini asosiy qilib olgʻanda joyi kelgach, oʻgʻuzcha soʻzlarni koʻrsatib izoh qilib borgan.
Uning bu tasnifi aynan qabul qil(in)masa ham boshqacha tasniflargʻa asos qilib olinishi albatta lozimdir.
Bu tarixiy tasnifning bizcha muhimligʻi bu kuncha adabiy oʻzbekchaning onasi boʻlgʻan chigʻatoychaning mana shu xoqoniy turkchasidan tugʻulgani uchundir.
“Sarf”imning boshlangʻichida yozganim kabi xoqoniy turkchasi atalgʻan mana shul adabiy shevaning besh asr keyingi shakli chigʻatoychadir.
Shuning uchun biz oʻzbek adabiyotimizning tarixi uchun materiallar izlar ekan(miz), chigʻatoychaga borib toʻxtalmaymiz.
Chigʻatoychaning onasi boʻlgʻan haligi adabiy shevaga (xoqoniy turkchasigacha) borishga majburmiz.
Bu shevaning eng eski namunalarini bizga “Devoni lugʻatit-turk” kitobi beradi.
Soʻng zamonlarda Turkiyada topilib, uch jildda bayirilgan bu muhim kitob Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad al-Qoshgʻariy tomonidan hijriy 464 da yozila boshlab, 466 nchi yilda bitirilganda abbosiy xalifalaridan al-Muqtadiy Biamirillohgʻa taqdim etilgan.
Mahmud Qoshgʻariy asarining boshlanishida mana shunday deb tanishtiradi: “Men turklarning eng toʻgʻri, eng ochiq gapirgani, juda toʻgʻri onglagani, tubchaklari, baturlari boʻlaturib shaharlarini, tolalarini aylanib koʻrib chiqdim.
Turkning, turkman-oʻgʻuzning, chigil, yagʻmo, qirgʻizning soʻzlarini, qofiyalarini yaxshi oʻrgandim.
“Devoni lugʻat”ning uch jildini oʻqub chiqqan kishi yuqoridagi soʻzlarning haqiqat ekaniga shubha qilmagʻaydir.
Mahmud Qoshgʻariy turklarning ta’riflari, an’analari, xalq adabiyotlari, tillari, shevalari toʻgʻrusida juda keng ma’lumotli boʻlgʻan.
Mashhur tilshunoslardan proʻfessoʻr Samoylovich uning ilmiy xizmatigʻa qimmat berish uchun “Mahmud oʻz zamonining Radlovidir. Radlovda oʻz zamonining Mahmudidir” deydir.
Mahmud Qoshgʻariy oʻzining turkshunosligi bilan birga ulugʻ arabiy olimlardandir.
Qashqarliq hadis olimi Husayn Xaslaf oʻgʻlidan hadis oʻrgangan.
Buxoro, Nishopur shaharlarida ham tahsil bilan mashhur boʻlgʻan (“Devoni lugʻat”, j.1, b. 3).
Mahmud Qoshgʻariy “Devoni lugʻat”da mingdan ortuq soʻzlarni olib izoh qiladir.
Koʻb oʻrinlarda bu soʻzlarning qabilaviy ayirmalarini koʻrsatadir.
Kitobning joy-joyida turk sarfi toʻgʻrisida keng ham toʻla ma’lumot berib oʻtadirkim, hammasini yigʻib tekshirganda tarixiy sarfimiz uchun juda qimmatli materiallar beradi.
“Devoni lugʻat”ning koʻb soʻzlari ostida maqollardan, she’rlardan dalillar, tonuqlar keltirilgan.
Bular toʻqquz-oʻn asr burungi turk adabiyotining eng qimmatli namunalaridir.
Turkiyot bilan mashhur boʻlgʻanlar bu she’rlarga, bu maqollargʻa shuning uchun katta ahamiyat beradir.
Usmonli turkshunoslardan Najib Osim afandi “Devoni lugʻat”dagi maqollarni olib izoh qilgʻan edi.
She’rlarni ham yigʻib sharh va izoh qilmoq fikrida ekanligi ma’lum esa-da, bu toʻgʻruda qanday ishlar koʻrilganidan xabarimiz yoʻq.
Mashhur turkshunos proʻfessor Koʻprilizoda ham “Turk adabiyotining mansha’i” degan maqolasida bu she’rlardan soʻz ochib, adabiyot tarixi uchun muhim ekanlarin yozgʻandan keyin bularni vazn, qofiya ham mavzu’ e’tibori, balki bir-birlariga bogʻlab toʻrt marsiya chiqarganini soʻzlaydir.
Men ham “Devoni lugʻat”ni(ng) bosma nusxasini olgan kunimdan boshlab shulargʻa qiziqdim.
Bularni vazn, qofiya ham mavzu’lariga koʻra bir-birlariga bogʻladim.
Soʻzlari, tarkiblari ustida ancha ishladim.
Ularni izoh qilish uchun “Qutadgu bilig”, “Hibat ul-haqoyiq”, “Muqaddimat ul-adab” ham chigʻatoy adabiyotiga oid koʻb kitoblardan foydalangandim.
Anchagina uzoqqa choʻzilgan mehnat natijasida qoʻlingizdagi mana shu asar maydonga keldi.
Tezdan ham aytib oʻtaykim: mening ishimni(ng) natijasi proʻfessoʻr Koʻprilizodani aytgani kabi chiqmadi.
Proʻfessoʻr Koʻprilizoda bu parchalardan toʻrt marsiya chiqargʻanini, bularning birinchisi Alp Ertoʻngʻa marsiyasi, ikinchisi “Yonqu” qabilasi bilan boʻlgʻan bir voqeagʻa bogʻli marsiya, uchinchisi kimniki ekani bilinmagan, toʻrtinchisi Toʻngqut amiriga oid bir marsiya ekanini soʻzlaydir (Milliy tatabbu’lar majmuasi, j.2, son 4, b. 71).
Men ham yolgʻuzgina iki marsiyaga uchradim.
Qolgʻanlarining marsiya ekanlariga qaror bera olmadim.
Fikrimcha, ularga marsiyadan boshqa unvonlar berish kerak.
Soʻngra Alp Ertoʻngʻa marsiyasini F.Koʻprilizoda oʻn iki parcha deb koʻrsatadi.
Menimcha, oʻn parchadir.
Devonni(ng) ikinchi jild, 105 nchi betidagi bir parchani esa, Ertoʻnga marsiyasiga qoʻshushka vazn, qofiya, mavzu’ musoada qilmaydir.
Birinchi jildning 94 nchi betidagi bilan uchunchi jildning 31 nchi betidagi parchalar boshqa-boshqa emas, ikalasi birdir.
Emdi bu “tizma”larning qaysi zamongʻa oid boʻlgʻanlari toʻgʻrusida bir oz toʻxtab oʻtaylik: Shu kitobning birinchi qismidagi 8 nchi asar (oʻgʻuzlar bilan urush)ning musulmon turklarning urushlarin tasvir qilgʻanini Mahmud Qoshgʻariy xabar beradir.
Yana shul birinchi qismdagʻi 5 nchi asarda evriq soʻzi borkim, arabcha ibriq demakdir.
Yana shul birinchi qismidagi birinchi asarda (Alp Ertoʻngʻa marsiyasida) za’faron ma’nosida arabcha koʻrkum soʻzi bordir.
Mana bular mazkur asarlarning turk, arablarning birinchi uchrash zamonlariga oid boʻlgʻanin koʻrsatadir.
Demak, u asarning har holda milodiy 6-7 nchi mulchar (asr)ning adabiy emishlari ekaniga hukm etmak mumkindir.
Shunday boʻlsa ham koʻrkum, ibriq kabi ikita arabcha soʻzni e’tiborga olmagʻan bu asarlarni shakl ham ruh e’tibori bilan islomdan burungi turk adabiyoti namunalari kabi qabul etishimizga hech mone’ yoʻqdir.
“Devoni lugʻat”dan toʻplab olganim shu tizmalarni men iki qismga ayirdim.
[Birinchi qism bilan ikinchi qism orasida tubandagicha ayirmalar bordir: ][a) birinchi qismdagʻi asarlar toʻrtliklardan iborat boʻlib, har toʻrtlikning 1-, 2-, 3 nchi qismlari bir qofiya, butun asarning toʻrtinchi misra’lari bir qofiyadadir. ][Ikinchi qismidagilar esa, butun misra’lari qofiyadosh boʻlgʻan ikiliklardan iboratdir; ][b) birinchi qismidagʻi asarlar qisqa vaznda, ikinchi qismidagʻilar esa aksariyat bilan uzun vazndadir; ][j) birinchi qism butunlay tasviriy asarlar, ikinchi qism esa aksariyat bilan ta’limiy-axloqiy asarlardir. ][Bu manzumalarning ba’zi soʻzlarini bir oz izoh qilish, ba’zi soʻzlaridagi sarfiy ham savtiy ahamiyatli nuqtalarini chizib oʻtish kerak boʻldi, shuning uchun kitobga uchinchi qism ortdirdim. ]
[Emdi bu tizmalarning “Devoni lugʻat”dagʻi imlolari toʻgʻrusida bir oz toʻxtashga toʻgʻri keladir: “Devoni lugʻat” arabcha yozilgani uchun: ][a) turkcha soʻzlar arabcha choʻzgʻilar, harakatlar bilan yozilgʻan. ][Bularning eng chatogʻrogʻi ust choʻzgʻisidir. ][Bu choʻzgʻi bizning bu kungi choʻzgʻilarimizning oʻrnini tutadir: tayaq (3) = toyoq, san, tar kabi; ][b) Alif choʻzgʻisi ham ora-sira ishlatilgan. ][Biroq eski imloda boʻlganidek tovush ohangiga qaramay qalin, ingichka soʻzlarda bir turli yozilgan: bormoq, bilmak kabi ][j) bizning bu kungi ng harfimiz joyida eski imlomizda boʻlgani kabi ng yozilgan; ][d) birda “Devoni lugʻat”da F ham B tovushlari orasida boʻlgʻan bir tovush uchun uch nuqtali F harfi bor.
Bu kun bizning “ov, sevmak, teva” degan soʻzlarimiz shul uch nuqtali F bilan yozilgʻan.
[Mana shu imloni men qoʻlingizdagi kitobda tubdagi shaklda koʻchirdim: ][a) qalin soʻzda boʻlgʻan ust choʻzigʻini alifga aylantirdim. ][Ingichka soʻzlardagilarning hammasini va b oʻrnida boʻlganlarini ham tamarbutaga aylantirdim; ][b) ingichka soʻzlarda yozilgan aliflarni tamarbuta qildim; ][j) ng larni oʻz holiga qoʻyib, yoy orasida bugungi shakllarni koʻrsatdim; ][d) yuqorida aytkanim uch nuqtalik F harfi bizning matbaalarda yoʻq. ][Tayyorlash ham mumkin emas, shuning uchun ularni oʻzimizning vov bilan koʻrsatdim. ]
Soʻngra: (namuna)lardan har bir parchasining ostiga oʻzbekchasini sochim (nasr) soʻzlar bilan yozdim.
Undan keyin onglashilmagʻan lugʻatlarning barchasini yozdim.
[І qism: ][I. Alp Ertoʻngʻa marsiyasi. ][II. Yoz, qish munozarasi. ][III. Bir urush maydoni haqida (toʻrtliklar). ][ІV. Yoy (besh toʻrtlikdir). ][Ѵ. Yoz oʻyinlari (hammasi olti toʻrtlikdir). ][ѴІ. Ovdan urushgʻa (oʻn iki parchadan iboratdir). ][ѴІІ. Togush begining urushi (sakkiz parchadir). ][ѴІІІ. Uygʻurlar bilan urush (besh parchadir). ][ІX. Iki savdogar orasida (yetti parchadan iboratdir). ][X. Ayriliq (hijron, toʻrt parcha). ][XІ. Yana ayriliq (toʻrt parcha). ][XІІ. Yana sevgi. ][Yana sevgiga oid parchalar. ][Yana sevgi. ][Yana ][Muhabbatga oid. ][Yana muhabbatga oid. ][Yana shu mavzuda. ][XІІІ. Uch urush (besh parcha). ][XІѴ. Bir urush. ][XѴ. Tubandagi manzumaga bir unvon bera olmadim, bildimki, dostonning boshlangʻichidir (olti parcha). ][XѴІ. Bir marsiyadan (uch parcha). ]
[II qism ][I. Nasihat. ][II. Yana shu mavzuda. ][III. Yana shu mavzuda. ][IV. Yana shu mavzuda. ][Ѵ. Mehmon tutish toʻgʻrusida. ][ѴІ. Tarbiya toʻgʻrusida. ][ѴІІ. Bir goʻzal haqida. ][ѴІІІ. E’tiqodiy bir parcha. ][ІX. Oʻgʻlimga nasihat. ][X. Dunyodan shikoyat. ][XІ. “Aran qomugʻ”. ][XІІ. Parcha (shoirning qabilasi bilan urushib inglagan bu kishiga, II). ][XІІІ. Sevgan bir kishi uchun. ][XІѴ. Boylikni maqtaydir. ][XѴ. oʻgut (nasihat). ][XѴІ. Maqtanish. ][XѴІІ. Boylik toʻgʻrusida. ][XѴІІІ. Aldangan bir kishiga. ][XІX. “Ilkim oʻrgut”. ][XX. Ayrilish. ][XXІ. Oʻzin maqtab... ][XXІІ. Diniy nasihat. ][XXІІІ. Mehmon toʻgʻrusida. ]
[ІІІ qism ][XXІѴ. Rohat toʻgʻrusida. ][(Birinchi va ikkinchi qismda ishlatilgan soʻzlarning lugʻati alifbo tartibida beriladi — H.B.) ]