Abdurauf Fitrat korpusi

Xurshid tomonidan opera holida kirgizilib, Oʻzdavlatnashr tomonidan 1925 yilda bosilgan bu dostonning muqaddimasini yozgʻan kishi bu doston haqida ma’lumot bergan boʻlish uchun tubandagi soʻzlarni yozadir: “Buning sevimli bir hikoya shakliga kirishi adib Alisher Navoiy kabi usta yozuvchilarning fabrikasida ishlanib qimmatbaho bir mol holiga qoʻyilishidir.
“Farhodu Shirin” oʻzining ona choʻpchagi boʻlib, har bir oʻzbekning yoshlik chogʻidan miyalariga oʻrnashib qolgan bir hikoyadir”.
Bundan soʻng Xurshid imzosi bilan tubandagi izohga uchraysiz: “Bu asar el ogʻzida Xitoy, Arman, Eron kishilari orasida oʻtkanligi soʻylansa ham, ammo Turkistonda Xoʻjand shahari yonidagi Mirzachoʻl ustida boʻlgʻan Farhod togʻi, Shirin soyidan olgʻan ta’surotimgʻa suyalib, voqea’ni Turkistonda deb aytishga jasorat qilaman”.
Mana shu jasoratdan keyin, Xurshidga koʻra, Shirinning yurti “Arman otinda qishloq” boʻlib, xalqi ham “bari oʻzbek”, ya’ni Shirin ham bir oʻzbek qizi boʻlib qoladir.
Mana bu ketma-ket qatorlangʻan yanglish tushunishlar va behuda jasoratlar adabiyot tariximizda jiddiy suratda tekshirishga muhtoj boʻlgan bir koʻb ahamiyatli nuqtalarning navbat kutib turgʻanlarini koʻrsatadir.
Bu afsonaning paydo boʻlgʻan oʻrnini, afsonadagi yurtini bunday chatogʻlashtirilgan sabablarning biri bizning Oʻzbekistonda Farhod togʻi, Shirin soyi atalgʻan oʻrunlarning boʻlganidir.
Men kubdan beri shu mas’ala haqida kengrak bir narsa yozish, afsonaning asl yurtini taynilash fikrida edim.
Sharoit shu kunlarda bu ishga kirishimga yordam qildi.
Bu maqolada mening maqsad qilib olgʻanim nuqtalar dostonning asl yurti, dostondagi voqeaning qayerda deb tushunilgʻani dostonning bizning adabiyotdagi oʻrni va oʻzgarishlaridan iboratdir.
Dostondagi Xusrav Eron sosoni(y) hukmdorlaridan mashhur Noʻshiravonning navirasidir, milodi(y) 7-asrda Eron shohi edi.
Muhammad paygʻambar qoʻshni hukmdorlargʻa xatlar yuborib, ularni musulmonliqqa chaqirganda mazkur Xusrav Parvezga xat yuborgan edi.
Xusrav esa uning xatini yirtib tashlagʻan edi.
Bizning mavzu’imiz boʻlgʻan doston mana shu Xusrav Parvez bilan uning xotinlaridan Shirin haqida maydongʻa chiqgʻandir.
Soʻngralar Eron shoirlari bu dostonni xalq shoirlaridan olib bu mavzu’da turli dostonlar yozdilar.
Dostonning bizga ma’lum boʻlgʻan eng birinchi yozuchisi 10-asrning mashhur fors shoirlaridan Abulqosim Hasan Firdavsi(y)dir.
Firdavsi(y)ning qadim Eron dostonlarini bilguchi bir kishi boʻlub shul qadim dostonlardan foydalanib, oʻzining mashhur “Shohnoma“sini yozgʻani ma’lum.
Firdavs(iy) oʻzining “Shohnoma”sida “Xusravu Shirin” dostoni uchun ayrim bir oʻrin beradir.
Firdavs(iy) “Shohnoma”da Xusrav Parvezning shahzodalikidan boshlab shoh boʻlishigʻa qadar hikoya qiladi: uning shahzodalikda otasidan qochib Ozarbayjongʻa borgani, undan qaytib otasi oʻrnida shoh boʻlgʻani, Bahrom bilan urushib yengilgani, Sharqiy Rumo imperatoriga sigʻingani, imperatorning Maryam ismli qiziga uylanib, yordam bilan qaytib, Eron taxtigʻa yangidan chiqgʻani kabi Xusrav Parvez hayotiga oid ancha narsalar yozgʻandan keyin “Dostoni Xusravi Parvez va Shirin” unvoni bilan bir dostongʻa kirishadir.
Bu dostonni tubandagi soʻzlar bilan boshlaydir: Kanun doston koʻhn nuknam, Soʻhanxon Shirin Xusrav koʻnam. Koʻhn gashte in noma boston, Z-i goʻftoru kardoron doston.
(Emdi eski dostonni yangilatay. Shirin bilan Xusravdan soʻzlar soʻzlay, ul toʻgʻri (kishi)larning soʻz va ishlaridan iborat boʻlgʻan bu qadim doston eskirgandir.)
Mana shu boshlanish koʻrsatadirki, “Shirinu Xusrav” dostoni Firdavs(iy)ga ayrim bir mustaqil doston shaklida yetishgan.
U Xusrav Parvez haqida boshqa ayrim dostonlardagi ma’lumotni bergandan keyin bir doston boʻlgʻan “Shirinu Xusrav” dostoniga (yuqoridagi boshlangʻich bilan) kirishadir.
Firdavs(iy)ga koʻra, bu doston tubandagichadir: Dushmanlarni yengib, Eron taxtigʻa shohligini berkitgandan keyin Xusrav ovga chiqadir.
Shirinni uchratadir.
Uni saroygʻa keltirib, “ichkari“ga oldiradir.
Buni bilgan Eron saroyi mansublari podshohlar naslidan boʻlgʻani uchun u bilan Xusravning uylanmagiga qarshi turadir.
Xusrav katta bir majlis chaqirib, Eronning ulugʻlarini koʻndiradi va Shirin bilan uylanadir.
Shirin saroyga kirgandan keyin Maryamni zaharlab oʻldiradir.
Ondin keyin doston Xusravning “Toki Vois” ni bino qilishi, aysh ishlar majlislari, Madoyin shaharini bino qilishi haqida davom qiladir.
Oxirida Xusravning Marimdan boʻlgʻan beli Sheruya otasini oʻldirib, Eron shohligʻini oladir.
Shirinni xotinlikga olmoqchi boʻladir.
Shirin Xusravning qabriga kirib oʻzini zaharlaydir.
Mana Firdavs(iy) boʻyincha “Xusravu Shirin” dostonining xulosasi shundan iborat.
Dostonning bizga ma’lum qahramonlaridan Farhod haqida Firdavs(iy) hech nima demaydir.
U Shirinni ham dostonga aralashtirmaydir.
“Shohnoma”ning “Dostoni Xusravi Parvez va Shirin” unvonli faslidan burungi qismida Xusrav tomonidan Sharqiy Rumo imperatoriga yuborilgʻan safarot hay’ati orasida Shopur ismli bir kishi bor.
Biroq “Xusravu Shirin” dostonigʻa aralashmaydir.
Firdavs(iy) bu dostonning hammasini olmagan.
Biz buni uning soʻzlaridan onglaymiz.
Masalan, dostonning kichkinagina muqaddimasida u yozadir: Chup ruiz bibok bod u javon, Pedar zi andav purchun pexlavon. Va rodir zamin doʻsti Shirin budi, Berovbar churushan jahon bin budi. Pasindash nabudu jazou dar jahon, Zi xubon va zi duxtaron shabon.
Bedongakash dabr jahon shahriyor, Zi Shirin judo bud yek roʻzgʻor. Begirdi jahon barbi orom bud, Ke korash hame razm Bahrom bud. Chuxsar va napoʻrdoxt chandi bemehr, Shabi roʻz giryon budi xub chehr.
Mazmuni: “Xusravi Parvez otasi tirik ekanida botirlar kabi yurar, tortinmas yigit edi.
Yer yuzida Shirinnigina doʻst tutar, koʻzlarining nuri shul Shirin edi.
Undan boshqa goʻzal choʻpon qizlaridan hech kimni yoqtirmas edi.
Podsho(h) boʻlgʻandan keyin Shirindan bir muddat ayrilib qoldi.
Chunki dunyoning har tarafigʻa yurdi, dushmani boʻlgʻan Bahrom bilan kurashdi.
Mana shu vaqtlarda Shirindan muhabbat bilan xabar olmagʻanda Shirin kechayu kunduz yigʻlar edi”.
Soʻngra Xusrav ovgʻa chiqib, Shirinni uchratganda Shirin unga qarab tubandagicha soʻzlaydir: Ke shoho, haj baro siphabd tino, Xajaste kavo, kard shir ovajno. Ki jo on hame ruz kardan bashab, Dilu dide giryon va xandon du lab. Ki jo on hame harupnu nadmo, Ki jo on hame ahdu sugand mo.
Mazmuni: “Shirin sulu(v)ligi va goʻzalligi bilan oʻtkur til ochib qadim forsch(y)chada Ey podsho (h), ey yoʻlbars, ey askar boshligʻi, ey muborak botir, ey arslondan yuqori polvon, yigʻlab-kulib tun-kunni oʻtkarganlarimiz qani?
Bir-birimizga muhabbatimiz, bogʻlanishimiz qani?
Ahdlarimiz, ontlarimiz qayoqgʻa ketdi?”
Mana bular koʻrsatadirki, Firdavs(iy) u dostonning yozganidan burungi qismlarini yaxshi bilgan, lekin nima uchundir hammasini “Shohnoma”sigʻa kirgizishni lozim koʻrmagan.
Dostonning hammasini bizga 12 nchi asrning mashhur qari shoiri Nizomi(y) beradir.
Nizomi(y)ning mashhur “Xamsa”sidan (dostondan) biri bizning mavzuimiz boʻlgʻan “Xisravu Shirin” dostonidir.
Nizomiy Eronda Firdavs(iy)dan burun ma’lum boʻlgʻan bu dostonning hammasini oladir va oʻzi, shubhasiz, san’atkor va oʻtkur qalami bilan chiroylik bir shaklga solib, buning fors va turk adabiyotidagi muhim mavzu’ni ta’min qilgʻan boʻladir.
Nizomi(y)ning bu asariga “Xusravu Shirin” ismini berishi asardagʻi bosh qahramonning Xusrav bilan Shirin boʻlgʻanlari uchundir.
Bu asarda Farhodgʻa berilgan roʻl ozdir, ikkinchi darajadadir.
Dostonning Nizomi(y) boʻyincha qisqacha mazmuni tubandagichadir: Xusrav shahzodalikidan boshlab kayf-safoga beriladir.
U bir kun dalagʻa chiqib, bir diyqonning uyiga zoʻr bilan kirib bazm quradir, otlari ekinlarini buzadir, qullari diyqonning mevalarini talaylar.
Bu xabar Xusravning otasiga etgach, Xusravning otini oʻldiradir.
Meva yegan qullarni meva egasi boʻlgʻan diyqongʻa beradir.
Xusravning oʻzi a’yoni mamlakatning vositalari bilan zoʻrgʻa qutuladir.
Ma’lumki, Nizomi(y) dostongʻa koʻb-da daxli boʻlmagʻan shu faslni oʻz zamonidagi podsho(h)lariga “axloq darsi” bermak uchun kitobiga ortdirgʻan.
Dostonda usta bir rassom va aldamchi (hiylagar) bir sayyoh tipida koʻrsatilgan Shopur Xusravning nodimi, suhbatdoshidir.
U Xusravgʻa oʻzining sayohat xotiralaridan gapirib turgʻanda Shamiro ismli bir xotun podsho(h)dan soʻz ochadir va tubandagicha ma’lumot beradir: Ki on sui koʻhiston manzili chand, Kabo shud Farhod rioi darband. Zani farmond xast az nasli shohon, Shuda jush sirohash to sipohon. Shamiro nom dorad on johongir, Shamiro ramhin bo navat tansid. Neshast xuyish ro dar har havon, Behar fasli muhayyo karde jon.
Be kasalgil be muqon ast joyash, Ke to sirsabz boshad xok poyash. Be tobiston shavad bar koʻh armon, Xuromad kal bakal xiromon be xirmon. Be hangom gʻazon oyid bo ba joz, Kunad bor gardon naxjir parvoz.
Zimistonash be boʻrde’ mayl siyrost, Ke burdi’ro havoi karmsir ast.
“Togʻlarning nari tomonida Derband daryosigʻa yaqin bir necha joylar bor. Onda koʻb askarli bir xotun podsho(h) bor. Oti Shamirodir. Shamironing forsi(y)cha tarjimasi Mehinbonu” boʻladir.
Bu xotun podsho(h) yilning har faslida boshqa joyda yashamoq uchun oʻrunlar tayyorlagʻan: bahorda Muqonda, yozda Arman togʻida, kuzda Anchazda, qishda esa Bardada yashaydir, chunki Bardaning havosi issigʻdir (bundan juda yaxshi koʻriladirki, Nizomi(y) Shirinni arman qizi deb bilgan).
Mana shu Mehinbonuning Shirin ismli bir jiyani bor.
Shopur shuni Xusravgʻa maxtaydir.
Xusrav Shirinni qanday boʻlsa ham Madoyni (sosoniy davlatining poytaxti)ga keltirmak uchun uni arman oʻlkasiga yuboradir.
Shopur arman oʻlkasiga keladir.
Shirin oʻynab turgʻan bir bogʻchada Xusravning chiroylik bir suratini osib qoʻyadir, oʻzini yashiradir.
Shirin osilgʻan suratni olib koʻradir, qiziqadir.
Ikkinchi kun bogʻchada oʻynamoqgʻa borganlarida Shopur yana Xusravning bir suratini chizib, yogochgʻa osadir.
Uchinchi kun boshqa bir bogʻchada yana shul hol davom qiladir.
Shirinning qiziqqanligi chegarani oshadir.
Shundan soʻngra bir yoʻlchi sifati(da) Shopur oʻtib borganda Shirin uni chaqiradir va suratni koʻrsatib, kim ekanini soʻraydir.
Shopur ustalik bilan mas’alani onglatadir.
Shirinni qochib, Xusrav yoniga borishqa tashviq qiladir.
Natijada Shirin qochishga koʻnadir.
Va hech kimga xabar bermasdan Armandan Madoyingʻa joʻnaydir.
Yarim yoʻlda bir koʻklamlikdagi suv boʻyigʻa qoʻnadir va dam olib choʻmiladir.
Madoyin shahrida Xusrav bilan otasining oralari buziladir.
Otasi Xusravni oʻldirmakchi boʻladir, Xusrav otasidan qochadir.
Arman oʻlkasiga qarab joʻnaydir.
Yoʻlda haligi koʻklamlikda choʻmilib turgan bir qizni koʻradir.
Biroq, kim ekanini tushuna olmay oʻtib ketadir.
Shirin damini olgʻandan keyin Madoyingʻa qarab joʻnaydir.
Shunday boʻlib, xolasidan qochgʻan Shirin Eron shohiga sigʻinadir.
Otasidan qochgʻan Xusrav esa Arman oʻlkasida Mehinbonu Himoyasigʻa sigʻinadir.
Xusrav Armanda Shopurni koʻrib, Shirinning Madoyinga borgan xabarini oladir: Shopurni Shirin orqasidan Madoyinga yuboradir.
Shirin Madoyinda Xusravni topmagʻach, oʻziga maxsus bir qasr (saroy) bino qilib, shunda turgan edi, Shopur borib Xusravning Armanda turgan xabarini beradir.
Yoʻlgʻa chiqadirlar.
Bular ham Armanga kelmasdan burun Xusrav otasining oʻlim xabarini oladir. Toj-taxtdan qolmaslik uchun tezlik bilan Madoyingʻa qarab joʻnaydir.
Shirin Armanga kelganda Xusrav chiqib ketgan boʻladir.
Dostonning bu yerlarida usta Nizomi(y) oʻz oʻquvchilarini qiziqtirmoq uchun bor kuchi bilan tirishadir.
Turli ustaliqlar koʻrsatadir.
Xusrav ota taxtida oʻtirgandan keyin Bahrom Chubin unga isyon qiladir.
Urushda Xusrav yengilib, yana Ozarbayjon oʻlkasiga qochadir, ondan Mehinbonuga sigʻinmoq uchun Muqongʻa oʻtadir, ovga chiqqan Shirin bilan uchrashadir.
Shirin bilan Xusravinig oʻtirishlari, bazmlari uzun-uzun tasvir qilinadir.
Xusrav Shirin bilan uylanmoqchi boʻladir.
Shirin qabul qilmaydir.
Podsholigʻing oʻzingga qaytarilmay turib men bilan uylanma, deydir.
Xusrav achchiqlanib, Armandan Rumga boradir.
Sharqiy Rumo imperatorining qizi Maryam bilan uylanadir.
Ham imperatordan askariy yordam olib Eronga qaytadir.
Bahrom Choʻbinni yengib, podsho(h)liqni oladi.
Arman oʻlkasida Mehinbonu oʻlgan, Shirin uning joyiga oʻtgan.
Shirin Xusravning muvaffaqiyat xabarini olgach, Madoyingʻa joʻnaydir.
oʻzining qasrigʻa borib turadir.
Xusrav uni “ichkari”ga olmoq uchun Maryamdan ruxsat soʻraydi, u ruxsat bermaydi.
Undan yashirin suratda kelishga Shirin koʻnmaydi.
Mana shundan keyin voqeagʻa Farhod aralashadi.
Nizomi(y) tartibiga koʻra, Shirin sutni yaxshi koʻradi, juda koʻb ichadi.
Qoʻylari qasrdan yiroqda turgani uchun sut ketirish qiyin boʻladir.
Shirin qoʻylar turgʻan togʻdan qasrgʻacha toshdan bir ariq chiqarmoq va sutni shundan oqizib, qasrgʻa keltirmak fikriga tushadir.
Shopur Xitoyda oʻzi bilan baravar safar qilib, baravar turib, baravar oʻqigʻan bir toshchi yigitni keltiradi.
Farhod Shirinning amri bilan ariq qazib bitiradir, oʻzi Shiringa oshiq boʻlib qoladi.
Choʻllarda, togʻlarda yuradi.
Haftada bir yoʻla qasrgʻa kelib, Shirinni koʻradir.
Bu yangi ishq voqeasidan Xusravga xabar beriladilar.
Xusrav Farhodni oʻz huzuriga ketiradir.
Bu bilan Farhod orasida juda usta yozilgan bir savol-javob bor.
Noʻxoʻstin borgaft az kujon,
Begoʻft as dor mulk oshiyoni.
Begufto kon dar onjo dar che kushtant,
Begufto gʻam xirandu jon furushan
baytlari bilan boshlangʻan bu suhbatda Farhodni soʻzda usta qilib koʻrsatmak uchun Nizomi(y) bor kuchi bilan tirishadir.
Xusrav oʻzining mantiqda yengilganin sezadir.
Boshqa bir masala ustida Farhod bilan shartlashadir: Besutun togʻda mening qoʻshunim oʻtaturgʻan bir yoʻl qazib bersang, men Shirin bahridan oʻtaman, u seniki boʻlsin.
Qaza olmasang, Shirin bahridan kechib keta berasan, deydir.
Farhod qabul qilib Besutun togʻiga boradir.
Onda Farhodning ishga boshlaganini Nizomi(y) tasvir qiladir: Zid ovigox Xusrav bo dili xush, Berun shud koʻhkan monand otash, Bedon kuhu kamar bar raft chun bod, Kamar dar bast baz ham tesha bekushod. Nexast azramon karsi nigoh dosht, Badu timsolhoi xun benikosht. Bas on ke az sanon otashi tiz, Goʻzorash kard shakl shoh va shabdiz.
Nizomi(y)gʻa va butun fors adabiyotidagʻi an’anaga koʻra, goʻyo Farhod tomonidan qazilgʻan bu tog Eronning gʻarbida osor atiqasi, qadim Eron tarixiga oid suratlari bilan ma’lum boʻlgʻan Besutun togʻidir.
Bu esa, “Farhod — Koʻhkan” afsonasining Eronda chiqishi Besutun togʻidagʻi shul ajoyib suratlar sababini oʻylamoqgʻa bogʻli(q)dir.
Nizomi(y)gʻa koʻra, Farhod togʻni qaziy boshlaydir.
Farhodning muvaffaqiyatini koʻra olmagʻan Xusravuni yoʻqotish fikriga tushadir.
Ma’lum chol xotinning xiylasi bilan Farhod oʻladir.
Nizomi(y) dostonida Farhodga berilgʻan oʻrun shu.
U Nizomi(y) asarida birinchi daraja qahramonlaridan emas, albatta.
Shuning uchun Nizomiy asari Farhod bilan birga bitmaydir.
Farhod oʻlgandan keyin ham asar Xusrav, Shirin haqida davom qiladi.
Xusrav Shakar ismli isfahonli bir qizgʻa yana “gʻoyibona” oshiq boʻladir.
Isfahongʻa yuguradir.
Borib Shakarni xotunliqgʻa oladi.
Xusrav oʻlkasidagi qasrida haligacha baxtini kutib yotgan Shirinning xizmatidan Shopurni chaqirib, uni yolgʻiz qoldirib xafa qiladir.
Eng soʻng Xusrav Shirinni ham xotinliqgʻa oladir.
Soʻngra oʻgʻli Xusravni oʻldirib, shohlikni oladir.
Shiringa uylanmak uchun xabar yuboradir.
Shirin Xusravning oʻligi ustida oʻzini pichoqlab oʻldiradir.
Doston, asosan, shunda bitsa ham Nizomi(y) bundan islom dinining foydasiga bir natija chiqarmoqchi boʻladi: “Xusrav Muhammad paygʻambarning xatini yirtib tashlagani uchun shohligʻi buzildi” deb yana bir-ikki fasl ortdiradir va dostonni shuning bilan bitiradir.
Zotan, Eronda koʻbdan beri ma’lum boʻlgan bu doston Nizomi(y)ning usta qalami bilan hammasi qiziqarliq bir shaklga kirgandan keyin fors shoirlari orasigʻa bir qadar taqlidlar boshlanadir.
oʻzini Nizomi(y)ga oʻxshatgan, Nizomi(y) bilan boʻy oʻlchamakchi boʻlgʻan har bir shoir “Xusravu Shirin” dostoni yozadir.
Tabiiy, bularning har biri dostondagi voqeani oz-koʻb oʻzgartirishga, ba’zi joylarini kamaytirib-koʻpaytirishga urinadir.
Bu Nizomiy taqlidchilaridan eng mashhuri 14-asrning birinchi yarmida oʻlgan Amir Xusravi Dehlaviydir.
Amir Xusravi Dehlaviy oʻzining “Xusravu Shirin” dostonini Nizomi(y) kabi boshlab, shu kabi bitiradir.
Dostonning asosiy chizigʻi Nizomi(y)niki.
Biroq, ora-sira oʻzgarish kirgizilgan.
Men Xusravi Dehlaviy va Nizomi(y) dostonlari orasida boʻlgʻan ayrim nuqtalarni, ayrim oʻzgarishlarni koʻrsatishga urunmayman, uzoqgʻa choʻziladir.
Biroq, shu maqola uchun juda kerak boʻlgʻan bir nuqtani qayd qilib ketaman.
Xusravi Dehlaviyga koʻra, Farxod Chin xoqonining oʻgʻli boʻlgan.
Saroy toshchilarining ishlarigʻa havas qilib, toshchilikni oʻrgangan.
Otasi uning bu ishidan xabar olgach, uni oʻlkadan quvgʻan.
U Gʻariblikda yurar ekan, Shiringa uchragʻan.
Xusravdan soʻngra ham taqlid davom qildi.
Fors adabiyotida koʻb “Xusravu Shirin”lar yaratildi.
Hech biri (Xusravi Dehlaviy asari ham) Nizomi(y) asari darajasida chiroyli va usta chiqmagani uchun uning darajasida muvaffaqiyat ham koʻra olmadi.
Navbat 15 nchi asrning Mashhur chigʻatoy shoiri Alisher Navoiyga keldi.
Navoiy Nizomi(y) bilan Xusravi Dehlaviyning “Xusravu Shirin” dostonlarigʻa oʻxshatmay yozmoq istaginda boshlab, mazkur asarin tanqid koʻzidan kechirdi va dostonning ular tomonidan qabul qilingʻan shakliga rozi boʻlmadi.
Navoiy asarining boshida Nizomi, Xusrav dostonlari haqida shunday mutolaa yurgizadir: Vale chekkanlar ushbu jomdin rox, Salosar boʻldilar Xusravgʻa maddoh. Ki hukmi andogʻu oyini andor, Gahe Shabdiz alamgardidin deb, Zamoni ganji bod ovardidin deb, Nishoti bazmida xonlar murassa, Ne xonlar, qasri ayvonlar murassa.
Chekib gah “barbod” lahni bila may, Gahi Shopur doston deb payolay. Buzurgi Ummed hikmat joyi oning, Ne hikmat chu xushomadgoʻyi oning.
Topib gah Maryam ogʻushida orom, Shakar holvosidin gahe olib kom. Boʻlib Shiringa oshiq podsho(h)lar, Gah ul mahbub boʻlib, gahe narastar...
Yaqindirkim, bu shah nozparvard, Erur dardu balo oyinidin fard. Aroda deb bir-iki doston ham, Yana Farhoddii aytib nishon ham.
Ki bor xoro shigʻofi koʻhsori, Bulub Shirin gʻamining beqarori. Necha koʻp vasl uchun aylab aku dav, Aning ham oʻlturub tosh ichra Xusrav.
Mana bu manzum parchadan onglashiladirkim, Navoiy Xusravni yoqtirmaydi.
Xusrav Farhodning oʻlimini xiyla bilan hozirlagʻan, u Farhod oʻlimida mas’ul; buning ustida Xusrav, umuman klassik shoirlarning mavzu’i boʻlgan “ishq majnuni” (ishq Aflotuni)dan xabarsiz bir odam.
U har kuni bir xotinga havas qiladir.
Bu kun Maryam, erta Shakar, indin Shirin uchun yonadir.
Ishq yoʻlida podsho(h)liq kuchidan foydalanadir.
Mana bunday tip Navoiyga, albatta, yoqmaydir.
Uning ahli fikriga koʻra, asosan, u ishq mas’alasida Navoiydan ayrilmagʻan, Nizomi(y) bilan Xusravi Dehlaviygʻa ham yoqmasligi kerak.
Holbuki, ular mana shu odamni maxtaylar.
Asarlarining buyuk bir qismi shu odamni maqtashdan toʻlgʻan, zotan, asarlarining maqbul bosh qahramoni ham shul.
Lekin, ulugʻ fors shoirining “Xusravu Shirin” dostonlarini shu yoʻlda tanqid qilgʻan Navoiy oʻziga tubandagicha yoʻl belgilaydir: Chu sen ham boʻyla himmat zohir etding, Taraddud yoʻq, ki maqsudinggʻa etding. Burun jam’ et ne kim boʻlgʻay tavorix, Boridin ista bu farxunda tarix.
Topilgay shoyad anda bir necha soʻz, Soʻz aytur elga ul yon tushmagan koʻz. Ani nazm etki, tarxi toza boʻlgʻay, Ulusqa mayl beandoza boʻlgʻay.
Yoʻq ersa, nazm qilgʻanni xaloyiq, Mukarrar aylamak senga ne loyiq, Xush etmas el soʻngiga raxsh surmak, Yolikim el yugurmishdir yugurmak.
Bu bogʻ ichra birov kim soyir erdi, Necha kim gul ochilgʻan erdi, terdi, Ham ul yerda emas gul istamak xoʻb, Bu boʻston sahnida gul koʻb, chaman koʻb.
Navoiy mana shu yoʻlda tushunib, yangi bir asar yozishgʻa qaror beradir.
Bu asarning oti Nizomi(y) va uning taqlidchilarining asarlari kabi “Xusravu Shirin”, “Shirinu Xusrav” emas, “Farhodu Shirin”dir.
Navoiy asarinig birinchi daraja qahramoni qilib, Farhod bilan Shirnini oladir.
Nizomi(y)ning, aksincha, Xusravi Parvezini 2-daraja bir qahramon qilib, voqeaning oʻrta yeriga kirgizadir.
Asarning bosh qahramoni boʻlgʻan Farhodni Navoiy komil bir inson tipida oladir.
Ilmda, iste’dodda, botirlikda, kuchda juda kamolga yetishkanini uning har bir harakati bilan, har ishi bilan isbot etmakchi
boʻladir.
Bu qadar mukammal shaxsiyatni kambagʻal tosh ustalari orasida koʻrmak, shulardan yoqmaydir.
U bu tipda odamlarni oʻz sinfidan saroydagʻi toʻralar, xonlar, beklar orasidan chiqarlar deb gumon qiladir.
Shuning uchun Farhodni oddiy toshchiligʻdan olib, oʻz sinfiga kirgizadir.
Uni(ng) bir ulugʻ saroy kishisi, bir shahzoda, Chin hoqonining (Xitoy imperatoʻrining) oʻgʻli qilib koʻrsatadir.
Navoiy boʻyincha hikoya tubandagichadir: Chin xoqoni oʻgʻilsizligʻdan qaygʻuradir.
Koʻb xayr-exsonlar qiladir.
Xotuni bir oʻgʻil tugʻadir.
Uni Farhod ataydirlar.
Asarni ikkinchi “Laylovu Majnun” shakliga qoʻymoq istagan va Farhodga majnuniy bir ishq” manqabasi taqamoqchi boʻlgʻan Navoiy uni bolaligʻdan qaygʻuli, yigʻlagʻur, mungli bir sir etib tasvir qiladir.
Navoiy Farhodni nechun Xitoydan chiqaradur?
Bu soddacha uning fantaziyasimi?
Yoʻqsa, oʻzidan burungi biron asargʻa tayanadirmi?
Yuqorida koʻchirganimiz manzum parchasida bu dostonni yangi shaklga qoʻymoq uchun Navoiyning oʻziga bergan kengashi bor edi.
Shu kengashda u eski “tarix-tavorix” kitoblarini yigʻib, axtarib, ishni burungʻilarning koʻzidan qochib qolgʻan birta-yarimta xabarlar uchralsa, mana shulargʻa tayanib, bu dostonning yozilishini tavsiya qilar edi.
Navoiyning bundagi “tavorix” soʻziga turli kishilar tomonidan yozilgan “Xusravu Shirin” dostonlarining ham dohil boʻlgʻani shubhasizdir.
Navoiy mana shu “tavorix”ni toʻplab, tekshirganda qaysi bir xalq orasida (ayniqsa, turklar orasida) ma’lum boʻlgʻan bir “Farhodu Shirin” (“Xusravu Shirin” emas) dostoniga uchrab, shundan foydalandimi?
Yuqoridagʻi kengash shu ehtimollarni esga soladir.
Navoiy bu asarini yozgʻanda uning qoʻlida Nizomi(y) va Xusrav asarlaridan boshqa Ashraf ismli bir shoirning asari, yana ismlari ma’lum boʻlmagʻan ikki shoirning 5 asarlari bor edi.
Shul majhul shoirlarning asarlarida Navoiygʻa Yararlik bir narsa bor edimi?
Mening qoʻlimda bu tomonni aniqlayturgʻan bir material, bir sanad yoʻq.
Bu tomonni aniqlashtiruchi sanadlarning borligi ma’lum boʻlgʻangʻa qadar Chin mas’alasini boshqacha tushunishga majburman.
Fikrimcha, mas’ala shunday boʻlgʻan: Nizomi(y)ning dostoniga koʻra, Shirin ariq qozdirmoq uchun bir toshchi soʻraganda Farhodning daragini bergan Shopur “Chinda ikkalamiz safardosh edik, ikkalamizning ustaligʻimiz bor edi” deb Farhodning oʻzi bilan birga Chinda borib baravar tahsil qilgʻanlarini bildirgan edi.
Farhod kabi muhim bir doston qahramonini oʻz sinfiga kirgizmak istagi Xusravi Dehlaviy Nizomiy) dagʻi shu nuqtadan foydalanib, Farhod Xitoy xoqonining oʻgʻli edi, degan bir qayd ortdirgan.
Xusravi Dehlaviy boʻyincha Shirin Farhoddan asl nasabini soʻragʻanda Farhod shunday degan: Man andar nisbat az xoqoni Chinam, Begavhar sohibi toju naginam. Bekasr dilatam Moniy vartang, Tiroz sahrami bastanad az sang. Berunam dosht in tab’ husnok, Ke chun ishon shavam ustod cholok.
Dar in san’at chunon shud shab’ai xush, Ke kardam dulat shohi faromush. Xabar dar gush xoqon guft dastur, Ke monad az toj shohi to rakatdur.
Mudom az teshan magʻz sang xorad, Husni bir nigun, bar sang xorad. Chu dulatro beraftan boshad ohang, Zanad maqbul bekor mad baron chang.
Chu xohad gasht zar gartang ruzi, Husnoki koʻnad dar kafnduzi. Chu oyad be xat dehqonro gironi, Dilash moyil shavad bar jaftaroni.
Pedarko goh gasht az peshai man, Ba tesha kard pora teshagi man(?). Basi to edip kard az har namadsoz, Nayomad zi in havasbozi dilam boz.
Bar nechash dosht az ozori man dast, Ba ob dide shast az kori man dast. Basad numidi az xud duri imdod, Bar ohang safar dasturi imdod.
Qisqacha mazmuni: “Mening nisbatim Chin hoqonigʻa boradir, aslida toj va taxt egasiman.
Mening kasri davlatimda naqqosh Moniy toshdan sohirona naqshlar chizar edi.
Men ham shular kabi tosh ustasi boʻlmoq havasiga tushdim.
U qadar shu ishga berildimki, podsho(h)lik davlatini esimdan chiqardim.
Vazir mening bu ishimni otamgʻa bildirdi.
Otam meni bu ishdan man’ qilmoq uchun koʻb urundi, uning man’i foyda bermadi.
Otam achchigʻlandi va oʻlkadan chiqarilishimgʻa hukm qildi.
Navoiy Nizomi(y) bilan Xusrav Dehlaviyning mana shul ifodalaridan ilhom olib, Farhod dostonini Xitoy xoqonining saroyida boshladi: Farhod tezlik bilan koʻb narsalarni oʻrganadir.
Oʻq otish, ot minish, qilich chopish kabi botirliq hunarlarida ham birinchi boʻldi.
Biroq sababsiz bir qaygʻuni bitirmakda edi.
Shahzoda Farhodni ovutmoq uchun xoqonning amri bilan toʻrt joyda, yilning toʻrt faslida oʻturarliq toʻrt qasr yasala boshlandi.
Farhod shu qasrlarning imorat ishlarini tomosha qilmoq uchun har kun qatnab turardi.
Bir kuni imorat boshida Qoran ismli bir tosh ustasining ishi uni qiziqtirdi.
Undan tosh yoʻnmoqni oʻrgandi.
Toʻrt yilda qasrlarning imorati bitdi.
Har kasrni yilning bir fasliga munosib qilib boʻyadilar.
Bahorgʻa maxsus qasr — qizil, yozgʻa maxsus — koʻk, kuz qasri — sarigʻ, qish qasri(ni) — oq boʻyovlar bilan boʻyadilar.
Navoiy bu toʻrt qasrni Nizomi(y) dostonidagi Mehinbonuning yilning har faslida bir joyda turmagʻidan oladir.
Boʻyamoq mas’alasini esa, Nizomiyning “Haft paykar“idagi Bahrom qasrlaridan ilhom olib yozadir.
Farhod xoqonning amri bilan bu qasrlargʻa koʻchadir.
Yilning har faslida, shu faslga maxsus boʻlgʻan qasrning birida oʻtkazadir.
Buning bilan ham uning sirli yigʻisi yoʻqolmaydir.
U yana qaygʻuli, yana mungli!
Xoqon bu holni koʻrgach, hayron qoladir.
Yana boshqa chora tushunadir.
Farhodgʻa oʻz taxtini topshirib, oʻzi podsholigʻdan chekilmoqchi boʻladir.
Farhodni yoniga chaqirib, taxtini taklif qiladir.
Farhod koʻb uzrlar aytib, qabul qilmaydir.
Siz tirik ekanda men bu ishni qilmayman, deydir.
Navoiyning doston orasida maxsusan bunday faslii kirgizishi oʻz shahzodalari boʻlgʻan Husayn Boyqaro bolalarigʻa “axloqiy bir dars” bermak uchundir.
Ma’lumki, temuriylar zamonida oʻgʻulning otagʻa isyon qilishi, hatto otani oʻldirib tojini olishi, boʻlib turgʻan voqealardan edi.
Ayniqsa, Navoiyning hukmdori boʻlgʻan Husayn Boyqaroning oʻgʻullari navbat bilan otalariga isyon koʻtardilar va har daf’asida Navoiy oragʻa kirib, sulh qildirgan edi.
Mana shu shahzodalargʻa nasixat boʻlsun uchun Navoiy kitobida shu faslni kirgizadir.
Farhodning taxtni(ng) qabul qilmay uzr aytishidan otasi Xoqon juda mahzun boʻldi.
Farhodni xazinasiga kirgizdi.
Onda billur bir sandiq ichida “Oyinayi jahonnoma”ni koʻrdi.
Oyinaning orqasida: “Bu har kimning kelajaklarini koʻrsataturgʻan oyinadir.
Buning sirini ochmoq uchun Yunon oʻlkasiga borib Suqrot Hakim bilan koʻrishmak kerak”, deb yozilgan edi.
Farhod Yunonga borishga qaror qildi, otasi hech bir chora topa olmagach, oʻzi olib bormoqchi boʻldi.
Qoʻshun tortib Yunonga bordilar.
Suqrot turgʻan magʻorani juda koʻb qiyinchiliklar bilan topdilar.
Suqrot oyinaning sirini Farhodgʻa oʻrgatib, oʻzi oʻldi.
Ota oʻgʻil uni koʻmib, Xitoygʻa qaytdilar.
Yana xazinagʻa kirib, Farhod oyinagʻa qaradi.
Arman oʻlkasida oʻzining kelajaklarini koʻrdi.
Shirinning suratiga oshiq boʻldi.
Arman oʻlkasiga borishga qaror berdi.
Otasi yana oʻzi bilan olib bormoqchi boʻlib yoʻlgʻa chiqdilar.
Kemalarga mindilar.
Dengizda boʻron turdi.
Koʻb askarlar suvga botdilar.
Xoqon bilan vazirning kemalari Xitoy qirgʻogʻiga qaytdi.
Farhod har narsadan xabarsiz, siniq kemadan ayrilgan bir taxtaga yapishib, suv yuzida qoldi.
Yaman oʻlkasiga boraturgʻan bir savdo kemasi Farhodni qutqarib oʻz ichiga oldi.
Yoʻlda dengiz qaroqchilari kemaga hujum qildilar.
Farhod ular bilan urushib, savdo kemasini qutqaradir.
Yamanga borib yetdilar.
Kema orasidagʻilardan Shopur ismli kishi Farhod bilan doʻstlashib uning dardini soʻrab ongladi.
“Sening oyinada koʻrganing oʻlka Arman oʻlkasidir. Men uni koʻrganman. Istasang, shu oʻlkaga birga borayiq”, dedi.
Navoiy dostonning shu faslini bitirgan odatincha soqi(y)ga xitob qilib, mavzu’ga munosib soʻzlar bilan undan mayni soʻraydir: Ketur, soqi(y), manga ishrat ayogʻin, Ki davron berdi maqsudim soʻrogʻin. Meni chun qildi mohi armani zor, Chekay bir necha sogar armanivor.
Mana shu toʻrt misra’li soqi(y) noma Navoiyning ham bu dostonning Armanistonda boʻlgʻaniga, Shirinning armani qizi ekaniga ishonganin bildiradir.
Farhod bilan Shopur yoʻlga chiqalar.
Arman oʻlkasiga yetishalar.
Bir koʻb mardikorlarning togʻ qozib turganlarini koʻralar.
Farhod ulardan nima qilib turgʻanlarini soʻraydir.
Mardikorlar: bu oʻlkada Mehinbonu ismli bir xotun amir bor.
Uning bir qiz jiyani bor.
Shu togʻning gʻarb tomonidagi “Armaniya” ismli bir oʻrunda bir (bogʻ) bino qilmoqchi.
Bogʻ uchun tollangʻan bu joyning suvi yoʻq.
Togʻning sharq tomonida juda yaxshi suvli bir buloq bor.
Qiz shu buloqdan yasalaturgʻan bogʻga (Nizomi(y)da sut yoʻli edi) suv oqizmoq istaydir.
Biz mana shu suv yoʻlini qozmoqdamiz.
Shunga tirishamiz, bu qattiq toshni qozish mumkin boʻlmaydi... deb, zorlanadilar.
Farhod bulargʻa yordam qilmoqgʻa qaror beradi(r).
Togʻni qoza boshlaydir.
Togʻ qozishda oʻzining Xitoydan oʻrgangan hunarlarini ishlatib, hammasini xayratda qoldiradir.
Mehinbonu bilan jiyani Shirin bu xabarni eshitib, tomoshagʻa keladilar.
Shirin Farhodni sevadir.
Bundan keyin Nizomi(y)gʻa yaqinlasha borganin koʻramiz.
Farhod Shirinning tomoshagʻa kelganini bilib, oti bilan yelkasiga koʻtarib, yomon yoʻllardan oʻtkazadir.
Shu oralarda Xusravi Parvezdan Shiringʻa sovchi keladir.
Shirin tomonidan Xusravning taklifi rad qilinadir.
Xusrav Arman oʻlkasiga qoʻshun tortib, “Armaniya” qoʻrgʻonini muhosara qiladir.
Xusrav Armaniya qoʻrgʻonini tomosha qilib, xujum nuqtalarini tayinlash uchun otlanib chiqadir.
Qoʻrgʻonning bir tomonida baland bir togʻ tepasida Farhodni koʻradir.
Uning oʻz raqibi ekanini bilgach, ketirmak uchun odamlar yuboradir.
Farhod tosh otib oʻzini mudofaa qiladir.
Va shunda turgʻan Xusravni juda achchigʻ til bilan xoʻrlaydir, malomat qiladir: Jafo maydonigʻa har dam surib ot... Kishi andin nechuk qilgʻay mubohat). Erur bu turfaroqkim tortiboy tigʻ, Qarortib yerni xelin oʻylakim migʻ.
Qilib el mulki ichra qatli toroj, Olay deb mulk elidin taxt ila toj. Birovnikim, berib mulkini barbod, Qilursen nozaniya koʻnglini noshod.
Shikastigʻa sitam yobin koʻrursen, Eshitdim ishq lofin urursen. Bu boʻlgay ishqu dard oyini vah-vah, Vafo mehr sharti, Olloh, Olloh. Kishi ishqida zor oʻlmoq bu boʻlgʻay!.. Gʻamidin beqaror kulmoq bu boʻlgʻay!..
Xusrav joyiga qaytadir.
Yana Mehinbonugʻa elchi yuboradir.
Rad javobi olgʻach, muhosara boshlanadir.
Xusrav qolgʻan mudofaasini kuchsizlatmak uchun Farhodni qoʻlgʻa tushirmak istaydir.
Hiyla bilan uni bogʻlab, Xusrav yoniga keltirarlar.
Undan keyin Xusravi Parvez bilan Farhod orasida bir musohaba tasvir qilinadir.
Bu musohabaning Nizomi(y) dostonida ham borligʻini koʻrgan edik.
Dostonning hayajonli bir sahifa tashkil qilgʻani hamda burungʻi shoirlarning “soʻzda ustalik”larini koʻrsatishga munosib bir oʻrun boʻlgʻani uchun Xusravi Dehlaviy, Alisher Navoiy ham bu musohabani tasvir qilmay oʻtolmaganlar.
Biz musohabada boʻlgan Xusravi Dehlaviy she’rlaridan gapurmaymiz.
U Nizomi(y)ning bu haqdagʻi she’rlarigʻa qaragʻanda tubandir.
Lekin, Navoiy bilan Nizomi(y)ning bu sahifalarini yondoshtirib maqolamizgʻa koʻchiramiz.
Bu esa turligina voqealardan ham Navoiyning Nizomi(y)ga tarjimachi boʻlmoq istamagani(ni) juda ochiq koʻrsatadir.
Navoiy Dedi: qaydin sen ey majnuh gumrah? Dedi: majnun vatandin qayda ogah! Dedi: nedir senga olamda pesha? Dedi: ishq ichra majnunliq hamesha.
Dedi: bu ishdin oʻlmas kasb roʻzi? Dedi: kasb oʻlsa basdur ishq soʻzi. Dedikim: ishq oʻtidin de fasona, Dedi: kuymay kishi topmas nishona.
Dedikim: kuymagingni ayla ma’lum, Dedi: ondin erur joh ahli mahrum. Dedi: qay chogʻda oʻlding ishq aro mast? Dedi: ruh ermas erdi tangʻa payvast.
Dedi: bu ishqdin inkor qilgʻil! Dedi: bu soʻzdin istigfor qilgʻil! Dedi: oshiqgʻa ne ish koʻb qilur zoʻr? Dedi: furqat kuni ishqi baloshoʻr.
Dedi: ishq ahlining nadur hayoti? Dedi: vasl ichra jonon iltifoti. Dedikim: dilbaringning de sifotin, Dedi: til hayratidin tutmam otin.
Dedikim: ishqigʻa koʻngling oʻrundir? Dedi: koʻnglimda jondek yoshurundir. Dedi: vasligʻa borsen orzumand? Dedi: bormen xayoli birla xursand...
Dedi: noʻshi labidin topkay el bahr, Dedi: ul noʻshdin el qismidir zaxr. Dedi: joningni olsa la’li yodi? Dedikim: ushbudir jonim murodi.
Dedi: koʻksungni gar chok etsa bebok, Dedi: koʻnglum tutay ham ayla deb chok. Dedi: koʻngling fido qilsa jafosu Dedi: jonimni ham aylay fidosi.
Dedikim: ishqdin yoʻq juz ziyon bud, Dedi: bu keldi savdo ahliga sud. Dedi: bu ishq tarki yaxshiroqdir, Dedi: bu sheva oshiqdin yiroqdir.
Dedi: bu ishq tarki yaxshiroqdir, Dedi: bu sheva oshiqdin yiroqdir. Dedi: ol ganju qoʻy ishqi nihoniy, Dedi: tufroqgʻa bermam kimyoni.
Dedi: joningga hijron kinakashdur, Dedi: jon vasl umidi bor xushdur. Dedikim, shohga boʻlma shirkat andesh, Dedi: ishq ichra tengdur shohu darvesh.
Dedi: joningʻa bu ishdin alam bor, Dedi: ishq ichra jondin kimga gʻam bor. Dedi: kishvar beray, kech bu havasdin, Dedi: bechora, kech bu multamasdin.
Dedi: ishq ichra qatling hukm etgum, Dedi: ishqida maqsudumgʻa yetgum.
Nizomi (y). Neshastin bor guftash az kujon, Begoʻft az dor mulk oshnoi Begoʻft: onjo basan’at dar che kushand, Begoʻft: andux xarnadu jon furushand.
Begoʻfto jon furushi az adab nist, Begoʻft az ishqibozon in ajab nist. Begoʻft az dil shudi oshiq bad inson, Begoʻft az dil tu miguyn, man az jon, Begoʻft ishki Shirin bar tu chun ast, Begoʻft az jon Shirinam fuzun ast.
Begoʻfto har shabi binish dar xob, Begoʻft ori chu xob oyad, kujo xob? Begʻfto jon madah dil bas ke bo ovast, Begoʻfto dushmanad in har darbi doʻst.
Begoʻft orom giru xush beorom, Begoʻft orom dil ku, be dilorom. Begoʻft armon koʻnam darui nigohi, Begoʻft ofoqro suzam bo ohi.
Begoʻft az ishq korat sihatro rost, Begoʻft az oshiqi xushtar che korost. Begoʻft az dil judo kun ishqi Shirin, Begoʻfto chun zim be joni Shirin Begoʻft afsun behon va mitalab dil, Begoʻft afsun tavon xondan be bobil.
Begoʻfto gar xiromi dar saroyish, Begoʻft andozam in sarzir poyish. Begoʻfto gar koʻnad chashm tarorish, Begoʻfto chashmi digar dormish pish.
Begoʻfto dil zi mahrashki kuni pok, Begoʻft onke ke bosham hafte dar hok. Begoʻfto dar kasi girad varo jang, Begoʻft ohan xurad gar xud xurdsang.
Begoʻft chun bejun sui u rox, Begoʻft az dar shoyad did bar moh. Begoʻfto duri az manist dar hur. Begoʻft oshifte az madur behtar.
Begoʻfto gar bexohad har che, dori, Begoʻft in az xudo xoham bezori. Begoʻft gar besar yo besh xushnud, Begoʻft az gardan in dom afkunam zud.
Begoʻfto dustish az tab’ begoʻzor, Begoʻft az duston voyad chunin kor. Begoʻft osuda shu koin kor xom ast, Begoʻft osudagi bar man xirom ast, Begoʻft rav, sabun koʻn dar in dard, Begoʻft ax jon saburi chun tavon kard.
Begoʻfto dar gʻamash mitarsi az kas, Begoʻft az mehnat hijron u bas. Begoʻft u xos man shud zumkand yod, Begoʻft in ki kunad bechora Farhod.
Begufto jon chero farsuda dori, Che bo shud kaz gʻamash osudedori. Javobash dod kon shoh, jahondor, Chu hokim ust jon nazdish che miqdor,
Navoiy bu faslning soʻng qismida Nizomi(y) izidan yurmaydir.
Nizomi(y)gʻa koʻra shu musohabadan keyin Xusrav Farhod bilan Besutun togʻini qozish ustida shart bogʻlagʻan edi.
Navoiy dostonining borishi buni koʻtarmaydir.
Chunki, Navoiy Xusrav bilan Farhodni Madoyinda emas, Armaniyada koʻrishtiradi.
Bu yerda turib Besutun togʻini qozdirish munosabatsiz tushadir.
Zotan, Navoiy Xusravi Parvezni yoqtirmaydi.
Uni yana bir oz insofsizroq koʻrsatmak Navoiyga foydalidir.
Shuning uchun Navoiy boʻynicha: Xusrav Farhodning javoblaridan achchigʻlanadir: “Siyosat qilgʻiliqdir bu xidoy, Ki har bir togʻ ila vodi(y) gadoy. Yana koʻrguzmagʻay be xavfu dahshat, Salotin xizmatida soʻzgʻa jur’at”. Gʻazab birla buyurdi “shohi gʻaddor”, Ki urdilar hisor olinda bir dor.
Navoiyga koʻra “shohi gʻaddor” boʻlgʻan Xusrav Farhodni dorga hukm qilgʻach, Farhod qoʻrqmasdan uzun bir nutq soʻzlaydir.
Xusravning butun qabohatlarini yuziga uradir.
Undan keyin oʻlimgʻa hozir boʻlgʻanin jallodgʻa e’lon qiladir.
Buzurg Ummed oragʻa tushib, Farhodni hibs qilish kerakdir, deydi.
Farhod hibs qilinadir.
Qorovullar holiga rahm qilib, uni ozod qiladi(la)r.
Farhod shul atrofda “majnunona” yurib, qushlar, hayvonlar, toshlar, yulduzlar bilan dardlashadir.
Shirin Farhodning osilishi xabarini eshitib, motam tutadir.
Shopur uning ozodlik xabarini keltiradir.
Bundan soʻng Shirin bilan Farhod orasida Shopur vositasi bilan xat yozishlar boshlanadir.
Bu oshiqona xatlarinig birini olib borganda Shopur Xusrav qorovullari tomonidan tutiladir.
Xusrav xatning mazmunini onglagach, Shopurni qamaydir.
Farhodni ish qilib yoʻqotish fikriga tushadir.
Nizomi(y) dostonida boʻlgani kabi aldamchi bir chol xotun xizmatni oʻz ustiga oladir.
Farhod turgan joyga borib, yigʻlab-yigʻlab Shirinning oʻlimi xabarini soʻzlaydir.
Buni eshitkan Farhod yiqiladir.
Toshlar ustida yiqilib qolgʻani holda uning tilidan Navoiy juda yoniq bir uzun monolog beradir: Debon: boshimni yanch, ey charxi gaddor. Ki ul ermas kundin nari darkor. Koʻzim oʻy, ay, baliyat qahramoni, Kim ul koʻrmas bu kundin soʻngra oni.
Tilim ey, tigʻi gʻam, kes be tavahhum, Ki emdi aylamon ondin takallum. Damim yoʻlini tut ey, charx kinxoh, Ki bordi emdi chekmak nolau oh.
Oyogʻim sindir, ay, anduh toshi, Ki ketdi puyadin emdi haroshi. Ajal, koʻksimni sar-tosar shigof et, Borurda rajdin koʻnglimni sof et.
Falak bagʻrini qil parkand-parkand, Ki emdi bordi ondin bizga payvand. Manga, ey, ishq hamdardona bording, Qusuri qilmading mardona bording. Boshimdin emdi, ey, hijron gʻami kech, Xudo yoringki, taqsir etmading hech! baytlari bilan boshlangʻan bu yoniq monolog Farhodning togʻlar, toshlar, dalalar, choʻllar, qushlar, yulduzlarga qaratilgan soʻzlaridan soʻng oʻz yurtini, uyini, ota-onasini eslashlar orasida bitadir.
Farhod oʻlgandan keyin Mehinbonu qoʻrgʻonini Xusravi Parvezga taslim qiladir.
Muhosara zamonida kasal boʻlgʻan Shirinni Xusravning amri bilan Armaniya togʻidagi bogʻiga yuboralar.
Bundan soʻng Xusravning oʻgʻli Sheruya otasini oʻldiradir va Shirinni oʻzi olmoqchi boʻladir.
Shirin unga yaxshi va’dalar berib, Farhodning suyaklarini topdirib, Armaniyada koʻmdiradir va oʻzi ham uning jasadi yonida oʻladir.
Mehinbonu bu voqeani eshitib, kaygʻudan oʻladi.
Bundan soʻng Xoqoni Chin vazirining oʻgʻli Bahrom Farhodni izlab koʻb askar bilan kelib voqeani anglaydir.
Sheruya qoʻrqadir.
oʻzining bu toʻgʻruda gunohsiz ekanin Bahromgʻa bildiradir.
Arman oʻlkasini xalqigʻa topshirib, muhosaradan boʻlgan zararlarini toʻlab, Erongʻa qaytadir.
Shu Bahrom vaqeasining oʻzi juda yaxshi koʻrsatadirki, Navoiy dostonini Nizomi(y)nikidan boshqacha shaklga qoʻymoq uchun koʻbrak tarixiy asarlarga emas, xayoliga tayanadir.
Shunday boʻlmagʻanda, Eron qadim tarixiga oid ma’xazda Xusrav bilan urushgʻan Bahrom Choʻbin voqeasini Sheruya zamoniga koʻchirmas edi, albatta.
Har holda Nizomi(y) va Navoiy “Xamsa“lari orasida bir-biriga eng oz oʻxshagʻan qism shu “Farhodu Shirin” va “Xusravu Shirin” dostonlaridir.
oʻrta Osiyo turklari orasida bu dostonning Navoiydan burun qaysi darajada mashhur boʻlgʻani haqida qoʻlimizda material yoʻq.
Har holda Navoiydan keyin bu dostonning bizda juda shuhrat topib, koʻb oʻqulgʻani onglashiladir.
Hatto Navoiy tilining eskirgani, onglashilmas bir holgʻa kirgani bilan doston eskirmaydir.
Yangi-yangi yozuchilar bu dostonni soddaroq til bilan yangidan ishlab chiqarishni lozim koʻralar.
Navoiydan soʻng mana shunday yangidan ishlangan “Farhodu Shirin” dostonlaridan birini yozgʻan kishi Umar Boqi(y) ismli bir muharrir boʻlub, asarini Amiri A’zam Hazrat Avazbekga bagʻishlab yozgʻan.
Muharrir kitob boshida “Hazrat Avazbek Hidyadulla milka Vobdulta”ning vaqtlarida “Farhodu Shirin” dostonini “nechand hikoyalar birla” tartib bergʻanini xabar beradir.
Bu Avazbek Hazratning kimligi, muharrirning qaydanligi, asarning qachon yozilgani haqida bizning ma’lumotimiz yoʻq.
Burungʻi beklar, xonlar orasida Avazbek atalgʻanlar koʻb boʻlgʻan.
Bulardan muharrirning “Avazbek”ini topib olish, albatta, qiyin.
Munisi Xorazmi(y)“Devon“ining muqaddimasida Amiri Kabir Avazbiy Inoqni majlisdagi “kitobxonlik” va nuktadanligʻ bilan maxtaydir.
Avazbi(y) Inoq Xorazmning soʻng xonlari sulolasi (Qoʻngʻirot sulolasi)ning boshligʻi boʻlgʻan Eltuzarxonning otasidir.
4-5-nchi Abulgʻozilar zamonida 1827 nchi yilda inoq boʻlib, 1840 da oʻlgandir.
Inoqlik mansabiga minmasdan burun buni “Amir Kabir Avazbek” deb yozarlar.
“Farhodu Shirin” dostonini yozgan Umar Boqi(y)ning Avazbegi shu emasmukan degan (fikr) xotirgʻa keladir.
Shunday boʻlgʻach, bu asarning 19 inchi asrda yozilgani ma’lum boʻladir.
Lekin bu asarning mazkur Avaz Inoq uchun yozilgan boʻlishi ehtimolgina boʻlib, qat’iy emasdir.
Har holda til va shevasidan ham bu asarning 18-19 inchi asrlarda maydonga kelgani onglashilmoqdadir.
Umar Boqi(y)ning bu asari ozgina oʻzgarishlar bilan Navoiy dostonining nasrga aylantirilganidir.
Voqea tamom Navoiy boʻyincha boʻladir.
Orasida Navoiy dostonidan she’rlar ham oladir.
Shu jumladan, Farhod bilan Xusravning musohabalari haqida yuqorida Navoiydan koʻchirganimiz she’rni Umar Boqi(y) tamom koʻchiradir.
Asarda Navoiy she’rlaridan ikki-uch boʻlak she’rlar bor.
Uslubcha kuchli boʻlgʻan bu she’rlarning Umar Boqi(y) she’rlari boʻlishi ehtimoli yoʻq emas.
Bu asar hijriy 1328 (da) Toshkandda V.I.Ilin matbaasida tosh bosmada bosilgandir.
Ikkinchi asar yana Toshkandda “Gʻulomiya” matbaasida hijriy 1325 nchi yilda bosilgan.
Bu asar nazm, nasr bilan yozilgʻan.
Nazmlarinng hammasi deyarlik aruz vaznida boʻlib, yolgʻiz Xusrav bilan Shirin orasida: Sadqang boʻlay, goʻzal yorim, nega menga qaramaysan, Suv boʻlib oqdi, jigarim, nega menga qaramaysan? bayti bilan boshlangʻan “soʻzlashma” barmoq vaznida davom qiladir.
Asarning kim, qachon va qayda yozilgani ma’lum emas.
Biroq, she’rlardagi Mahzuna taxallusi bu asarning shu taxallusda boʻlgʻan bir shoir tomonidan yozilgʻanini koʻrsatadir.
Biroq, bu Mahzunning ekanini tayin qilish qiyin.
Asar juda yomon bir kotib tomonidan yozilgʻan nusxaning bosmasi boʻlgʻani uchun yanglishi juda koʻb.
Har she’rning har misra’si buzilib yozilgʻan!
Shuning uchun shoirning uslubi bilan yaxshi tanishib, uning, masalan, Umarxon zamonidagi Mahzun boʻlib qolmagʻanini aniqlash ham mumkin boʻlmaydir.
Asarda Fuzuli(y)ning: Manga bodi sabo ul sarvi gulruhdan xabar bermaz, Ochilmaz gʻunchayi baxtim, umidim naxli var bermaz bayti bilan boshlangʻan muxammasi borki, yaramas kotibning “Himmati” bilan Fuzuli(y) gʻazali ham tanimayturgʻan shaklga solingan.
Shunday boʻlgʻach, shu bosma nusxaga tayanib, shoirning uslubidan bir narsalar chiqarish mumkin boʻlmas, albatta.
Asardagi she’rlarning birida: Mahzun afkor boʻldi soʻzlaridir Sayqali(y), yana bir joyida: Bu soʻz hammasi “hazrati eshon” nafasidan
misra’i bor.
Bundagʻi hazrati eshon kim?
Sayqali(y) soʻzi bilan bizning mashhur gʻazalnavis Sayqali(y)miz orasida bir munosabat bormi?
Mana bu savollar javob kuta tursunlar-da, biz asarning mundarijasi bilan tanishayiq:
Mahzunning asari ham, asosan, “Farhodu Shirin” (“Xusravu Shirin” emas)dir.
Shuning uchun buni ham “Navoiy boʻyincha yozilgan”dir deyish mumkin.
Biroq, bu odam, asosan, Navoiy boʻyincha “Farhodu Shirin” yozgani holda butun doston boʻyincha Navoiyga sodiq qolmagʻan.
Nizomi(y)dan, Xusravdan ham foydalangʻan. Ba’zi joylarini oʻzicha ham oʻzgartirgan.
Masalan, dostonning boshida Farhodning toshchilikni oʻrgangani uchun otasining juda yomon qaygʻurgʻani Xusravi Dehlaviydan olingan.
Mahzun kitobida daryoda savdo kemasiga uchrash, savdogarlarni qaroqchilardan qutqarish yoʻq.
Farhod siniq kema taxtasiga yopishib, qirgʻoqga chiqgʻandan keyin Shopur suratgarga uchraydir.
Uning bilan yurib, Eram shahriga boralar va shunda mardikor ishlab yuradilar.
Mehinbonuning singlisi Shirin sut oqizmoq uchun (Nizomi(y)da boʻlgʻani kabi) ariq qozdirmoqchi boʻladir.
Odamlar mardikor bozoriga borib, toshkesar Farhod bilan otboqar Shopurni olib qaytalar.
Mehnibonu ularni tosh kesib, ariq chiqarishgʻa buyuradir.
Farhod ishga mashgʻul boʻladir.
Har hafta juma kunlari Mehinbonuning salomiga kelib, Shirindan iltifot koʻrib, yana ishiga qaytadir.
Shopur bir muddat Farhod bilan yuradir.
Soʻngra unga xabar bermasdan qochib, shoh Hurmuzning shahrigʻa boradir.
Mahzun Shopurni Farhod yonidan qochirib, Eronga ketirishi bilan Nizomi(y) dostoni boʻynicha borishigʻa yoʻl ochadi.
Nizomi(y) dostonida boʻlgʻani kabi: Hurmuz oʻgʻli Parvez bir kun dalagʻa chiqib, bir diyqon bogʻiga kirib mast boʻladir.
Diyqon Hurmuzgʻa shikoyat qiladir.
Hurmuz oʻgʻlining yoʻldoshlarigʻa qattiq jazo beradir.
Hurmuz oʻgʻlining xizmatigʻa bir sayyoh dunyo koʻrgan kishi topib qoʻymoqchi boʻladir.
Shopurni topib ketiradirlar.
Shopur Parvez xizmatigʻa kirgandan keyin unga Shirinni maxtaydir.
Xusrav Shopurni Shirin oʻlkasiga yuboradir.
Shopur kelib Shirin saroyida otboqarlik xizmatigʻa kiradir.
Shirin oʻynab yurgan bogʻchada Parvezning suratini osadir.
Uch daf’a shunday qilib, Shirinni suratgʻa qiziqtirgʻandan keyin oʻzini koʻrsatadir.
Shirin undan surat haqida ma’lumot soʻraydir.
Shopur Xusrav haqida ma’lumot berib, uni qochishgʻa koʻndiradir.
Shirin Shabdiz ismli otgʻa minib, ov bahonasi bilan chiqib qochadir.
U vaqt Parvez Shirinni yoʻlda uchratmoq uchun chiqgʻan boʻladir.
Yoʻlda bular uchrashib, tanishmay oʻtadirlar.
Shirin Parvez saroyiga kelib qoʻnadir.
Parvezning haram qizlari “Parvez bu chiroyli qizni koʻrsa, bizdan ayniydir“, deb Shirinni tutib, qoʻl-oyogʻini bogʻlab yashirib, bir joygʻa qamab qoʻyadirlar.
Parvez Eram shahrigʻa keladir.
Onda Shopurni topadir.
Shopur unga Shirinning qochirganin soʻzlaydir.
Parvez Mehinbonugʻa mehmon boʻladir.
Buni Shirinning mehmonxonasida qoʻndiradilar.
Shopur Parvez saroyigʻa kelib, chuqur bir zindondan Shirinni topib chiqarib, oʻz shahrigʻa qaytadir.
Shirin bilan Mehinbonu bir muddat Parvezni mehmon qilib saqlaydir.
Soʻngra Parvez Shirindan achchigʻlanib, Rum oʻlkasiga borib, Rum podshosining qizi Mayramga uylanadir.
Rum podshosidan olib, oʻz oʻlkasini dushmanlardan tozalaydi (bular Nizomi(y) boʻyincha yozilgan).
Parvezning Mayramga uylanganin Shirin eshitgach, toqat qilolmay xat yozadir.
Ikki-uch xat yozishgandan keyin Shirin Farhodning oʻzini sevganini e’tirof qilib, ham shu bilan maxtanib yozadir.
Parvez Farhodni oʻz oʻlkasiga choqirib, togʻ qozishni iltimos kiladir.
Farhod togʻni qozib turgʻan vaqtda ma’lum chol kampirning hiylasi bilan oʻladir.
Mahzun shu yergacha Nizomi(y) boʻyincha dostonni davom ettirgandan keyin yana Navoiy iziga tushgan.
Mahzunga koʻra, dostonning qolgʻan qismi tubandagichadir: Shirin Farhodning oʻlim xabarini olgʻach, qoʻshun yuborib, Farhodning oʻligini keltirib oltin tobutga soladir.
Xazinagʻa kirgizib, oʻzi ham eshiklarni bekitadir-da, Farhodning oʻligi ustida oʻladir.
Mehinbonu ham bu xabarni olib, oʻladir.
Farhodning otasi Chin xoqoni oʻgʻlini axtarib chiqib, Eram shahriga keladir.
Voqeani anglab, Eramni xabar qilib qaytadir.
Dostonning bu qismida Xusravdan hech gap yoʻq.
Zotan, dostonning borishi Xusravdan gapirishga ehtiyoj qoldirmagan.
Bulardan boshqa yana bir “Farhodu Shirin” dostoni bor.
U soʻng zamonlarda Mir Mahmud Ibni Shoh Yunus tomonidan “Nasri xamsayn benazir” unvoni bilan nasrga aylantirilgan.
Navoiy “Xamsa”sining aynan nasrga aylantirilgani boʻlib, ayricha hech bir ahamiyatli nuqtasi yoʻqdir.
Oʻrta Osiyoda Xoʻqand ham Boysun togʻlarida “Farhod togʻi”, “Shirin soyi” kabi joylar bor.
Mana shu oʻrunlar atrofida xalq orasida yurgan turlicha “Farhodu Shirin” hikoyalari bor.
Bu hikoyalarning birini oʻrtoq Gʻulom Zafariy yozib olgʻan.
Bu hikoyaga koʻra, Farhod qoʻy choʻponi bir yigit boʻlgʻan.
Xoʻjalardan, aslzodalardan birining Shirin ismli qiziga oshiq boʻlgʻan, qiz ham Farhodni sevgan.
Biroq, aslzoda xoʻjalar choʻbonga qiz bermaylar, bu qonun!
Bermaslik uchun bahona izlaylar.
Boysun atrofidagi “Ketmon chopdi” togʻini qozimoqni Farhodgʻa taklif qilalar.
Farhod shuni qozigʻonda ma’lum xiyla bilan oʻladir.
Koʻriladirki, Nizomi(y) dostonidagi Xusravning Farhodgʻa qarshi boʻlgʻan roli bu hikoyada Shirinning qavm-qarindoshlari boʻlgʻan Boysun xoʻjalarigʻa berilgʻan.
Bu hikoyada Farhodu Shirin orasidagi aslzodalik mas’alasining izini esa, Firdavsi(y) “Shohnoma”sida uchratamiz.
Firdavsi(y) “Shohnoma”sigʻa koʻra, Xusravning Shirinni(ng) haramgʻa kirgizganin eshitgan Eron saroyi odamlari, davlat kishilari juda qattiq norozilik bildirib, hatto bir necha kun saroyga kelmay qoldilar.
Shohlar naslidan boʻlgʻan Shirinning shoh haramigʻa kirishiga qarshilik qiladilar.
Xusrav rasmiy bir majlis chaqirib, ularni turli dalillar bilan qondirgandan keyingina Shiringa uylana olgʻan edi.
Boysun hikoyasida esa, xoʻjalardan boʻlgʻan Shirinning qavmi uning qoʻy choʻponi Farhodgʻa chiqishigʻa rozi boʻlmaylar (Firdavsi(y)da Shirinning choʻpon qizi boʻlish ehtimoli ham yuqorida oʻtkan edi).
Ehtimolki, bu hikoya qadim zamonlarda tojiklar orasida ma’lum boʻlgʻan “Xusravu Shirin” dostonining qoldiqlari bilan Navoiy dostonining ta’siri ostida chiqgandir.
Emdi shu uzun soʻzlardan xulosa chiqarmoqchi boʻlgʻanimizda tubandagi nuqtalarni qayd qilib oʻtish mumkin: “Xusravu Shirin” dostoni Eron xalq dostoni boʻlib, 7-10 inchi asrlar orasida tugʻilgandir.
Bu dostonning bir qismini Eronning 10 inchi asr shoirlaridan Firdavsi(y) oʻzining “Shohnoma”sigʻa kirgʻizgan.
12 inchi asr shoiri mashhur Nizomi(y) esa, 1193 yilda bu dostonning tamomini olib, yangidan chiroylik bir shaklga kirgʻizgan.
Bundan soʻngra fors shoirlari qatorlab Nizomi (y)gʻa oʻxshatma “Xusravu Shirin” dostonlari yozgʻanlar.
Bulardan har biri, asosan, Nizomi(y) chizigʻi bilan borsalar ham ba’zi joylarini oʻzgartirganlar-da, Firdavsi(y), Nizomi(y), Xusravi Dehlaviy kabi fors shoirlarining dostonlari “Xusravu Shirin” ismli boʻlib, birinchi daraja qahramon Xusrav bilan Shirindan iboratdir.
Farhod esa, bu asarlarda ikkinchi daraja qahramon boʻlib, voqeaning oʻrta yeridan boshlab kiradir.
Firdavsi(y) “Shohnoma“sida Farhod yoʻq.
Shirinning qayerdan ekani aytilmaydir.
Nizomi(y) bu dostonni Armaniston bilan Eron orasida oʻylaydir.
Nizomiy asarida Chin oʻlkasi yolgʻiz Shopur bilan Farhodning tahsil qilgʻan oʻrunlari boʻlishi e’tibori bilan eslatiladir.
Xusravi Dehlaviy shu nuqtani bir oz chuqurlatib, Farhodni Chin xoqonining oʻgʻli qiladir.
15 inchi asrning mashhur chigʻatoy shoiri Navoiy esa, fors ustodlari tomonidan yozilgʻan bu dostonning tuzilishiga e’tiroz qildi.
Ham dostonni boshqa shaklga solib, “Farhodu Shirin” ismi ostida ishlab chiqardi.
Navoiy birinchi daraja qahramon qilib, Farhodni oldi, Navoiy voqeani Chin oʻlkasi bilan Armaniston orasida tushunadir.
Hatto Shirinning arman qizi ekanini juda ochiq yozadir.
Navoiyning bu ishlariga Nizomi(y) bilan Xusravi Dehlaviyning Farhodni Chinga nisbat berishlari, albatta, katta yordam qildi.
Xusravi Parvez esa, Navoiy asarida yomon bir tip boʻlib, voqeaning oʻrta yeriga kiradir.
Navoiydan keyin bu doston oʻrta Osiyoda yashagan turklar orasida keng yoyildi, koʻb oʻquldi.
oʻzbek shoirlari bu doston ustida yangidan ishlab, tilini soddalashtirib, yangi asarlar yozdilar.
Xalq orasida yoyilgʻan bu dostonning ta’siri bilan Farhod togʻi, Shirin soyi kabi ismlar chiqdi.
Soʻng oʻzbek shoirlari tomonidan yozilgʻan “Farhodu Shirin” dostonlarida Navoiy ta’siri koʻbrak boʻlsa ham, Nizomi(y), Xusrav ta’siri ham bor.
Fikrimcha, bu dostonning Erondagi shakli burungi Eron, Armaniston oʻlkalari orasida sosoni(y) hukmdori Xusravi Parvez zamonida boʻlgʻan munosabatlarning xalq misolida qolgʻan izlari yordamida chigʻgan bir afsonadir.
“Farhod-Koʻhkan” afsonasi esa, gʻarbiy Eronda qasri Shirindan koʻb uzoq boʻlmagʻan Besutun togʻidagʻi tarixiy rasmlar haqida tugʻilgʻan boʻlsa kerak.