Abdurauf Fitrat korpusi

Oʻrta Osiyo adabiyotining musulmonlikdan temuriylar (15 asr)gacha boʻlgan davriga oid namunalar juda oz.
Bu namunalarning eng burungisi milodiy 1069-70 (y)larda yozilgan “Qutadgʻu bilig” kitobidir.
Ondan keyin qatorlanib “Hibat ul-haqoyiq”, “Abo Muslim” (milodiy 1155), yana shu asrning emishi bulgʻan Yassaviy hikmatlari, Boqirgʻon hikmatlari, milodiy 1233 da Ali otli bir kishi tomonidan yozilgʻan “Yusuf, Zulayho” kitobi, eng soʻngra 1310 da yaralgʻan “Qisas ul-anbiyo” kitobi keladir.
Hammagʻa ma’lum boʻlgʻan mana shu besh-olti asardan boshqa yaxshi bir narsaning maydongʻa chiqqani ma’lum emas.
Biz bu maqolamizda shu qator asarlarning ikkinchisi boʻlgʻan “Hibat ul-haqoyiq” bilan oʻquvchilarimizni tanishtirmoqchi boʻlamiz.
Istanbuldagi “Ayo Soʻfiya” kutubxonasidan topilib, maydonga chiqarilgʻan bu kitob uygʻur harflari bilan yozilgan.
Har soʻzning ostida arab harflari bilan qanday oʻqulishi koʻrsatilgʻan.
Kotibi Abdurazzoq baxshi boʻlub, bu kitob 1334 yilda bosilgʻan.
Najib Osimbek kitobning xatinda boʻlgʻan arabcha yozuvlar bilangina qolmagʻan, uygʻur yozuvsini yangidan oʻqugʻan, tarjima qilgʻan, lugʻatlarini izoh qilgʻan.
Kitobning sarfiy yoqlarini izoh qilaturgʻan bir ilova, soʻzlarini izoh qilaturgʻan bir lugʻatcha qoʻshgʻan.
Matnning oʻzini ham aynan ayricha bostirgʻan.
Najib Osimbek bu kitobning boshida bir muqaddima yozadir.
Munda uygʻur yozuvinning Ovrupada boshlab qanday oʻqulgʻani haqqida uzun batafsil ma’lumot bergandan keyin asar haqqida kitobiyat ma’lumoti beradir.
Qayda, qachon yozilgʻani haqqida matnning oʻzida ma’lumot yoʻq.
Yolgʻiz kitob boshida “hamd”, “nat”dan soʻng asar egasi oʻzining podshohini maxtaydir.
Ondan keyin asarning yozilish sababini koʻrsatkan boʻlumda “Dod Sipohsolorbek uchun bu kitob”, “chiqartim ochunda oti qolsun teb” deb hukmdorining “Dod Sipohsolorbek” ekanin bildiradir.
Kitob oxirida esa: Adib Ahmad otim, adab-pand soʻzum, Soʻzum munda qolur, borur bu oʻzum deb oʻzining otini bildiradir.
Kitobning oxirida kitob haqqida yozilgan uch taqriz bor.
Shulardan birinchisida Tugʻa koʻrmas ardi Adibning koʻzi, Tuzatti bu oʻn toʻrt bob uzra soʻzi, deb Adib Ahmadning koʻrligidan xabar beriladi.
Uchinchi taqrizda Adibning yari oti Yugnak arur, Safolik ajab er, koʻngullar yorur Otasining oti Mahmudi Yugnakiy Adib Ahmad oʻgʻli yoʻq ul hech shaki. Kitobining oti arur “Hibat ul- Haqoyiq”, iborat arabtin oʻshul, deb Adib Ahmadning “Yugnak” degan joydan ekani, otasining Mahmudi Yugnakiy boʻlgʻani kitobning “Hibat ul-haqoyiq” atalib, qashqar tilida yozilgʻani xabar beriladir.
Bizga “Adib Ahmad” ismli bir shoirdan xabar berguchi birdan-bir manba’ Alisher Navoiyning asarlaridir.
Navoiyning “maktubot”ida Mirzo Badiuzzamonga yozilgʻan bir maktub bor.
Otasi Husayn Boyqarogʻa isyon qilgʻan Badiuzzamon ismigʻa Navoiy tomonidan yozilgʻan uzun bir nasihatnomadan iborat boʻlgan bu maktubda Adib Ahmadning tubandagi toʻrtligi bor: Otadin xato kelsa koʻrma xato, Savob bil xato qilsa dagʻi ota. Seni yuz balodin qutqargʻay Xudo, Otaning xatosin bilgil savob.
Navoiy oʻzining “Nasoyim ul-muhabbat” unvonli asarida Adib Ahmaddan afsonaviy bir shaklda xabar beradir.
“Koʻzlari butov ermish va asli zohir ermas ermish” deb, uning “tugʻa koʻrmas” ekanin tasdiq qilgʻandan keyin, uning Bagʻdod shahridan toʻrt yigʻoch yiroqda turgʻanin, Imom A’zamning eng yaxshi shogirdlaridan ekanin soʻylaydir.
Va uning shu soʻzlarini koʻchiradir: Ulugʻlar ne bersa yemasman dema, Ilik sun, ogʻiz ur, yemasang yema. Tilingni tiya tut — tishing sinmasun, Bu turgan xaloyiq senga kulmasun. Soʻngakka ilikdir, eranga bilik, Biliksiz eran ul soʻngaksiz ilik.
Navoiyning Adib Ahmadgʻa nisbat bergʻani bu tizmalarning Najib Osimbek nusxasida tamoman, aynan boʻlmagʻani mazkur nusxaning ancha oʻzgarishlarga uchragʻanini koʻrsatadir.
Adib Ahmaddan xabar berguvchi ikkichi ma’xaz (ijriy) 951 da Abdullasan Muhammad Boqir binni Muhammad Ali tomonidan yozilgʻan “Tazkirat ul-avliyo”dir.
Lekin, bu odam Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat”idagi afsonaviy xabarni aynan forsi (y) chaga tarjima qilishdan boshqa bir ish koʻra olmagʻan.
Holbuki, Imom A’zamning (hijriy) 150 yilda oʻlgani ma’lum.
“Hibat ul-haqoyiq”ning hijriy ikkinchi asrda (ya’ni “Qutadgʻu bilig” bilan “Devoni lugʻat”dan uch asr burun) yozilganin qabul etishga imkon yoʻqdir.
“Hibat ul- haqoyiq”ning tili, uslubi uning “Qutadgʻu bilig”dan bir-ikki asr soʻngra yozilgʻanin koʻrsatmakdadir.
Shuning uchun Najib Osimbek ham proʻfessoʻr Koʻprulizoda bu asarning oltinchi asr asari ekanini qabul qilish tarafidadirlar.
Har holda mas’alaning qat’iy yechilishi Adib Ahmadning yoxud Dod Sipohsolorbekning qachon yashaganlari haqqida toʻgʻri ma’lumot topishga bogʻlidir.
Najib Osimbek kitobning muqaddimasida bu “Dod Sipohsolorbek”ning kim ekani haqqida uzun tadqiqotgʻa kirishadir.
Saljuqiylardan Sulton Barqiyoruq zamonida (hijriy 5-asrda) Xuroson noibi boʻlgʻan Dodbek ibni Habashiy — Oltuntoqni, Mahmud Gʻaznaviyning jiyani boʻlgʻan Salar Gʻoziyni, eng soʻngrada xijriy oltinchi asrda yashagʻan mashhur fors shoiri Rashid Vatvot tomonidan maxtalgʻan Toʻgʻrul Qilich Asfahsolorbekni koʻrsatadir.
Va shul uchinchisining “Hibat ul-haqoyiq”dagʻi Dod Sipohsolorbek boʻlgʻaniga qat’iy suratda hukm qiladir.
Bizning fikrimizgʻa koʻra, Toʻgʻrul Qilich Asfahsolorbekning uzun unvoni orasida “Dod” soʻzining yoʻqligʻi bu ehtimolni ham churutishga yetarlik bir dalildir.
Adib Ahmad tomonidan otigʻa kitob yozilgʻan kishining oti yolgʻuz “Dodbek” boʻlmagʻani kabi yolgʻuz “Asfahsolorbek” ham emasdir.
Uning toʻla unvoni “Dod Sipohsolorbek”dir.
Biz aynan bu unvonni oʻrta Osiyo fors shoirlaridan Sayfi Isfarangining devonida topdiq.
Hijriy 581 (milodiy 1185) da tugʻulib, hijriy 666 (milodiy 1268) da oʻlgʻan bu shoirning devonida: Sarir mulku saroy sarvaru masnad dod, Bar oftob zaminu zamon muborak bod bayti bilan boshlangan bir tabrik qasidasining ikkinchi bayti: Yana Gʻiyos Davlatu din “Dodbek Sipohsolor”, Kahast arsa iqbol u ftui oboddir.
Yana Zaxi z-guna ruxsor tu betob otash, Havoi tu zada dar sham’ oftob otash bayti bilan boshlangan chiroyliq bir qasidada Gʻiyos Davlatu din Dodbek Sipohsolor Kahast az ni kulkash dar az tarob otash deyiladir.
Mana bu ikki qasida Sayfi Isfarangi zamonida “Gʻiyos Davlatu din Dodbek Sipohsolor” unvonli katta bir hukumat odami yashagʻanini bizga qat’iy suratda bildiradir.
Yana Sayfi Isfarangi devonida shul “Dodbek” haqqida: 1) Dodbek mir lashkari turon, On z-tar domani shude be ob; 2) On Dodbek shir ke dar saf jirode, Chun oxui mushkin ba sahn xush naqs oʻftod baytlari bilan boshlangan ikki qit’a hajv bor.
Bu hajvlarda uning baytlari Turon askar boshligʻi ekaniga oid ifodalar koʻrulgani kabi ikkinchi qit’ada boʻlgan: Fargʻona bazirasm u ziru zabar shud, Dar dide zanbur asl har makiz uftod bayti uning Fargʻona hokimi ekanini ham koʻrsatadir.
Bizcha, mana shu Sayfi Isfarangi zamonida (hijriy oltinchi asrning oxiri bilan yettinchi asrning boshlarida) yashagʻan “Dodbek Sipohsolor”ni Adib Ahmadning hukmdori deb qabul qilish kerak.
Butun ehtimollarning kuchlisi shudir.
Adib Ahmadning shahri boʻlgʻan Yugnakga kelgach, Najib Osimning Qashgʻar atrofida, deb gumon qilgʻanini bir tomongʻa qoʻygʻanda bu toʻgʻrida eng muhim fikr proʻfessoʻr Koʻprulizoda Fuodning fikridir.
Prof. Fuodga koʻra, Adib Ahmadning shahri boʻlgʻan Yugnak “Mu’jam ul-buldon”da Samarqand atrofida koʻrsatilgan Yugnak — Yuganak qishlogʻidan boshqa bir narsa emasdir.
Holbuki, “Yugnak” soʻzi bizga u qadar yot emas.
Sulton Muhammad Xorazmshohning Samarqanddan qoraxitoy askarini quvib borgʻanda “Yuqnoq” shahrigʻa borib, uning hokimi bilan oʻturushib asir olgani Juvayniyda bor.
“Moʻjam ul-buldon” egasi shul “Yugʻnoq” moddasi ostida deydir: Yugʻnoq Turkiston muzofotidan boʻlub, Banokatga tobe’ hisob qilinadir, unga “yo” bilan “Yogʻnoq” ham deyiladir.
Biz Adib Ahmad yurti boʻlgʻan Yugnak bilan shu oʻgʻnoq — Yugʻnoqning ayni bir oʻrin ekaniga ishonamiz.
Bu fikrning bir chatoq jihati.
Juvayniy soʻylashidan “oʻgʻnoq”ning Samarqanddan uzoq boʻlmagʻani onglashilgani holda “Moʻjam...”da uning Banokat atrofida koʻrsatilishidir.
Milodiy 12-13-asrlar orasida Fargʻonada yashagʻan bir feoʻdalga bagʻishlanib yozilgan “Hibat ul-haqoyiq” kitobi mundarija e’tibori bilan diniy axloq oʻrgatkuchi manzum bir risoladan iboratdir.
Kitob butun musulmon asar(lari)ga oʻxshab Xudoni, Muhammad, uning toʻrt yoʻldoshi (chahoryor)ni maxtash bilan boshlanadir.
Bu qismi oʻrtacha bir qasida shaklidadir.
Mundan keyin ikkinchi qasida bilan Dod Sipohsolorbek maxtaladir.
Soʻngra gʻazal shaklida yozilgʻan kichik bir parchada “asarning yozilish sababi” koʻrsatiladir.
Kitobning bu parchasi asar egasining qisqa, faqat ochiq bir e’tirofnomasidir.
U Dod Sipohsolorbekning oti dunyoda qolsin, deb bu kitobni chiqargʻan: Dod Sipohsolorbek uchun bu kitob, Chiqartim ochunda oti qolsuv teb deydir.
Uning maqsadi kitobini koʻrgan-eshitganlardan shohiga (hukmdorigʻa) duo olmoq; “kazinli, kaligli” (ketgan, kelganlar) orasida uning otini nonsuqqa qoldirmoq boʻlgʻan.
Tuzuk, u kitobiga qaragʻanlar, oʻqugʻgʻanlarning foyda olishlarini ham koʻzda tutgʻan, shuning uchun kitobini “va’zlar bilan bezatkan”: Bezadim kitobi mavoʻiz masal, Boqigʻli, oʻqugʻli osigʻ olsuv tep.
Biroq bu uning birinchi tilagi boʻlmagan.
Uning birinchi tilagi asarini feoʻdal Dodbekga “bala” (boʻlak, hadiba) qilib, oʻzining “havodor”ligini (xayrixoh, xizmatchi ekanini) bildirmak boʻlgʻan.
Mana shu qisqagina e’tirofnomasini koʻrgandan keyin milodiy 12-13-asrda yetishkan bu “tugʻa koʻrmas” shoirimizning asarida arablarning 11 nchi asrda yashagan koʻr shoiri Maarriyning xalqqa qarab: “E adashgʻanlar, tuzalingiz, tuzalingiz, chunki dinlaringiz eskilarning aldashlaridan boshqa narsa emas”, deb qichqirganlariga oʻxshagʻan teran qichqirishlar oxtara olmaymiz.
Adib Ahmad koʻr va saygina bir mulla boʻlgan.
Sayfi Isfarangi tomonidan “har magiz” (eshak chibini) atalgan Dodbekga diniy axloq oʻrgatuvchi bir asar taqdim qilish bilan oʻzining “havodorligi”ni bildirmak, undan bir oz in’om, ehson koʻrmak istagan.
Adib Ahmad yuqorida koʻrsatkan boshlangʻich parchalardan soʻng kitobning asl maqsadigʻa oʻtadir.
Kitobning bu qismini qasida, gʻazal shaklida emas, ruboiy (toʻrtlik) shaklida davom ettiradir.
Bu ruboiylar shakl va uslubcha “Qutadgʻu bilig”dagi toʻrtliklarning xuddi oʻzi kabidir.
Kitobning tub qismi toʻrt boʻlumgʻa ayrilgʻan.
Birinchi bobning unvoni: Birinchi nav’ — ilmning foydasi va bilimsizliqning zarari haqqidadir.
Adib Ahmad bu bobni: “Biliktin ayurman soʻzumga ula” deb boshlaydir.
“Bilik bilan saodat yoʻli topilur”, “bilikli odam mashhur boʻladi”, “bilikdan foydaliroq nima bor?” kabi fikrlarni qatorlab tizadir.
Ora- sira juda ibtidoiy oʻxshatishlar (tashbehlar) ham yasaydir.
“Bilikli kishi baholi oltin, biliksiz kishi esa, qiymatsiz chaqadir. Odamda bilik suyakda ilik kabidir” deydir: Baholik dinor ul biliklik kishi, Bu johil biliksiz bahosiz bishi. Soʻngakka iliktek erangʻa bilik, Eran koʻrki aql, ul soʻngakning yilik.
Unga koʻra, bilim kishini yuqori chiqaradir, koʻtaradir, bilimsizlik esa, erni quyigʻa choʻktiradir, tushuradir: “Bilik birla olim yuqor yoʻqoladi, Biliksizlik erni chukardi qudi”.
Bundan keyin “tilni idora qilish va soʻzlashmakning odobi” haqida kitobning ikkinchi bobi keladir.
Munda muallifning aytmakchi boʻlgʻani fikrlar shular: “Adablarning boshi tilni yaxshi tuta olmoq. Til bir kun boshga yetadir”.
Uning fikriga koʻra, “Qachon bir kishida ikki narsa yigʻilib qolsa, u kishiga muruvvat, yaxshilik yoʻli bekingʻan boʻladir. U ikki narsaning biri sergaplik, ikkinchisi yolgʻonchilik”: Iki nang biriksa bir yerda qoli, Bu kandi ul yergʻa muruvvat yoʻli. Bir ul yangshir ersa keraksiz soʻzin, Ikinj(i) yolgʻon ersa ul erning tili.
Sir saqlash va sirni boshqalargʻa bildirmaslik ham bu bobdagi sihatlarning biridir.
U aytadirki oʻzingda tura olmagʻan bir sir yoʻldoshingda qanday tura oladir?
Eshim teb aynanib sir ayma, saqin Nejama inonjlik esh ersa yakin Sarib senda rozing singib turmasa Sararmu eshingda muni kat saqin,
Kitobning uchinchi bobi “dunyoning aylanib, oʻzgarib turishi” haqqidadir.
Bunda bizning muallif bu bobda Yassaviy shayxlaridan qolishmoq istamaydir.
U feoʻdalizm hayotini yoqlaydir, u xorazmshohlar davrida koʻtarilmakda boʻlgʻan savdo sarmoyasiga qarshi.
U umuman, gijoratni yoqtirmaydir.
“Dunyo ketida yugurganlarni(ng) xasis va tuban mol yigʻish uchun charchaganlari(ga) qaygʻuradir.
“Bu qadar mol yigʻib nima qilasiz, ertalab kelgan mol kechasi qoʻlingizdan ketadir!” deydir: Bu dunyo soʻngida yugurmak necha, Xasis nangtin oʻtru teb oʻzung kucha. Naluk molgʻa muncha koʻngul bogʻlamoq, Bu mol kelsa erta borur boz kecha.
U hayotga juda badbin qaraydir: “Qanday joylar, yerlar bor edi; Odamlari sigishmas edilar; odamlari ketdilar, u yerlar boʻsh qoldi. Donolar, faylasuflar bor edilar. Ularning mingdan biri ham qolmadi”, deb yigʻlaydir.
U hayotning soʻngi qaygʻudir.
Dunyosini qanday shodlantirsa ham: “Qadinki (keyingi) qadaqqa soʻnub zahar qotar” deb qichqiradir.
Bundan keyin toʻrtinchi bob keladir.
Munda saxiylik maxtaladir, baxillik soʻkuladir.
Shuning bilan kitobning toʻrt asosiy bobi tamom boʻladir.
Bundan keyip ayricha bir bob “Yaxshi axloq va unga tashviq toʻgʻrisida” yozilgan.
Bundan keyin “turli mazmunlarda turli baytlar” unvoni bilan yana bir bob keladir.
Bu ikki bobdagi parchalar ham yuqorida koʻrganimiz ruhda nasihatlardan iboratdir.
Ondan soʻng asarning tamom boʻlgʻaniga oid bir boʻlumda asar egasi oʻzining otini aytib oʻtadir.
“Hibat ul-haqoyiq”ning vazni aruzdagi “mutaqoribi musammani maqsur” (faulun, faulun, faulun, faul) boʻlub, “Shohnoma” va “Qutadgʻu bilig” bilan bir vazndadir.
Bu asar san’at e’tibori bilan “Qutadgʻu bilig”dan tubandir.
Tashbehlar ibtidoiy, ohangi yoqimsizdir.
“Qutadgʻu bilig”da shuning kabi ta’limiy bir asar boʻlsa ham ba’zi tasviriy parchalari bor.
Ohangda undan ustun turadir.
Emdi bir oz-da kitobning bosilishi toʻgʻrisida gapuraylik.
Biz bu kitobning Najib Osimbek tomonidan sharh etilib bosilgʻanini yuqorida oʻquvgan edik.
Mazkur olim tomonidan buning bir koʻb soʻzlari joy-joyida izoh etilgani kabi kitob oxirida ayricha bir lugʻatcha ham ilova qilingan.
Kitobning bosilishi hijriy 1334 da, ya’ni “Devon (u) lugʻat (it) turk”ning birinchi, ikkinchi jildlaridan bir yil soʻngra boʻlgan.
Shunday boʻlsa ham Najib Osimbek buning lugʻatlarini izoh qilgʻanda “Devon(i) lugʻat”ga murojaat qilmagʻanga oʻxshaydir.
Chunki, Najib Osimbekning bu toʻgʻrida u qadar yanglishlari boʻlgʻanki, xususan, “Devon(i) lugʻat” maydongʻa chiqqandan keyin bir til olimining bu qadar xato qilishi mumkin emasdir.
Masalan: 18-bet birinchi satrdagi “ayurman” soʻzini etmak, aylamak soʻzlari bilan bir tomirdan deb gumon qiladir va “aydirim” deb ma’no beradir.
Holbuki, “ayurman” soʻzi “aymoq” (bu kungi aytmak)dan boʻlub, “aytaman” ma’nosidadir.
19-b(et) 3-s(atr)dagi “ayugʻan” soʻzi ham shu yanglishlik bilan izoh etilgan.
20-b(et) 10-s(atr)daki “oʻtun” soʻzi “Devon(i) lugʻat”da “alaviqh alliym” (yuzsiz, tuban kishi) ma’nosida kelgan, “afv soʻra” deb ma’no berish — yanglish.
21-b(et) 13-s(atr)daki “tanko” soʻzi “tango” boʻlub, ondagʻi “tong” sahar demakdir.
Teng, baravar deb ma’no berish yanglishdir.
24-b(et) 15-s(atr)daki “tungo” soʻzini “tugal” ma’nosida olib majoz yoʻli bilan “xalq”, “omma” uchun ishlatish yanglishdir.
“Devon(i) lugʻat”da (jild 3, bet 272) bu soʻz “yoʻlbars” ma’nosida kelgan.
Afrosiyobning laqabi “Alp Ertoʻngʻa” boʻlgʻan.
25-b(et) 1-s(atr)daki “ettim” soʻzining toʻgʻrisi hammaga ma’lum boʻlgʻan “etdim”dir.
28-b(et) 12-s(atr)daki “aratim” soʻzi yanglishdir.
Vaznini ham buzgʻan.
Toʻgʻrisi matnda arab alifbesi bilan yozilgʻan “ardim — ardam”dir.
31-b(et) 10-s(atr)daki “balak” soʻzini “bilmak”dan “alomat” deb ma’no berish yanglish.
Buning toʻgʻri ma’nosi “hadya”dir.
Bu kun bizda “boʻlak” deyiladir (“Devon(i) lugʻat”, jild 1, bet 322).
34-b(et) 20-s(atr)da: Nannak bor biliktin osigʻliq unkin (Nanyak bor biliktin osigʻliq ungin) misra’idaki “nanak” soʻzi “nimang” ma’nosida olinib, “ungin” soʻzi “ilgari” ma’nosida olingʻan.
Shuning uchun shu misra’ning izohi yanglish chiqqan.
“Nanak”, nima narsa, “ungin” boshqa demakdir. (“Devon (i) lugʻat”, jild 1, bet 87).
35-b(et) 2-s(atr)daki “choʻkardi qudi” iborati “choʻkarda qudi” deb izoh etilgan.
Mundaki “kudi — quzi” — quyi, tuban ma’nosidadir.
Iboratini “tubanga, quyiga choʻktirdi”, deb izoh qilish kerak edi.
36-b(et) 17-s(atr)daki “kandin” soʻzi uygʻurchada ham shunday yozilgan.
Biroq toʻgʻrisi “soʻngra”, “keyin” ma’nosida “kandin” boʻlsa kerak.
Vazn ham shuni talab qiladir.
42-b(et) 7-s(atr)daki “yigʻ til” iborati “Yigʻla koʻngul” deb izoh qilingʻan.
Holbuki, mundaki “til” — lison, ogʻizdagi til ma’nosida boʻlub, “yigʻ” — toʻpla (“Devon(i) lugʻat”, jild 3, bet 58—60), “Tilingni yigʻishtir” demakdir.
40-b(et) 7-s(atr)daki “sarib” matnda arab alifbesi bilan forsi (y)cha “qaror nakunad” deb tarjima qilingan.
Toʻgʻrisi shudir.
Najib Osimbekning “gizlanmak” (yashirmoq) deb ma’no berishi xato (“Devon(i) lugʻat”, jild 2, bet 6).
58-b(et) 7-s(atr)daki “oshinda” soʻzi yanglish, matnning uygʻurcha, arabcha yozuvlarida “aysonida” yozilgʻan.
“Eson, salomat boʻlgʻan vaqtida” demakdir.
67-b(et) 2-s(atr)daki “erta kel” soʻzi “erishdir, taraqqiy etdir”, deb izoh qilingʻan.
“Devon (i) lugʻat”da “ertamak” soʻzi “istamak” ma’nosida kelgan (jild 1, bet 228).
Yanglishlarining hammasi, albatta, shu qadargʻina emas, juda koʻb!
Biz hammasini koʻrsatib turushni lozim koʻrmadik.
Bu kitobni yangidan tuzatib bosilishiga ehtiyoj bor.
Har holda Najib Osimbekning sharhi til havaskorlarini juda yomon yanglishlarga tushurarlik darajada xatolikdir.