Hind ixtilochilari
Til statistikasi
So'z turkumlari statistikasi
Matn
Besh pardali fojia
KIMSALAR....
Rahimbaxsh — hindli, oʻqigan bir yigit.
Dilnavoz — hindli bir qiz, Rahimbaxshning sevgani.
Lolahardiyol — hindli qalandar (darvesh).
Oʻkunar — Lohur shahrining Poʻlis boshligʻi (angliz).
Mavlono Nu’mon — Hind-Afgʻoniston chegarasidagi Bunir qoʻrgʻonining boshligʻi, bir mavlono.
Gʻulom Nabi Mavlono Nu’monning xizmatchisi.
Marling - angliz josusi.
Abdusubbuh, Fayzi Ahmad, Badrinat, Diynanat, Ornomsingx, Fazlulloh, Mahmudxon — Hind ixtilolchilari.
Rodu bibi — hindli xotun, Oʻkunarning xizmatchisi.
Poʻntar, Porlinsun — angliz mingboshilari. Tilanchi xotun, ekinchilar, inqilobchilar, ishchilar, poʻlislar, bir yuzboshi, qorovullar.
Erta bilan Loxoʻr shahri yoqasinda yam-yashil, keng bir oʻlan, gul butalari, argʻuvon ogʻochlari har yon ochilgʻan.
Rahimbaxshxon koʻklamlar uzra uzanib yotgʻan.
Oq, qisqa kamzul, tubani tor, usti keng bir ishton kiygan.
Boshinda hind foʻtasi, oyogʻinda payzor.
Bir yonda Dilnavoz gul terib turadir.
Gul butalari orasinda sayrab turgʻan bir bulbulning yoniq, qaynoq tovushi sahnadagi jimjitlikni titib yubormoqda.
Oʻy-tushuncha tengizida toʻlib qolgʻan Rahimbaxsh bulbulning tingani bilan oyilgʻan boʻlub boshin koʻtarar, ruhi yuksalgan sari koʻz tikar, shu dardlashmani sayrar.
Rahimbaxsh.
Mungli bulbul, mungdosh boʻldik, kel sayra,
Bir qip-qizil gulga men ham tutildim.
Tinmagʻur qush, qaygʻudoshliq qilaylik,
Men-da sendek yuragimdan urildim.
Sen tebranib oʻrtangin,
Men yiqilib ingrayin.
Sen oʻtli un chekarda,
Men qonli yosh toʻkayin.
Bulbul bir oz sayrab tinar.
Dilnavoz qoʻlidagi gulga qalin bir boygʻinliq bilan qarab, shul qoʻshiqni oʻqir.
Dilnavoz. Soʻyla, gulim, yashirmagʻil, nedirsa darding,
Yaralanmish yurak, nechun qizarding?
Kimlar seni bu qop-qora yerga yubordi,
Bu dunyoda yoʻq ekan-da nelar qilarding?
Nega seni chulgʻab oldi buncha tikanlar?
Nechun chiqdi yuragingdan yuzga bu qonlar?
Sen bilan men yaralanib yotibmiz,
Bu chamanda shodlik bergan kimlar ekanlar,
Bulbul bir oz sayrab tinar.
Rahimbaxsh. Malaklar bogʻining chechagi, chechaklar dunyosining qushi, kel, oyogʻinggʻa toʻkilgan shuncha qonli yurakni qoʻyib, gulni terasan?
Yurtingda kesilib turgan shuncha yozuqsiz boshni unutib, chechaklar bilanmi dardlashasan?
Dilnavoz. Netayin?
Shularni-da anglizlar uchunmi qoʻyayin.
Butun dunyoni olib toʻymagan anglizlar ularni-da olsunlarmi?
Chechak bilan dardlashganimni soʻraysan.
Demak yuragimda dard borligʻin bilasan, yuragimdagi dard: yurtimda yozuqsiz kesilgan boshlarning dardi emas esa.
Nadir?
Nega malomat qilasan?
Rahimbaxsh (oʻylar). Nozli malak...
Qonli yuraklardan gapirmayin, kesilgan boshlardan soʻz ochdi.
Demak birinchisina ahamiyat berilmaydir.
(Soʻylar.) Yoʻq... Qoʻyma.
Unlarni anglizlar olmasun, hindning gulini emas, bir tikanini ham angliz uchun qoʻyma, bu yerning gulini-da, bulbulini-da, ilonini-da, tikanini-da ularga berma, shu tikanlar bilan ularning bagʻrilarini tesh, ilonlariga koʻngillarini chaqtir, bulbullarining nozli choʻqugʻuchlari bilan koʻzlarini chiqar.
Anglizga “dunyoni olib toʻymagʻan” deding.
Toʻgʻri!
Hayvonlar orasinda toʻygʻanin bilmagani uchun yem yoninda yorilib oʻlgani koʻb boʻlur, buni ham unutma!
Soʻzni koʻb uzatdim, hayda kel, chechakdan yaratilgan malak.
(Yerni koʻrsatib.) Shu yerda shunday uzan, boshingni koʻkragimga qoʻy, yuragimning oʻrtana-oʻrtana soʻylagan sevgi qoʻshiqlarini tingla!
(Dilnavoz qoʻlindagi gulni yuragiga yoqinlashtirub, Rahimbaxsh sari yurar.)
Kel, shunga oʻtir...
Banim-da koʻnglim bir daqiqaliq saodat chogʻi kechirsun.
(Dilnavoz kelib oʻtirgʻach.) Soʻyla, malagim.
Dilnavoz. Sevasanmi meni?..
Rahimbaxsh. Ishonmaysanmi?
Kel, yuragimni tingla, vijdonimni soʻylat!
Dilnavoz. Tilingdan eshitmoq istaymen.
Rahimbaxsh. Til sevgi oʻlkasinda tilmochlik etolmas.
Koʻb kishilar oʻz sevgilarini til bilan boshqacha koʻrsatmak istaylar hamda koʻrsata olalar.
Bir kishining sezgularini til orqali anglamoq istasang, aldanursan.
Dilnavoz. Meni Hindistonni sevganingcha sevarmisan?!
Rahimbaxsh. Shunchami ushoq tushunishlisen.
Hindistonni sevganim seni sevganim emasmi?
Dilnavoz (yurak tebranishlari ostinda). Hind ulusin sevganing kabi?
Rahimbaxsh. Bola...
Shuni bilib qoʻy.
Yurtini sevganlar uning tosh-tuproqlarini emas, goʻzallik, yaxshiliqlarini sevarlar.
Ulus yoʻlinda jon berganlar uning soqoli, choponi uchun emas, ortiqligi, fazilati, tarixi uchun oʻlarlar.
Menim yurt, ulusimning yaxshiliq, ortiqliq ham fazilatlarining biri, birinchisi sen erursan.
Ularni sevganim seni sevganimdir.
Dilnavoz. Demak, meni chindan sevasan.
Rahimbaxsh (qaynabroq). Chindan sevaman, yurakdan sevaman, jondan sevaman, vijdondan sevaman.
Menim yuragimdagi sevgini koʻrsatmak uchun sevish soʻzi ozdir.
Topinaman senga....
Dilnavoz (yigʻlayozib). Men-da sevaman seni...
Men-da topinaman senga.
Bir-birlarining ruhlarini tinglagan kabi jim turadilar, bir ozdan keyin bulbul sayrab yuborar.
Ikkala oʻrtoq bulbul tovushining titroq koʻtarilishi ostinda bir daqiqalik rohathol kechiralar.
Bulbul tinar.
Dilnavoz. Rahimbaxsh (Rahimbaxsh horgʻin holda turar) ikkimiz-da tuproq dunyosindan, tan oʻlkasindan ajrasak, dunyoning qaygʻularini emas, shodliklarini-da unutsak, yer uzra bor qoʻrquvlarnigina emas, umidlarni ham tashlasoq, qoʻlni-qoʻlga bersak, shu yoniq qushning titroq tovushina ergashsak, biz ham titrab-titrab yuqorilargʻa toʻgʻri yuksalsak, yuksalsak-da, u yerlarda ham tinchlik koʻrmagach, yana shu tovush kabi cheksiz boʻshliqlararo yoʻqolib ketsak...
Bunlar boʻlmas ekan.
Dunyoning bir chetida mana shu gul bilan bulbuldek ikkalamizgina oʻtirib qolsoq, kimsaning bizga hech ishi boʻlmasa...
Rahimbaxsh (yigʻlayozib). Dilnavoz.
Goʻzalsen.
Esizlarim, hind chechagi termoq uchun shu yerlargacha kelib yurgan angliz yigitlarining koʻzlari sening yuzingga-da tushar!
Dilnavoz (oyiqib). Tushsa nima boʻlur?
Rahimbaxsh. Nima boʻlurmi?
Qur’on betiga hayvon oyogʻi tegmak nima esa, hind qizining yuziga angliz koʻzi tushmay ham shudir.
Dilnavoz. Nima demak?!
Sen hind qizini oʻzin angliz boshmogʻidan saqlay olmas, debmi bilasan?
Hind qizining koʻzi shishadanmidurkim, angliz yirtqichligining shuncha qonli izlarini koʻrmasin?!
Hind qizining yuragi toshdanmidirkim, oyoqlari ostinda qolib ezilgan el vijdonining yaralari lochinlarcha qichqirganin sezmasun.
Bu kun bu oʻlkada ularning yuraklariga qarab kulguchi bir qiz emas, bir it ham topilmas.
Buni bilib qoʻy!
Rahimbaxsh. Uni bilamen, malak.
Siz angliz yuziga qararsiz, demadim.
Unlar sizga qararlar.
Dardim — shu!
Dilnavoz. Biz bilamiz, unlarning bizga qarashlari koʻzlarimizni chiqarmoq uchundir.
Unlarning bizga kulishlari yigʻlatmoq uchundir.
Shuning uchun unlarning qarashlarigʻa-da, kulishlarigʻa-da oldangʻuchi kimsa oramizda yoʻqdir.
Ishonib qol!
Rahimbaxsh. Bunga ishongʻanmen, gulim.
Dilnavoz. Ishongʻan esang, bitdi.
Rahimbaxsh. Yoʻq, bitmadi.
Tushungan koʻnglimni qaygʻusi bitmas.
Dilnavoz. Yana nima qoldi?!
Rahimbaxsh. Menim dardim boshqa.
Dilnavoz. Soʻyla!
Rahimbaxsh. Unlarning sizga qaramoqlarini istamaymen.
Dilnavoz. Ho-o... Ongladim. Shahar xotunlari kabi meni ham qopgʻa soldirmoqchimisen?!
Rahimbaxsh. Uncha ongsiz emasmen. Burga uchun koʻrpani oʻtga solmam. Hayvon tumshugʻi tegmasin deb chechakni ogʻilga tiqmam. Xotunlar qamalsalar, tarbiyasiz qolarlar. Tarbiyasiz xotunlar ulusning oʻlimi uchun yoʻl ocharlar. Tuzuk xotun kishilik bogʻchasining gulidir. Gulni hayvondan saqlamoq teyish. Biroq uning uchun gulni yerga koʻmmak emas, xayvonni bogʻlab qoʻyargʻa kerak. Sizni ham hayvon havasli yigitlardan saqlamoq istaganlar oʻzingizni chiritmak oʻrninda ularni bir oz tarbiyat qilsunlar!
Dilnavoz. Anglizlarni qanday tarbiya qilursan, Rahimbaxsh. Anglizning eng yaxshi tarbiyasi uni Hinistdondan quvmoqdir.
Dilnavoz. Qulaymi bu?
Rahimbaxsh. Ishning qulayini axtarmoq yalqovlikdir. Qulay ishdan buyuk unum chiqmas. Buyuk unumli ishlar qulay-da boʻlmas. Anglizni Hindistondan quvmoq yer yuzini oʻz qora qanotlari ostiga olgan bir olbostini yoʻq etmoqdir. Qulay boʻlmas. Nima boʻlsa ham, bir yovni yurtdan haydamoq, bir yurtni yov qoʻlida koʻrmakdan qiyin emasdir.
Dilnavoz (sevinch ham qaygʻu orasinda). Anglizni Hindistondan quvmoq...
Rahimbaxsh. Ezgu ishlarning birinchisidir.
Dilnavoz. Buyuk...
Rahimbaxsh. Har narsadan buyuk.
Dilnavoz. Ezgu...
Rahimbaxsh. Har ishdan ezgu.
Dilnavoz. Qur’onni hayvon tepkisidan qutqarishdek buyuk.
Rahimbaxsh. Choʻchqani masjiddan haydash kabi ezgu.
Dilnavoz. Oh...
Rahimbaxsh. Qaygʻurma!
Dilnavoz. Boʻlurmikin?!
Rahimbaxsh. Nega boʻlmasun?
Dilnavoz. Koʻbdan ishongum kelmaydir.
Rahimbaxsh. Goʻzalim, tingla, bizni shu kunlarga tushurgan narsa mana shul ishonchsizligimizdir. Oʻz kuchiga ishonmagan el kurash maydoniga kirolmas.
Kirsa ham, yiqilur.
“Ishonmagʻanlar ishonganlarni yenga olmaslar”.
Dilnavoz. Kuchimiz bormi dersan?
Rahimbaxsh. Toʻrt yuz miliun hind ulusi kuch emasmi?
Dilnavoz. Uni kuch sanagʻanda butun musulmon dunyosi ham anglizga qarshi bir kuch boʻlsa kerak.
Rahimbaxsh. Albatta.
Dilnavoz. Bunday kuchga ishonmoq yanglishdir.
Rahimbaxsh. Nega?!
Dilnavoz. Rahimbaxsh tushun. Anglizga qarshi bir kuch deganing hind ulusini-da, musulmon dunyosini-da koʻz oldiga keltirib qara. Nimalar koʻrasan: kishiga oʻxshagan bir yigʻin jonli narsalar. Miyalari tomu puchmogʻlarindan qorongʻuroq. Koʻzlari oyoq ostidan nariroqni koʻrmaydir. Yuzlari keyinga qaytgʻan, tutash, keyinga qaraylar. Jon ozugʻin, koʻz yorugʻin keyindan axtaralar. Olgʻa bosmoq kelgusini oʻylamoqni “kufr” deb bilarlar. Miyalari eski, tushunchalari eski, qarashlari, qiliqlari eski. Eskilikka topinalar. Eng buyuk kishilari — oʻlik. Eng toʻgʻri yerlari — mozor. Yashamoqqa topinalar. Odamlarcha yashamoq yoʻlini axtarmaylar. Butun dunyo bularni talamoq uchun birlashgan ekan, bunlar talovdan qutulmoq uchun birlashmaylar. Musulmon dunyosi nari tursun, bu kun hind inqilobchilari orasinda ham “birlik”, “kelishuv” degan narsalar yoʻq... Bunday bir kuchga ishonmoqni qoʻyaber, bunday bir yigʻinga “kuch” demak boʻshdir.
Rahimbaxsh. Buncha umidsizlanma. Ulusimiz zulm ostindadir, birlashmagi qiyin emas. Zulm mazlumlarni birlashtirmoq uchun eng buyuk bir quroldir.
Dilnavoz (uzoqqa qarab). U kim?
Rahimbaxsh. Kim? (Boshini koʻtarib qarar.) Lolahardiyol.
Dilnavoz. Shu kishi toʻgʻrisinda nima deysan?!
Rahimbaxsh. Buyukdir.
Dilnavoz. Shunga yurakdan hurmatim bor.
Rahimbaxsh. Hurmatga arziydir.
Dilnavoz. Oʻzi esa majus.
Rahimbaxsh. Insonlik majusliq yo musulmonliqgʻa qaramaydir. Lolahardiyol insondir.
Dilnavoz (yoʻlga qarab). Mana keldi.
Rahimbaxsh qarar.
Lolahardiyol kelar.
Ikkalasi-da yerindan qoʻpar.
Lola. Neshlab turasiz, ushoqlar?!!
Rahimbaxsh. Shunday, dardlashib turamiz.
Lola. Bir-biriga yaqin ikki yurakning dardlashmagi uchun mana shunday tip-tinch yerlar kerak.
Dilnavoz. Tabiat koʻrinishlarini tamosha qilamiz, bobo.
Lola. Sevishgan ikki yurakning mana shunday bahor quchoqlarinda tinglashmoqlari tamoshalarning eng buyugidir.
Dilnavoz uyalur.
Uyalma qizim. Sevishmak uyat emas. Yurak yurak ekan, sevmak sevilmak istar. Sevgusiz qolgʻan yurak, suvsiz qolgʻan baliq kabidir. Uning har tebranishi bir jon chekishdir. Yer yuzini toʻldirgʻan boʻsh janjallardan, oldamchilik negiziga qurilgan kelishmakliklardan, gʻaraz qotishgʻan birliklardan, hasad urugʻin maxtashlardan yiroqlashibsiz. Tabiatning tip-tinch koʻrinishlari orasinda turibsiz. Yuraklaringizdangina koʻpub chiqgʻan soʻzlaringizni tinglashasiz. Bu oz bir saodat emas. Qutli boʻlsun sizga.
(Bir oz tinar, oʻylar. Qoʻllarini ikkalasining umuzlariga qoʻyib, sahnaning yoqasiga kelturur. Ikkalasiga ham turgʻancha qaragʻandan keyin, ogʻur-ogʻur soʻylar.)
Ushoqlar! Sizning bu holingizni saodat dedim ham qutladim.
Oldanmangiz.
Bunday bir saodat sizda kelgan boʻlsa ham, oʻzin soʻrmas.
Dunyoning turli qaygʻularindan, turli sezgularindan ayrilib, bunday tip-tinch yerlarda jimjit oʻturmoq qiyindir.
Tiriklik tebranish demakdir.
Turgʻunlik esa oʻlimdir.
Yerning, koʻkning, yulduzlar bilan quyoshning borliqlari tebranish uzra qurilgʻandir.
Tebranmagach, bularning bari yoʻqdir.
Turon sandugʻochlarimiz shu togʻlar bulutlar kabi yugurmakdadirlar.
Butun dunyo tebranar ekan, sizning tebranmay turishingiz boʻlurmu?
Tirik ekansiz, tebranursiz.
Tebranmas ekansiz, oʻlursiz. (Qattiq.)
Yurtimiz yonib turadir.
Ulusi(mi)z ezilib bitdi, eshitasizmi?!
Bu kun bu oʻlkadan qoʻydan ortiq odam kesiladir.
Omonliq, tinchlik, erk degan narsalarni kimsa bilmaydir.
Masjidda namoz uchun yigʻilganlar “siyosiy yigʻin” yasagan boʻlib, toʻpgʻa bogʻlanar.
Er bilan xotun oʻzaro koʻbrak gapurganda hukumatga qarshu boʻlib dorga osilalar.
Bu kun ustidangina shu oʻlkaga qaragʻanda, yiqilgʻan shaharlar, yondirilgan qishloqlar, talangan uylar, kesilgan boshlar, osilgan gavdalar, toʻkilgan qonlardan boshqa bir narsa koʻrmaymiz.
Yaqindan tanishmoq uchun ichkariroq kirganda, qochirilgan qizlar, pardasizlangan xotunlar, bir-birining etini yegan ochlar, xoʻrliq koʻrgan buyuklar, soʻkish eshitgan boshliqlarning qonli yoshlari, mungli boshlari, tutunli ohlari, oʻtli ingrashlari oldimizdan yasov tortib oʻtadir.
Shu qip-qizil gullar yurtimizning qon yigʻlagʻan koʻzlaridir — sizdan ish kutadir.
Shu yam-yashil ogʻochlar ulusimizning oʻlimi uchun tikilgan motam belgilaridir sizdan koʻmak tilaydir.
Shu kichkina bulbul ham jon chekishgan kimsasizlarimizning marsiyasini aytadir.
Sizning qonlaringizni qaynatmoqchi...
Shunlar orasinda tinch turmoq sagʻana boshida chogʻir ichmakka oʻxshaydir, yarashmaydir.
Shularning koʻmagiga erishmoq uchun ishga kirishingiz, tebraningiz.
Tebranmas ekansiz, oʻlimingizni kutingiz.
(Ikkalasiga qaragʻandan keyin.) Qaygʻurtdim sizni.
(Ketmoqchi boʻlib qoʻllarini ularning umuzlaridan olar.)
Dilnavoz (xolsizcha). Turingiz!
Rahimbaxsh. Ketmangiz!
Lola. Yetar endi, sogʻ boʻlingiz!
(Chekilib ildam chiqar.)
Dilnavoz (holsizlangan). Uf...
Rahimbaxsh. Senga nima boʻldi, gulim?!
Dilnavoz. Menga bir ogʻirliq keldi. Oʻtirayliq. (Oʻtira boshlar.)
Rahimbaxsh. Oʻtir, malagim. (Ikkisi-da oʻtirurlar.) Nima boʻldi? Nega ogʻirlashding?
Dilnavoz. Lolaning oʻtkir tilidan chiqqan soʻzlari yuragimni qop-qora tutunga chulgʻatdi.
Rahimbaxsh. Lolaning soʻzlarida yurakni qora qilgʻuchi narsa yoʻq edi-ku.
Dilnavoz. Bor edi ham koʻb edi.
Rahimbaxsh. Men eshitmadimmi?
Dilnavoz. Eshitding, anglading. (Yuziga qarab.) Boq mengizing sargʻayib qolmish. Ruhing qiynalgʻandir. Mendan yashunturasan.
Rahimbaxsh. Ishon, malagim. Lolaning soʻzlarinda qoʻrqinchli bir narsa yoʻq edi. U boʻlib turgan ishlarni soʻyladi.
Dilnavoz. Yoʻq, yoʻq. U bizga koʻb narsani onglatmoqchi boʻldi hamda onglatdi. Hindistonda boʻlib turgan ishlarni koʻrsatdi. Sizning boshingizga ham shunlar kelgusidir, dedi.
Rahimbaxsh. Oʻtinaman, oʻzingni tetik tut.
Dilnavoz (yuragini tutib). Uf-f... ezildim... Lola nelar soʻyladi?!
Rahimbaxsh. Tangri uchun, qoʻy shu soʻzlarni!...
Dilnavoz. Uning soʻzlari tubsiz emas. U bilmasdan soʻylamaydir.
Rahimbaxsh. U bir narsa soʻylamadi.
Dilnavoz. Soʻyladi, koʻb narsa soʻyladi.
Rahimbaxsh (uzoqqa qarab). Ular kim?
Dilnavoz (oʻzini yigʻishtirib). Kim keldi?!
Rahimbaxsh. Qishloqlilardan ikki kishi emish. Ekin boshiga boralar.
Dilnavoz. Kishi shularday baxtli boʻlsa...
Rahimbaxsh. Kimsa bulardek baxtsiz boʻlmagʻay.
Dilnavoz. Qiladigʻon butun ishlari kishilik dunyosini tuydirmoq uchun...
Rahimbaxsh. Unlarning butun yemishi kishilik dunyosining yovlariga boradir.
Boyaqishlar kishilik dunyosini emas, oʻzlarini ham toʻydira olmaydilar.
Oh, shu baxtsizlar uchun-da qutulish kuni bormukin?!
Ikki ekinchi kelar. Biri qari, biri oʻrta yoshli. Oʻrta yoshligining umuzi uzra bir ketmon.
Qari. Salom alaykum... esonmisiz, Rahimbaxsh sohib, Dilnavoz bibi-ku. Sogʻmisan, qizim?
Dilnavoz. Esonmisiz, bobo?
Rahimbaxsh. Hormagʻaylar!
Qari. Bor boʻlgʻaylar, yigitlarim!
Rahimbaxsh. Qani, qayerdan,
Oʻrta yoshli. Suv boshida edik, yerlarni sugʻordik. (Koʻklamlikka tamosha koʻzi kezdirib.) Qanday yaxshi oʻrin topib oʻtiribsiz?
Rahimbaxsh. Nima qilaylik... qani buyuringiz. Oʻturishayliq.
Oʻrta yoshli. Xoʻsh, biz ketaylik. Charchab qoldik.
Qari (yoʻldoshigʻa). Jonim, charchab qoldik deysan, yana ketmoqchi boʻlasan. Kishining jonini olasanmi? Bir oz oʻturib ketsang, na bulur?
Oʻrta yoshli. Yana sening laqmaligʻing tutdi. Hayda, oʻtiraylik.
(Ketmonini oldiga qoʻyib oʻtirar.)
Rahimbaxsh. Oʻturingiz bir oz.
Qari. Yo pirim-ey! (Oʻtirar.) Dilnavoz, qizim, qalaysan?
Dilnavoz. Shukur, bobo!
Qari. Ogʻang qayerda?
Dilnavoz. Kecha shaharga ketgan edi.
Qari. Tangri yorlaqasin, otang koʻb yaxshi oʻrtogʻimiz edi. Xuddi shu yerlarda soatlab gapurushub oʻturar edik. Undagi tiniq yurak, ochiq yuz, totli soʻz kimsada boʻlmas.
Rahimbaxsh (Dilnavozning koʻz yoshlarini artganini koʻrgach). Nima xabarlar bor dunyoda, ota?
Qari. Hech xabar yoʻq-ku.
Oʻrta yoshli. Oʻtkan kun shaharga ogʻaliqnikiga borgan edim.
Uch-toʻrt kishi gapurub turgan ekan, qiziq-qiziq narsalar soʻyladilar.
Rahimbaxsh. Nelar aytdilar, qani?
Oʻrta yoshli. Bilmam, kim degan bor ekan. Ukasi bilan Olmoniyadan koʻb aqcha olib kelgan ekan. Bular Bogʻistonda turar ekanlar. Tilaklari Hindistonni qutqarmoq ekan. Bogʻistonda bosmaxonasi bor ekan. Loxoʻrda bir dorixona ochgan ekanlar. Ulusgʻa tekin em bera ekanlar, ishlari koʻb...
Qari (uning soʻzini kesib). Qoʻy!... “Ekanlar, ekanlar”, deb jonimni chiqarding. Bu ekanlar-mekanlardan koʻb eshitdik.
Oʻrta yoshli. Nega qoʻymaysan. Eshitganimni aytaychi. Bizning Rahimbaxsh sohib ham shul Farangistonlarda yurib oʻqidi. Qani shu soʻzlardan nima anglaydir?
Qari. Bay-bay, eshitganing bor ekan-da!
Men kichkinagina chaqaloq edim, shul soʻzlarni eshitar edim: “Unlar bor ekan, bunlar yoʻq ekan, unlar borgan ekan, shunlar kelgan ekan”. Quloqlarim shu ekan-mekandan toʻlgʻan edi. Bu kun oltmishga kiribmen, eshitib turganim yana shu.
Oʻrta yoshli. Nima boʻlsin, qani?!
Qari. Oʻzimiz bellarimizni yetti yerdan bogʻlab (ketmonini koʻtarib). mana shu bilan uning boshini ezmasak, hech kim tashqaridan kelib bizni qutqarmas. (Ketmonni qoʻyib.) Bu nima gap, jonimiz chiqdi. Tinchlik degan narsani unutib qoldiq. Erta-kecha borligʻimizgʻa hech birimiz hech birimizning koʻngli toʻlmaydir. Bunday tirikchilikni nima kerakligi bor? Chiqaylik, yopishaylik. Oʻlib ketaylik, yo oʻldirib bitiraylik. Boshqa chora yoʻq. (Yoʻlga qarab.) Mana bittasi keldi. Hammalari qararlar.
Oʻrta yoshli. Bitta emas, toʻrtta.
Qari. Hamda otli.
Rahimbaxsh. Bular kim?
Qari. Kim boʻlur? Angliz ogʻaynilarimiz-da.
Dilnavoz. Bu yoqqa kelmagaylar. Otlarini saqlaydilar.
Oʻrta yoshli. Otdan tushdilar-ku! Bizgami ishlari bor?! Otlarini qantardilar.
Rahimbaxsh. Shu yoqqa keladir. (Ekinchilarga.) Sizlar turib shu oraliq bilan ketingiz, toʻrttamizni bir yerda koʻrganda, hukumatga qarshu yashurin kengashasiz, deb tutarlar.
Dilnavoz shu yoqqa qarab turar.
Oʻrta yoshli. Bu ketmonni koʻrsa, kunim bitdi. Yoshurin kengashimiz yaroqli ham boʻlur.
Qari. Ketsak, barimiz ketamiz.
Rahimbaxsh. Bu yerda kishi oʻtirganini koʻrdilar. Barimiz ketsak, ketimizdan quvarlar.
Qari. Biz sizni qoʻyub ketmaymiz. Nima boʻlsa, boʻla bersin. Siz ketingiz, biz turayliq.
Rahimbaxsh. Oʻtinamen, ketingiz. Siz botroq qochsangiz, biz ham qutulamiz.
Oʻrta yoshli. Mayli. Unday boʻlsa ketaylik.
(Ketmonini olur.)
Qari. Hay.
Ikkalasi-da yarim qoʻpubgʻina oʻzlarini panalikka olurlar.
Dilnavoz. Biz ham ketsak-chi!
Rahimbaxsh. Barimizning ketishimiz yaxshi emas.
Dilnavoz. Nega?!
Rahimbaxsh. Orqamizdan quvarlar.
Dilnavoz. Nega quvarlar?!
Rahimbaxsh. Onlar negani bilmaylar.
Dilnavoz. Nechun unlarni qoʻyib biz ketmadik?
Rahimbaxsh. Ketmonlari bor edi. Yaroq tashigʻan boʻlub qiynalar edilar.
Dilnavoz. Ketmon yaroqmi?!
Rahimbaxsh. Ularga qarshu tirnogʻimiz-da yaroqdir.
Dilnavoz (sekingina). Mana keldi.
Rahimbaxsh. Qoʻrqma. Bir ozdan keyin yuzboshi Oʻkunar uch poʻlis bilan kelar.
Oʻkunar (Dilnavozni koʻrgach, oʻylar). Oh... bu yerda ekan, biroq bu yigit kim?! (Soʻylar.) Kimsiz! Bu yerda neshlab turasiz?
Dilnavoz bilan Rahimbaxsh turarlar.
Rahimbaxsh. Biz shu qishloqdan, shunda gapurub turibmiz.
Okunar. Hukumat yoshurun yerlarda yigʻilmoqni qatagʻon qilgʻan, onglaganingiz yoʻqmi?!
Rahimbaxsh. Biz bir qishloqning bolalari, bir-birimizga qoʻshni. Uyda, dalada, ekin boshida, suv yoqasinda, har yerda oʻturub gaplashamiz. Bizning oʻturushumiz yoshurun-da emas, hukumatga zararli-da emas.
Oʻkunar. Zararli emas?! Hukumatning buyrugʻina qarshu turasizmi?! (Poʻlislargʻa.) Tutingiz bularni.
Poʻlislar ikkalasini ham tutar.
Rahimbaxsh. Bizni nega tutasiz?!
Oʻkunar (bir poʻlisgʻa). Sen bu yigitni qishloq qorovulligʻiga eltib topshur, shahardan soʻralgancha qamab qoʻysin. (Qolgʻan ikki poʻlisga.) Siz bu qizni otingizga mindiringiz, shaharga eltasiz.
Poʻlislar ularni haydab chiqarlar.
Dilnavoz. Yoʻq... men yolgʻuz bormam. Nima qilsangiz, ikkimizni qilingiz!...
Poʻlis. Yur... (Siltab yurguzar.)
Rahimbaxsh (chiqarda). Yuzboshi! Shu ishni ham qonun yuzasidan qilasizmi?
Poʻlis. Koʻp gapurma... (Siltar.)
Barisi chiqarlar.
Parda tushar
Kunduz. Bunir qoʻrgʻonida Mavlono Nu’monning uyi.
Uy sharq yoʻsunli yasalgan.
Etagida buyuk Eron holilari yoyilgʻan.
Devollariga arabcha yozuvli lavhalar, eski qilichlar, oʻnbirotar angliz miltiqlari, tupponchalar osilgʻan.
Toʻrdagi bir arslon terisinda Mavlono Nu’mon oq salla, qora joʻya kiyib oʻtirgʻan.
Qoʻlinda sarigʻ qogʻozli bir gazet oʻqiydir.
Mavlono Noʻmon (gazetni qoʻyib). Qiziq kunlar boʻlib qoldi.
Kishi oʻz foydasining qayonda boʻlganini kesdurma qilib bila olmaydir.
Bu Abdusubbuhlar Olmoniyadan kelib ishga kirishdilar.
Ishlari ham yomon emas kabi, bizga va’dalar berarlar.
Hindistonni anglizlardan qutqargʻach, ishni musulmonlarga topshururmiz, deylar.
Bizga ham katta bir hukumat ishi topshurmoqqa soʻz berarlar.
Ancha-muncha suyurgʻol berdilar, biz ham bularning soʻziga ishonib, koʻmak berib turamiz.
Bularga ishonganimiz ham tuzuk.
Olmoniya katta bir davlat.
Xalifat-ul-muslimin ham shu bilan birlashgan.
Endi albatta bir ish qilsa kerak.
Bu kofirni kuta-kuta koʻzimizning yorugʻi qolmadi!
Abdusubbuhxon esa har kun “ana olmonlar bu yerga kelmishlar, mana turklar u yerga kelmishlar”, deb bizga umid beradir.
Bu gazetga qaragʻanda, ish butunlay boshqa: turklar Qafqaziyada yengilib tashlanganlar...
Bu xabar toʻgʻri chiqgʻach, bizning ishimiz yomon!
Biroq imonimizning yoqasini bu gazetga topshurub-da boʻlmaydir, bir yerda turkning yengilgʻanin yozgʻan ekan, ikkinchi yerda Olmoniyaning oʻn tosh yoʻlni uraturgʻan toʻplar yasagʻanini soʻylaydir.
Buning qaysisiga ishonamiz?
Qafqaziyada angliz yengishgan: ishimiz yomon.
Olmoniya koʻb katta toʻplar yasagʻan: ishimiz yaxshi...
Urushni bular qiladir, orada shoshib qolgʻan biz.
Tangri shularning ikkisini ham yoʻq qilib, Imom Mahdi kabi sohibqiron bir musulmon yetkursa...
Shu Abdusubbuhlar-ku ongsiz kishilar emaslar.
Shular Olmoniyaga ishonib, shuncha ishlab turgandan keyin, biz ham bir oz kutsak, yaxshi boʻlur...
Gʻulom Nabi kirar.
Qoʻlinda sariq qogʻozli, tosh bosma, oʻrta qatli, toʻrt betli bir gazet.
Mavlono. Kel, nima keturding?!
Gʻulom Nabi. “Al-Xalil” gazeti. Mavlaviy sohib yubormishlar.
Mavlono. Ketur, qani?
(Gʻulom Nabi gazetni berib chiqar. Mavlono gazetning birinchi betinda yozilgʻan bir xabargʻa es qoʻyib oʻqigʻandan keyin.) Mana... men demadimmi? Anglizga qarshu ishlamoq qulay emas. Turklar Iroqda yengilmishlar. Basra shahrini angliz olmish. Angliz tangrining balosi. Nima qilamiz. Kofir boʻlsa ham, tangri shunga yaxshi qaragʻan edi. Abdusubbuhxon tentak bir kishi, buning soʻziga qarab, ishlab boʻlmaydir.
(Gazetning ikkinchi betidagi bir xabarni es qoʻyib oʻqigʻandan keyin.) Mana... Ish yana buzuldi! Olmoniya uchgʻichlari Londongʻa boʻmba tashlagʻanlar. Bu kofirning kuchi boʻlmasa, anglizning poytaxtiga boʻmba tashlarmi? Olmoniya kuchli ekan, yana bir oz koʻnmak kerak.
Gʻulom Nabi kirar.
Mavlono. Nima gap?!
Gʻulom Nabi. Sohib! Bir kishi kelmish. Sizni koʻrmakchi.
Mavlono. Kelsun. Gʻulom Nabi chiqar. Yana Olmoniyadagi kishi keldi?!
Marling. Ovrupacha eski bir kiyim kiygan, hindistoncha koʻk bir salla oʻragʻan, bosh egib salom deb kirar.
Mavlono. Buyuringiz, vaalaykum assalom. (Yer koʻrsatur. Marling oʻturur.) Qaydan kelasiz?
Marling. Amratsardan kelamen, sohib.
Mavlono. Qayonga?
Marling. Janobingizni koʻrmak uchun.
Mavlono. Xush keldingiz.
Marling. Buyurgʻaysiz, kimsani ichkariga qoʻymasunlar.
Mavlono (eshikka qarab). Gʻulom Nabi! Gʻulom Nabi!
Gʻulom Nabi (kelib). Labbay!
Mavlono. Bizning bir oz ishimiz bor. Ichkariga kishi qoʻyma!
Gʻulom Nabi. Xoʻb. (Chiqar.)
Mavlono. Qani, buyuringiz!
Marling. Meni Voyis Roy hazratlarining buyruqlari bilan Amratsar shahrining poʻlis komissori yubordilar.
Mavlono. Otingiz nima?
Marling. Marling.
Mavlono. Anglizmisiz?!
Marling. Ha, sohib.
Mavlono. Koʻb yaxshi. Xush kelibsiz. Bizga qanday xizmat?!
Marling (qoʻl choʻntagindan qoplari oltunli, injuli bir Qur’on chiqarib oʻpgandan keyin). Qur’oni sharif. Voyis Roy hazratlari sizga armugʻon yubordilar.Qur’on hurmatiga irgʻib turar.
Marling ham Mavlononing turganin koʻrgach, turar.
Mavlono Qur’onni olib oʻpib, koʻzlariga surtgandan keyin oʻturub, Quronni yastigʻi uzra qoʻyar.
Marling ham oʻturur.
Mavlono. Xoʻsh, tagʻin nima gap bor?
Marling. Voyis Roy hazratlari sizga salom aytdilar.
Mavlono. Eson boʻlgʻaylar.
Marling. Hind musulmonlarining baxti yoʻlinda tirishganingizni butun anglizlar yaxshi bilganlar.
Mavlono. Uni tangri bilgay.
Marling. Hindistondagi shu yerga koʻchib kelgan musulmonlarning boshligʻi bu kun janobingiz?
Mavlono. Ha.
Marling. Shundagi musulmonlar uchun unumli bir ish bor.
Mavlono. Biz ham shuni istaymiz.
Marling. Yolgʻiz bular uchun emas, butun hind musulmonlarigʻa unumli.
Mavlono. Nima ekan, qani?!
Marling. Bilasizkim, angliz ulusining hindga kelganliklari hindlilarni yetushtirmak, madaniy qilmoq uchun edi.
Mavlono (kulumsab). Bilamiz!
Marling. Biz kelmasdan burun Hindiston din janjallari, mazhab gʻavgʻolari, qorin-qursoq urushlari bilan toʻlgʻan edi.
Mavlono. Toʻgʻri.
Marling. Bir musulmon qurbon bayraminda hoʻkiz soʻyganda butun hindilar sizga qarshu yaroqlanib chiqar edilar, bir hindi musulmon namoziga kirgʻach, siz ham urush ochar edingiz.
Mavlono. Tuzuk.
Marling. Bu janjallar hindi bilan musulmon orasindagina emas, musulmonlarning oʻzaro, hindlilarning-da oʻzaro qonli janjallari koʻb edi.
Mavlono. Tuzuk!
Marling. Deya olamizkim, hindlilarning boshlariga bizni kelturgʻan oralaringdagi shul buzuqlikdir.
Mavlono. Aniq.
Marling. Biz kelgach, mana shul buzuqliklarni tuzatdik! Janjallarni koʻtarturdik, madaniy yashamoq yoʻllarini koʻrsatdik. Hindlilarni oʻqitdik-da... Bu kun shodlik ila koʻramizkim, hindlilar yashamoq yoʻllarini bilib olmishlar, yashamoq uchun tayyorlanmishlar. Biz Hindustonni adolat bilan oldik, adolat bilan saqladik. Yana adolat bilan oʻzingizga qaytarmoqchi boʻlamiz. Biz ishonamizkim, bu kun Hinduston oʻz erkini olgʻach, burungi yovvoyiliklarini, yovuzliklarini qilmas. Biroq... shu pallada biz boshqa bir narsani oʻylab turamiz... (bir oz tinar.)
Mavlono (butun ruhi bilan). Nima oʻylaysiz?
Marling. Eski Hinduston madaniyatining tub egasi musulmonlar edilar. Shu pallada ham Hindustonda eng yaxshi tayyorlangan ulus musulmon ulusidir. Biz istar edikkim, butun hind hukumatini musulmonlargʻa topshiraylik.
Mavlono. Albatta shunday boʻlsun-da, buni kim istamas?!
Marling. Bilasizkim, Hindustonda koʻbchilik musulmonlar-da emas. Hindlilar, sakxiylar, majuslar birlashib hukumatni oʻz qoʻllarigʻa olmoqchi boʻlsalar, nima qilamiz?
Mavlono. Bunday qilmasalar kerak.
Marling. Qilsalar nima deymiz?
Mavlono. Yoʻq... qilmaslar. Siz qoʻrqmangiz.
Marling. Sohib! Menim “qilsalarim” bilan sizning “qilmasalar”ingiz kelgusi kunlar uchundir, bu kungacha qilgʻan boʻlsalar nima boʻlur?
Mavlono. Bu kungacha qilgʻan boʻlsa edilar...
Marling. Sizga onglata edilarmi?!
Mavlono. Ular onglatmaganda ham, oʻzimiz onglar edik.
Marling. Mana, onglab turubsiz-ku, sohib!
Mavlono. Nima... ular musulmonlargʻa qarshu birlashdilarmi?
Marling. Birlashdilar. Shu tilaklarni katta bir davlatga ham bildurdilar.
Mavlono. Angliz davlatigami?
Marling. Yoʻq, bizga aytmaydilar. Hammalari bilarlarkim, biz musulmonlarni yoqlaymiz.
Mavlono. Kimga bildurdilar?
Marling. Olmoniyaga bildurdilar, biroq...
Mavlono (soʻzin kesib). Qaytargʻandir, albatta.
Marling. Qaytardi, negakim...
Mavlono (soʻzin kesib). Albatta, shunday qilishi kerak. Turkiyaning doʻsti boʻlgʻanidan keyin musulmonlarni yoqlamasa boʻlurmi?
Marling. Sohib! Gap unda emas... Olmoniya davlati butun yer yuzini oʻziniki qilmoqchi, hech bir yerni sizga ham, ularga ham bermak istamas.
Mavlono. Turkiyani yuz koʻrmasmi?
Marling. Qoʻlidan kelsa Turkiyani ham oʻziniki qilib qoʻyar.
Mavlono. Qiziq... ajib... xoʻsh, biz endi nima qilamiz?!
Marling. Bu kun hind musulmonlarini ikki olbosti qoʻrqutib turadir. Birinchisi Olmoniya, ikkinchisi musulmon boʻlmagʻan hindlilar. Biz mana shu ikki olbostidan sizni butunlay qutqarib, Hindustonni oʻzingizga topshururmiz. Shuning uchun Olmoniyani biturganimizgacha, Hinduston musulmonlarining bizga koʻmaklari teyish. Biz Olmoniyani bitirgandan keyin Hindustonni musulmonlargʻa topshuramiz desak, kimsa bizga gapura olmas. Menim sizga kelishim shuning uchundir.
Mavlono (bir oz oʻylagandan soʻng). Hind musulmonlarining oʻz boshliqlari bor. Biz bir chekkada oʻtirgan kishi. Bizning qoʻlimizdan nima kelar?
Marling. Buyuk bir ishni bitirmak uchun, dardli kishilarga kerakdirkim, birgalashib ishlashsunlar. Hindustonni oʻz qoʻlingizga olmoq uchun, har bir musulmonning tirishmagi teyish.
Mavlono. Xoʻsh, bizdan qanday koʻmak kutasiz?
Marling. Hindlilarni bizga qarshu oyoqlantirmoq uchun shu yerlargacha Olmoniya agentlari kelgan.
Mavlono. Kim ekan ular?!
Marling. Abdusubbuh bilan yoʻldoshlari.
Mavlono (bir oz telbacha). Ular olmon agenti emaslar!
Marling. Sohib! Olmon agenti boʻlganlari aniq. Biz yaxshi bilamiz.
Mavlono. Bizga aytmadilar-ku!
Marling. Albatta... Sizga aytsalar, ularni bu yerga qoʻyarsizmi?
Mavlono. Xoʻsh, nima qilamiz endi?
Marling. Mana shularni tutib, Hindustonga yuborgaysiz, degan edik. Davlatimiz sizga oʻn ming rupi oylik kesdi. Ikki oyligini men bilan yubordi. Bu kecha keturub topshururmen.
Mavlono (teran oʻylagandan keyin). Men ularni tutib, sizga bera olmam.
Marling. Nechun sohib?!
Mavlono. Hindustonlilarning davlatingizga qancha dushman boʻlgʻanliqlarini bilasiz. Men bu kishilarni tutib sizga bersam, el meni tilim-tilim qilar!
Marling. Unday boʻlsa, shularni shu yerda oʻldurtmak yoʻlini topingiz.
Mavlono. Bu ham boʻlmaydir.
Marling. Nima qilasiz, sohib?! Shu toʻgʻrida foydali bir ish qilasizmi?!
Mavlono. Bu toʻgʻrida menim sizga koʻmagim shunday boʻla olurkim, aytganingiz kishilarni Boʻnir qoʻrgʻonidan chiqarurmen. Bunda ishlamasunlar, boshqasini qila olmam.
Marling. Sohib! Bu toʻgʻrida nima qilsangiz, unumi oʻz musulmonlaringizga boʻlur.
Mavlono. Shu pallada shundan boshqasini qila olmaymen.
Marling. Xoʻp, shuni qilarsizmi?
Mavlono. Qilarmen.
Marling. Qachon?
Mavlono. Yaqinda boʻlur... Urushlar qanday boradir, xabaringiz bormi?
Marling. Urush koʻb yaxshi, hozir Amerika ham bizga qoʻshildi.
Mavlono. Koʻb yaxshi,
Marling. Sohib, oʻtinaman: Voyis Roy hazratlarining soʻzlari yerda qolmagʻay.
Mavlono. Men shu kundan ishga kirishamen.
Marling. Sohib men endi ketayin. Bu kecha yana xizmatingizga kelarman. Sohib, ishonib qolgʻaysizkim, angliz davlati sizning yaxshiligingizni sira unutmas. (Yerdan turar.)
Mavlono. Qaytasizmi?
Marling. Hozir qaytayin, sohib. Yana kecha xizmatga kelurmen.
Mavlono (oʻtirgan joyidan). Tuzuk.
Marling (bukulib). Hay... sohib, yaxshi qolingiz.
Mavlono. Hay. Yaxshi boringiz.
(Marling ketar. Mavlono Qur’onni olib, u yoq-bu yoqigʻa qarab, yana yerga qoʻygʻandan keyin, boshini qimirlatur.) “Ki az savdoyi, na xato, na xat boʻyi mushki may oyad”. Olmonlar ikki oylik yoʻlda, angliz boʻlsa mana tumshugʻimizning tagida turubdir. Yoʻq Olmoniya uchun bor anglizdan ayrilmoq toʻgʻri siyosat emas. Emdi “xudoyhizzamu majal”, shul anglizni bizga katta qilgandan keyin... “el xayru masanalloh”-da. Shu bilan kelishib ishlash yaxshi-da...
Gʻulom Nabi kirar.
Gʻulom Nabi. Sohiblar keldilar.
Mavlono (Qur’onni gazetga oʻrab qoʻygandan soʻng). Kelsunlar. (Gʻulom Nabi chiqar.) Endi bunlarga qanday onglatamiz?!
Abdusubbuhxon, Fayz Ahmadxon, Badrinat, Diynanat, Ornomsingx sohiblar birar-birar salom berib kirarlar.
Mavlono Noʻmon yerdan koʻpib, bularni qarshu olgandan keyin, hammalari oʻtururlar.
Abdusubbux. Mavlono sohib! Me’roji sharif?!
Mavlono. Alhamdulliloh. Sizdan soʻraylik?..
Abdusubbux. Yaxshi.
Mavlono. Yangi xabarlar yoʻqmi?
Abdusubbux. Tunov kungi xabarlar. Boshqasi yoʻq!
Mavlono. Oʻz ishlarimiz qalay?!
Abdusubbux. Ishlarimizning borishi yaxshi. Emlogʻimiz ishlab turadir. Dehli shahrining oʻzindagina bir kechada yuz ming bayonnoma tarqatganimizni Dehli poʻlis komissari yozdurubdir.
Mavlono. Yuz ming bayonnoma tarqatmoq — buyuk ish. Koʻb yaxshi. Biroq bu ishdan anglizga zarar boʻlgʻanmi, yoʻqmi?
Abdusubbux. Zarar boʻlmasmi deysiz, bu kun butun Hinduston qaynab turar.
Ornomsingx. Hindustonning ishchisi, savdogari, ekinchisi, xullas, hammasi anglizga ochiq dushman kesulgan.
Badrinat. Shoir bilan yozgʻuchilarimizni demaysizmi? Ularning yozgʻichlarindan harf emas, olovlar tomadir. Ogʻizlarindan soʻz emas, boʻmbalar uchar.
Mavlono. Men shulardan qoʻrqaman-da.
Abdusubbux. Nega qoʻrqasiz?
Mavlono. Boʻsh soʻzlar bilan xalqni-da, oʻzimizni-da qaynatib yuboramiz.
Anglizlarning achchigʻini keltirgandan keyin, qoʻlimizdan bir narsa kelmaganin koʻramiz.
Diynanat (Mavlonodagi bir oʻzgarishdan tonganini koʻrsatmaslikka tirishib). Ular oʻtdi. Anglizlar bizga achchigʻlanmoq bilan ham hech nima qila olmaylar. Bu kunlarda biz ularga achchigʻlanamiz. Ular bizning achchigʻimizdan qoʻrqalar.
Badrinat. Yomonlardan qoʻrqmoq unumsizdir. Ular itga oʻxshaydilar. Qochsang quvar, quvsang qoparlar.
Ornomsingx. Zolim yilonga oʻxshaydir, ogʻzini bol bilan yuvganda ham ogʻusi ketmas, uning boshini tosh bilan ezmak kerak.
Mavlono. Anglizdek katta bir davlat bilan kurashamiz.
“Unday qilamiz, bunday qilamiz” deymiz, qoʻlimizda shamol-da yoʻq.
Badrinat. Mavlono sohib! Sizga bir she’r oʻqurmen. Panjobli doʻktoʻr Iqbolning she’ri. Shoir shuni oʻn ming kishilik bir yigʻnoqda oʻqugʻan. Elning qonini qaynatgʻan.
Yigʻnoqgʻa kelgan oʻn ming kishi shul she’rni tinglagandan keyin “oʻlarimiz erk uchun”, deb hukumat qoʻnogʻigʻa yugurgʻan.
Qoʻlimizda bir narsa boʻlmasa edi, hukumat u yigʻnoqda shu she’rni oʻqutmas edi.
Mana she’r: Eski, churuk dunyomizning tartibini bilmasdan, Kecha-kunduz tugunlarin sanamoqdan oʻsondim. Ozodlikning koʻnglimdagi bitmas-tuganmas ishqi Oʻlim bilan yoʻldoshli... bu dunyodan joʻnadim. Oʻlim tinchlik oʻlkasining baxt toʻshalgan yoʻlidir: Meni alam, qaygʻu hasrat balosindan qutqardi. Uchratmayin hech bir turli tutqinliqgʻa, xoʻrliqgʻa, Olib bordi toʻppa toʻgʻri Haq taxtining oldigʻa. Haq mendan shul yerimizning hollarini soʻradi: “Menga ondin tortuq qilib nelar keturding?!” dedi. Dedim: “Onda yoʻqdir sira senga tortuq qilgudek Bir soʻz, bir ish, bir narsa!.. Biroq men Bir kichkina shisha ichra bir tomchi qon keturdim, Koʻp baholi bir armugʻon keturdim. Bunday sening xazinangda, uchmogʻingda topilmas. Yaratmading sira buning eshini. Bu muqaddas qon, ey Haq! Zolimlarning qilichi-la erk, ozodlik yoʻlinda Shahid tushgan bir yigitning yarasindan tomgʻandir! Ol!.. Saqla!
Mana shu she’rni oʻqub, oʻn ming kishining qonini qaynatgʻan shoirga hukumat bir narsa demadi.
Demak, bizdan qoʻrqarlar.
Barchalari eshik sari qararlar.
Fazlulloh sohib kirar.
Fazlulloh (salomdan keyin). Sizga baholi bir armugʻon keturdim.
Abdusubbux. Nima ekan?!
Badrinat. “Bir yigit qoni” boʻlmagʻay!
Fazlulloh. Qonli bir yigit.
Abdusubbuh. Qani,
Fazlulloh. Eshikda.
Oʻzi Lohoʻrdan qochib kelgan ekan.
Ornomsingx. Tilchi boʻlmagʻay!
Fazlulloh. Emas. Oʻron berdi.
Abdusubbuh. Keturingiz!
Fazlulloh sohib eshikka borib qoʻli bilan chaqirar.
Eski mesh, kiyimlari bilan Rahimbaxshxon kirar.
Buyruq kutib, yiroqda turar.
Abdusubbux. Yaxshi yigit, qayerdan?!
Rahimbaxsh. Hindustondan.
Abdusubbuh. Qayerga?
Rahimbaxsh. Hindustonga.
Ablusubbuh. Otingiz.
Rahimbaxsh. Boʻmba.
Abdusubbux. Xush keldingiz. Oʻtiringiz.
(Rahimbaxsh oʻturur.)
Sizniki Lohurdanmi?
Rahimbaxsh. Men Lohurdan. Otim Rahimbaxsh. Otam hukumatdan qochib, Vaziristongʻa oʻtgan. Oʻn yil burun Vaziriy, Mas’udiy ellari bilan Peshovar qoʻrgʻonigʻa yurish qilganda, shahid boʻlgʻan.
Badrinat. Mujohid oʻgʻli mujohid ekansiz.
Rahimbaxsh. Toʻrt yildan beri “Muslimlik” toʻdasigʻa yozilib, ulus erki yoʻlinda tirishaman. Yovvoyi anglizlar yuragimni yomon yordilar. Kunduz kuni bosqun qildilar. Men bilan sevgilimni tutqin etdilar, meni qishloq qorovulligʻida qamab, uni shaharga eltdilar. Men qishloq qorovulinda yigirma besh kun yotdim. Qishloqdagilar kafil boʻlib chiqardilar. Lohoʻrgʻa borib sevgilimni axtardim. Poʻlis komissari Oʻkunarning uyinda qamoqda ekan. Koʻp tirishdim, qutqara olmadim. Islomiya amlogʻiga kirib, sizning soʻrogʻingizni oldim, sizga keldim. Hindustonni qutqarmoq yoʻlinda tirishmak uchun jon berarga tayyorman.
Abdusubbuh. Qishloqlilar nima fikrda?!
Rahimbaxsh. Jonlariga tekkan. Chiqish kunin kutib turalar. Chiqish kuni boʻlgʻach, tish-tirnoqlari bilan yurt yovlarini oʻldurmoqchi. Hindli, musulmon birligi koʻb yaxshi boradir. Anglizlarni tarqatmoq uchun, Hindustonni birlashtirmoq kerak. Bu kun qishloqlilar shunga ishonalar. Shu yoʻldan kuch berilsun deylar.
Badrinat. Men bu yoʻlda kuch emas, jon berarga-da tayyor.
Abdusubbuh. Hindli bilan musulmonni birlashtirmak yoʻlinda nima kerak boʻlsa qilmoq teyish.
Mavlono. Shu fikrga men qoʻshila olmam. Hammasi obdirab qarar.
Abdusubbux. Nechun?!
Mavlono (Badrinat, Diynanat, Ornomsingxni koʻrsatib). Bu janoblarning achchigʻlari kelar. Mayli, endi men oʻz fikrimni aytib qoʻyay.
Diynanat. Ayting-chi?!
Mavlono (yoʻtalib). Shariatda musulmon bilan hindlining birlashmagi tuzuk emas, qatagʻondir. Hindlilar musulmon boʻlmaguncha, biz ular bilan birlasha olmaymiz.
Abdusubbuh. Biz zulmga qarshu har kim bilan birlashurmiz.
Mavlono. Bunday birlashmak din oldida qatagʻondir.
Rahimbaxsh. Toʻgʻri..., mullalar dinida shundaydir. Ikki mazhab kishilari nari tursun, ikkigina kimsaningda birlashmagi qatagʻondir.
Mavlono. Nechun?!
Rahimbaxsh. El birlashsa, mulla och qolur. Shuning uchun!
Mavlono. Oʻgʻlim! Siz bilmaysiz. Shariat ishi oʻyin emas. Anglizlar “ahli kitob” boʻlalar. Mundaylarga “mushrikiy” deyiladir. “Ahli kitob” bizga shariat buyrugʻi bilan “mushrik”lardan yaqinroq turalar.
Abdusubbux. Siz, mullalar, tutash shunday qilasiz. Hindustonni yillarcha el-aymoq janjallari bilan toʻldurdingiz. Ulusni yetmish toʻrt boʻlak qildingiz. Har boʻlakni boshqalarga yov etdingiz. Oʻlkamizni ichki janjallar bilan toʻldirdingiz. Shunday qilib, anglizni ham boshimizga kelturdingiz. Yuz yillardan keyin biz oʻzimizni qutqarmoq uchun bosh koʻtardik; birlashdik, qutulmoq istadik. Yana mazhab, din janjallari bilan yoʻlimizni toʻsmoqchi boʻlasiz! Uyalingiz, ketingiz, yoʻqolingiz. Bizdan uzoqlashingiz. Biz oʻz borligʻimizga, oʻz erkimizga tirnoq urmoqchi boʻlganlargʻa qarshu chiqurmiz. Qoʻlgʻa qoʻl berib kurashamiz. Bizni bu yoʻldan siz-da, mazhab-da, din-da qaytara olmas.
Badrinat. Mavlono sohib? Siz kuchli bir ishonch bilan aytasizkim, ahli kitobga qarshu mushriklar bilan birlashmak tuzuk emas.
Mavlono. Albatta.
Badrinat. Oʻzingiz koʻrib turibsizkim...
Mavlono (soʻzini kesib). Toʻxtangiz... toʻxtangiz..., men bu soʻzni oʻz qopchugʻimdan chiqarmadim, dinimizning soʻzi shu.
Badrinat. Siz koʻrib turasiz: “mushrik” deganlaringizdan uch kishi mana shunda shu musulmonlar bilan orqadoshcha qaynashib, ishlashib turubmiz. Sizga ham har kimdan ortiq hurmat koʻrsatamiz. “Ahli kitob” boʻlgʻan anglizlar ham shunday qilalarmikin? Shunga ishonasizmi? Men ayta...
Mavlono (soʻzini kesib). Bu qiyos ma’l foriq boʻldi, oʻzingizni ularga qiyos qilmangiz...
Badrinat (qoʻli bilan toʻxtatib.) Men aytamankim, anglizlar sira shunday qilmaylar. Siz Mavlono sohib hammamizning kattamiz boʻlasiz. Eng tuban anglizning boʻsagʻasigʻa oʻn yil bosh qoʻyingiz, yana sizni uyining ichiga olmas. Tuzuk, bir oz foyda koʻrsatsangiz, sizga “Shamus-ul-ulamo”, “Xon Bahodir”, “yos oʻi i”, “yos oʻi-di” degan mansablar berar. Biroq bularning qup-quruq otdan boshqa narsasi yoʻq. Bu mansablarning barchasini olsangiz ham, eng tuban bir anglizga yana tenglasha olmaysiz.
Mavlono. Siz hammangiz, menim qoʻnoqlarim. Men sizni ranjita olmayman. Siz Abdusubbuhxon menim uyimda turganingizni unutib shuncha qattiq gapurdingiz, qattiq gapurmak menim qoʻlimdan ham keladir. Biroq men aytmam. Shunigina aytib qoʻyamankim, men shariatdan chiqa olmam. Ahli kitobga qarshu mushriklar bilan birlashmakni shariat qatagʻon etgan. Shuni sizga bildirdim. Siz shariatga qarshu ishlamasangiz, men ham siz bilan ishlay olmam. Shuni ham ayta qolayin: shariatga toʻgʻri kelmagan ishlar bu qoʻrgʻonda ham boʻlmasun.
Diynanat. Siz bu ishingiz bilan hind tarixining nurli bir betiga qop-qora tamgʻa bosdingiz. Qutli boʻlgʻay!
Mavlono. Men din buyruqlaridan chiqa olmam.
Abdusubbuh. Koʻb soʻz tuyaga yukdir. Bu kishi oʻz tilaklarini bildirdilar.
Biz-da shu kundan boshlab butun ishlarimizni bu yerdan boshqa yerga koʻchiraylik. Turungiz, orqadoshlar. Turar, hammalari turarlar.
Mavlono. Abdusubbuhxon sohib? Shariatga toʻgʻrilab ishlasangiz, uyim oʻz uyingiz.
Abdusubbux. Qulluq... xayr emdi.
Mavlono Nu’mondan boshqasi chiqar.
Mavlono (yolgʻiz qolgʻach). Bir yoʻla shundan ketsunlar, soʻngrasi soʻngra. (Eshikka qarab.) Gʻulom Nabi, hoy Gʻulom Nabi!
(Gʻulom Nabi kirar. Mavlono Qur’onni koʻtarib.) Bu kecha qoʻnogʻimiz bor! Bogʻchadagi uyni supurib qoʻy. Shunda oʻtiramiz. (Chiqmoq uchun yurar.)
Gʻulom Nabi. Xoʻb. (Mavlonodan keyin chiqar.)
Parda tushar.
Kecha, Lohoʻrda poʻlis boshligʻi Oʻkunarning oʻz uyi. Ovrupacha bezangan.
Elektrik lampalari yoqilgʻan.
Bogʻchadagi ogʻochlarning yam-yashil butoqlari derazalardan kirayozgan.
Bir ozdan keyin Dilnavoz ichki uydan chiqib kelar.
Kiyimlari, boyogʻi, sochlari chirmashiq, boshi ogʻir, mengizi mungli, qarashlari qaygʻuli, koʻz yoshlari qurumagan.
Sekin-sekin deraza yonindagi bir oʻrinduqgʻa kelib, oʻzini erksizcha tashlar.
Boshin bir qoʻliga suyab, koʻzlarini bogʻchaga tikar.
Jimjit turar.
Bir ozdan keyin bogʻchaning uzoq puchmogʻidan oʻtli bir rubob tovushi chiqar.
Qaynagancha qaynar.
Bir kuyni bitirgach, yoniq bir tovush yuksalib, shu ashulani sayrar (“Omon-omon” kuyinda).
Qopladi qora bulut Goʻzal xulkarim yuzin. Ajratib qoʻydi mendan Yorugʻligʻin ham oʻzin. Istamam oni quvmoq Hulkarimni qutqarmoq Oʻzga kuch topolmay men, Yiqilaman, yigʻlayman. Bogʻimni xazon oldi, Soʻldi chechagim, qoldi. Chiqgʻali qarshu unga, Topilmaydir kuch menda. Kuchsizlik, ey, kuchsizlik, Oʻrtadi meni zulming. Ninday qora oʻlumdan Yaratilgʻan erursen?
Dilnavoz (boshini koʻtarib). Oh... Ey koʻk tovushi, toʻgʻri soʻylading!
Dunyoda kuchsizlikdan yomonroq narsa yoʻq.
Bir kishining kuchi boʻlmagʻach, baloga qolur: yozugʻlar, jazolar, soʻkishlar, surgunlar, qamoqlar, oʻlumlar har yoqdan boshi uzra balo yamgʻuri yangligʻ yogʻar.
“Hukumatga qarshu ketdi” deb otilganlar, “qon toʻkdi” deb osilganlar, “oʻgʻrilik etdi” deb qamalgʻanlarning eng buyuk yozuvlari kuchsizlikdir.
Kuchlari boʻlsa edi, butun shul yomonliklarni ishlab, yana tinch yurar edilar.
Negakim, kuch boʻlmaganlar ishlab yuralar.
(Bir oz oʻylab.) Qishloqning tib-tinuq havosi tinchligimning bahordan yasalgan beshigi edi, undan chiqarildim...
Tol-butoqlari doʻstlik ildizlaridek koʻklamlar uzra har yon uzaygʻan edi.
Shularning koʻlagasidan ayrildim.
Kichkina ariqlari turli tusli gullar ostinda soyada tomirlari yangligʻ uzaygʻan edi, alardan uzoqgʻa tushdim.
Rahimbaxsh... sevdigim... erkam.... jonim edi. Borim-yoʻgʻim shu edi.
Ruhim shu bilan yashar, koʻnglim shu bilan ovunar edi, undan-da yiroqlashdim.
Uch oydir, shu uyda qolibman. Hamda bir angliz qoʻlinda!
Nechun? Chunki kuchim yoʻq.
Kuchsiz bir ulusning kuchsiz bir qizi boʻlibman... Bitsun kuchsizlik!
Boshini qoʻlga olib oʻylar.
Bir ozdan soʻng Rodubibi kelar.
Rodu (Dilnavozning holini koʻrgach, oʻylar). Boyaqish qiz! Yangigina ochilgʻan qaygʻu chechagi!.... Yovuz Oʻkunar bu oʻksizni oʻz yurtidan keturmish. Kimsasiz qiz uch oydir oʻzi tutqun, nomusi qoʻrquvda... (Soʻylar.) Dilnavoz, qizim! Bunda neshlab turasan?
Dilnavoz. Hech...
Rodu. Sening uchun ezgu bir tush koʻrdim, qizim!
Dilnavoz. Menim uchun ezgulik tush-da!
Rodu. Tinglamaysanmi qizim? (Dilnavoz jim turur.) Tushda koʻrdim: shu bogʻchaning mana shu yoqdagʻi argʻuvon ogʻochining ostida oʻtirgansen. Shu kungi kabi kuchli qaygʻung bor. Qarasam, bir sariq ilon oxsum boʻldi. Senga sorilmoq istadi. Katta bir ilon edi. Oʻldurmakka kuchim yetmadi. Qancha ilon duosin bilsam, hammasin oʻqub dam soldim, boʻlma- di... Xuddi shu pallada yuqoridan qizgʻin bir tovush eshitdim. Qarasam, uch lochin yashindek kelib turadir. Lochinlar ilonning koʻzlarin oʻydilar. Seni qutqarib, koʻtarib ketdilar.
Dilnavoz. Ona... meni qutqargʻuchi lochin oʻlumdir.
Rodu. Oʻlum bir derlar. Men uch lochin koʻrdim.
(Dilnavoz jim turar. Tashqaridan oyoq tovushi kelar.) Mana, sariq ilon keldi.
(Dilnavoz qalin qaygʻu ostinda ezilganligini koʻrsatadurgʻan ogʻir bir yurish bilan ikkinchi uyga kirar. Rodubibi unga mungli-mungli qaragandan keyin, soʻylar.)
Shu oʻksizning-da qutulish kunini koʻrsam.
Oʻkunar ikki angliz yuzboshi bilan kirar.
Yuzboshilardan biri Poʻntar, biri Porlinsun.
Rodubibi Poʻntarga bosh egib turar.
Oʻkunar (kelganlarga). Buyuringiz, oʻtiraylik. (Shapkalarini qoʻyib, moso tegrasinda oʻtururlar. Rodu chiqar.) Xush keldingiz.
Yuzboshilar. Eson boʻlingiz.
Porlinsun. Mingboshi hazratlari. Bogʻchadagi qargʻalarning tebranishlari kun sayin koʻpayib boradir. Bular nechun? Chorasi nima?
Oʻkunar. Nechunligi bilgili. Biz nima qilsak-da, hindustonlilar bizga ishonmaylar. Ishqilib, bizni bu oʻlkadan quvmoq istaylar. Shu tilakka erishmak uchun shu kungi hollarni yararliq topgʻangʻa oʻxshaylar.
Porlinsun. Qanday hollar?
Oʻkunar. Yalpi urush, Olmoniyaning yengilmay turushi, Turkiyaning Olmoniyaga qoʻshilgʻani, Hindustonga kelgan Olmon agentlari...
Porlinsun. Chorasi?!
Oʻkunar. Rahmsiz kurash. Bundan boshqa chora yoʻq.
Poʻntar. Mingboshi hazratlari! Aynuqsa, shul olmon agentlari kengayib boralar. Yuz minglarcha qoʻzgʻatgʻu bitiklari tarqatalar. Buning yoʻlini toʻsa bilmasak, ish yomon.
Oʻkunar. Yuzboshi! Bor kuchimiz bilan tirishmak ham har birimizning vazifamizdir. Anglizligimizni qoʻldan bermayin, toʻzim bilan, chidam bilan tebranaylik.
Porlinsun. Albatta... albatta. Shunday etmak kerak, mingboshi hazratlari! Qoʻzgʻatuv bitigi tarqatuvchi kishilarning yashurun oʻqlari bordir. Shuni topmoq kerak edi.
Oʻkunar. Uning uchun ish koʻruldi.
Poʻntar. Ip uchi topildimi?
Oʻkunar. Topildi.
Porlinsun (shoshqin.) Topildimi?! Qanday?!
Poʻntar. Izlari topildimi? Tutildilarmi?!
Oʻkunar. Izlari topildi, oʻzlari tutilmoqda.
Porlinsun. Shaytonlarni tub tomirlari bilan qurutmoq kerak.
Oʻkunar. Qarangiz, qanday boʻldi. Bundan oʻn kun burun, esingizda bordir shaharda qoʻzgʻatgʻu bitigi tarqatdilar.
Porlinsun, Poʻntar. Bor, bor... bilamiz.
Oʻkunar. Bizga kelgan xabarlarga koʻra, shular tarqalgʻan koʻchalarning birinda tong otardan burun bir yigit koʻrilgan. Qora burutli, kaltagina bir yigit.
Yuzboshilar esnab qoʻyarlar.
Porlinsun. Xoʻsh.
Oʻkunar. Ikki kun burun London bankasining bogʻchasi yoninda qora burutli bir yigitning ikki ishonchsiz kishi bilan gaplasha turgani koʻrulgan.
Poʻntar (oʻrundigʻini ilgari sudragandek boʻlub). Xoʻsh!
Oʻkunar. Shahrimizda “Duoxonai islomiya” degan bir emloq bor, har kimga oqchasiz “em” beradi.
Eng soʻng tunov kuni shul qora burutli kalta yigitning shul emloqgʻa kirgani koʻrilgan.
Men mana shul emloqni bosargʻa kishilar yubordim.
Poʻntar. Mingboshi hazratlari! Yigitni qoʻyib, emloqni bosmoq ne uchun edi?
Oʻkunar. Emloqdan keyin koʻb yigit tutarmiz.
Poʻntar. Onglay olmadim, mingboshi hazratlari!
Oʻkunar. Biz koʻbdan beri shul emloqgʻa ishonchsizlik bilan qarar edik. Shuncha katta bir emloq ochib tekin em bermak, oʻzi qiziq edi.
Poʻntar. U emloq ezgu bir tilak bilan ochilgʻanmukin?!
Oʻkunar. Koʻb ishlar borkim, boshda ezgu bir tilak bilan boʻlgandek koʻrinadir, axtara bergandan, tagindan koʻb yomonliklar chiqib qoladir.
Porlinsun. Toʻgʻri.
Oʻkunar. Soʻng kunlarda hind gazetlari bu emloq toʻgʻrisida koʻb maxtab yozdilar. Maxtashlari orasinda tumanli necha ma’noli soʻzlar ham bor edi.
“Musofir ogʻa” gazeti bir soninda “Mavlono Nu’mon” degan bir kishini shu emloqga qarshi boʻlgʻani uchun soʻkdi. Mavlono Nu’mon esa bizga bilgili angliz doʻstidir.
Porlinsun. A-ha...
Oʻkunar. Mana shular uchun biz bu emloqning ketiga tushgan edik. Haligi yigitning shunga kirganin bilgach, bosargʻa qaror berdik.
Porlinsun. Tugʻdirdingizmi?
Oʻkunar. Kishilarimizni shu kecha yubordik. Yaqinda bir xabar boʻlsa kerak.
Porlinsun. Mingboshi hazratlari! Hindli begimni nima qildingiz? Oʻrtoqlasha oldingizmi?!
Oʻkunar. Uni qoʻy, doʻstim! Bizning shumligʻimizgʻa qarang! Bizga kelganda, hindning qizlari ham ixtilolchi boʻlib qolgʻan.
Porlinsun. Xoʻsh, qani bu kishi ham oʻzgarishchimi?!
Oʻkunar. Oʻzgarishchi, qoʻzgʻoluchi hammasi!
Porlinsun. Nima qildi, qani?
Oʻkunar. Uch oydan beri tirmashaman. Jonimni oldi, sira boʻyinsunmaydir.
Porlinsun. Nima deydir?!
Oʻkunar. Meni koʻrdimi, oʻzgarib ketadir.
Nochorlikga hurriyat, musovot, adolat, zulm, yovvoyilik, madaniyat, el-yurt kabi qancha ma’nosiz soʻzlar boʻlsa, hammasini birdan aytib beradir.
Poʻntar. Ma’nosiz soʻzlarmi dedingiz?!
Oʻkunar. Albatta, bir hindli ogʻzindan chiqqan bu soʻzlarning ma’nosimi boʻlur?!
Porlinsun (oʻylar). Shu qizni shundan ola bilsam... (Soʻylar.) Oʻzlari qayerda?!
Oʻkunar. Shunda, mana shu uyda. Chaqiraymi?
Porlinsun (yashirin bir sevinch bilan.) Yomon boʻlmas. Shu pallada tashqaridan toʻrt kishining oyoq tovushi eshitilur.
Oʻkunar. Mana, bir xabar boʻldi.
Porlinsun. Qizdanmi?
Oʻkunar. Yoʻq, jonim! Emloqdan.
Porlinsun. Ha... kechirasiz.
Oʻkunar. Kel!
Eshik chertulur.
Bir angliz yuzboshi kirib salom berar.
Qoʻlinda bir bogʻlam qogʻoz bor.
Oʻkunar. Hormangiz, yuzboshi! Nettingiz?!
Yuzboshi. Buyrugʻingizni olgach, yoʻnaldim. Yonimda oʻttiz poʻlis bor edi, emloqni aylanturub oldim. Oʻzim ikki kishi bilan ichkari kirdim. Oʻn kishi qoʻlimga tushdi. Daftar bitiklarini bir qopgʻa solib surgʻuchladim. Yashurun bir sanduqda mana shu yozuvlar bor ekan, bularni olib keldim.
Oʻkunar. Oʻn kishi kimlar ekan?
Yuzboshi. Beshtasi emloqda ishlab turganlar. Birtasi ish boshqargʻuchi Mahmudxon. Toʻrttasi tashqaridan kirganlar.
Oʻkunar. Qayerda bular?
Yuzboshi. Shunda tayyor.
Oʻkunar. Yashangiz, yuzboshi. Mahmudxondan boshqasini qamoqgʻa yuboringiz. Buyuringiz, ayri-ayri uylarga qoʻysunlar. Mahmudxonni bunga kelturingiz. Qogʻozlarni shunga qoʻyib ketingiz.
Yuzboshi turar, qogʻozlarni Oʻkunarning oldiga qoʻyib chiqar.
Poʻntar. Tashqaridan kelganlarni ham qamatasizmi?!
Oʻkunar. Ish shulardan chiqar.
Porlinsun. Biz ketsak boʻlurmi?
Oʻkunar. Qolsangiz-da boʻlur.
Yuzboshi Mahmudxonni kirgizar.
Oʻkunar (Mahmudxonga kattalik bilan). Sizning otingiz nima?!
Mahmudxon. Mahmud.
Oʻkunar. Qayerli?!
Mahmudxon. Hindli.
Oʻkunar. Qaysi shahardan dedim?!
Mahmudxon. Amratsardan.
Oʻkunar. Lohoʻrgʻa qachon keldingiz?!
Mahmudxon. Uch yil boʻldi.
Oʻkunar. Bunda neshladingiz?!
Mahmudxon. Shahar emlogʻinda ishladim.
Oʻkunar. Hali sizni qaydan keturdilar?!
Mahmudxon (kulimsab). Islomiya emlogʻidan.
Oʻkunar. Unda nima ishingiz bor edi.
Mahmudxon. Olti oy burun shahar emlogʻindan chiqgʻan edim. Bir necha kishi bilan oʻrtoqlashib, shu islomiya emlogʻini ochgan edim.
Oʻkunar. Oʻrtoqlaringiz kimlar?!
Mahmudxon. Biz oʻn kishi edik. Voyis Roy hazratlarining yorliqlari bilan bu emloqni ochib, har kimga tekin em bera keldik. Oʻrtoqlarimning otlari, emloqning tilagi, tarixi Vois Roy hazratlari bergan yorliqda yozilgʻan.
Oʻkunar. Shu yorliq qani?!
Mahmudxon. Yorliq emloqda.
Oʻkunar. Elga tekin em bera edingizmi?
Mahmudxon. Ha...
Oʻkunar. Emni Ovrupadan tekinmi olar edingiz?
Mahmudxon. Biz Ovrupadan em istaganlardan emasmiz.
Oʻkunar. Qaydan olar edingiz?!
Mahmudxon. Bizning butun narsalarimiz Hindustondan chiqadir. Bizning butun ishonchimiz Hindustondandir. Bizcha Hinduston oʻz boshli, ayricha bir dunyodir. Bunda yashaganlarning butun kerakliklari oʻzinda topiladir. Shundan olish kerak. Ikki yuzboshi bir-biriga qararlar.
Oʻkunar (kulimsab.) Boʻsh xayolchilar...
Mahmudxon. Soʻzimiz xayol-da emas, boʻsh-da emas. Bu kun ikki koʻzi boʻlgʻan har kim koʻradirkim, Hinduston bu dunyo bogʻchasi, oʻzinda boʻlgʻanlarnigina emas, oʻzindan minglarcha tosh uzoqda turgʻanlarni ham yashatmoqdadir.
Oʻkunar. Soʻzni uzatdi bu... (Yuzboshiga.) Buni eltib qamangiz, soʻrov chogʻinda istagancha sayrab berar. Yuzboshi Mahmudxonni olib chiqar.
Porlinsun. Na tetik harif ekan bu?
Poʻntar. Tili tamugʻ alangasindan dunyo yoqmoqchi! Toʻgʻrisi, men hurkmak istadim.
Oʻkunar. Bizning kuchimiz bor, yarogʻimiz bor, oqchamiz bor, bilimimiz bor. Bizda borlar bunlarda yoʻq, bunlarda yoʻqlar bizda bor. Shuning uchun bunlardan qoʻrqmaymiz, hurkmaymiz, istaganlarini-da bermaymiz.
Poʻntar. Biroq bularda yurak yongʻini bor ekan.
Oʻkunar. Yurak yongʻinlarini toʻplar bilan, boʻmbalar bilan oʻchiramiz.
Poʻntar (oʻylar). Boʻmba bilan, toʻp bilan yongʻinmi oʻchiramiz?! (Soʻylar). Nima boʻlsa ham boʻsh turmaslik kerak-da.
Oʻkunar. Albatta! Yuzboshilar ketargʻa tayyorlanib qarashurlar.
Poʻntar (qoʻpub). Xayr, emdi. Porlinsun-da qoʻpar.
Oʻkunar (qoʻpub). Ketasizmi, orqadoshlar?! Qoʻl berishalar.
Porlinsun. Poʻntar. Ketaylik, endi. (Ayrilgʻanda.) Yaxshi kecha.
Oʻkunar. Tinch kecha.
Yuzboshilar ketarlar.
Emloqdan kelturulgan qogʻozlarni shkafga qoʻyub, oʻz yerinda oʻturur.
Oʻkunar (yolgʻiz). Bizning yuzboshi Porlinsunning bir dardimi bor?!
Bir narsani yoʻqotgʻonga oʻxshaydir.
“Qiz qani?”, “chaqirsangiz yomon boʻlmas”lari (chingʻiroqni bosib) koʻbda jonsiz emas.
Rodubibi kelib, bosh egar.
Oʻkunar. Dilnavoz begim bormi?
Rodu. Bor, sohib!
Oʻkunar. Uxladimi?
Rodu. Yoʻq, sohib!
Oʻkunar. Yubor shuni! Rodubibi bosh egib chiqar. Bu qiz-da tangrining balosi! Koʻnmaydirmi, koʻnmaydir! Nima qilsang, boʻsh. Aldadim.... qoʻrqitdim... soʻkdim... yalindim — boʻsh. Shu kecha ishni bitirmak kerak.
Dilnavoz kirar, qaygʻu ostinda ezilib, ogʻir-ogʻir yurar.
Deraza yonindagi oʻrinduqgʻa borib oʻturur.
Oʻkunar qilichni boʻynidan chiqarib, yonindagi oʻrinduqgʻa qoʻyar ekan, soʻylar.
Yaqinroq kelingiz!
Dilnavoz. Nima deysiz menga?!
Oʻkunar. Yaqinroq kelingiz, deyman.
Dilnavoz. Meni nechun chaqirdingiz?!
Oʻkunar. Yaqinroq oʻturingiz, soʻzim bor.
Dilnavoz. Uch oydir, har kecha soʻzim bor, deb chaqirasiz. Qiynamoqdan boshqa bir ishingiz yoʻq. Ortiq yetar. Siznikini men, menikini siz eshitdik. Hech birining unumi yoʻq.
Oʻkunar. Uni men-da bilaman.
Dilnavoz. Bilsangiz, ortiq gapurmangiz!
Oʻkunar. Bu kecha soʻng soʻzimni aytaman.
Dilnavoz. Boʻsh soʻzning soʻnggi boʻlmas.
Oʻkunar. Tinglangiz.
Qarshungizda Buyuk Britaniya davlatining katta bir kishisi oʻturadir...
Dilnavoz. Eski hammom, eski tos!
Oʻkunar. Shu oʻlkaning eng katta kishilari men bilan bir yoʻla koʻrushganlari uchun oylarcha maxtanib yuralar. Besh yildir, Loxoʻrning poʻlis qoʻmissari boʻlib turubmen. Bu kungacha istaganimni yigʻlatib, istaganimni kuldira bildim. Men seni suygan boʻlmasa edim, ishingni buncha uzatmas edim. Birinchi kechada yo boʻysundirardim yo boshingni kesar edim, bularni oʻzing yaxshi bilasan.
(Dilnavozdan javob kutib tinar. Javob olmagach, yana soʻylar.)
Menga boʻyinsunmay turibsen. Oʻzingga yaxshi boʻlmas. Bu kun seni qamoqda churutmak, surgun etmak, oʻldirmak-da qoʻlimdan keladir. Shunlarnimi istaysan?
(Bir oz tinar, Dilnavozni jim koʻrgach, yana soʻylar.)
Sen ongsiz bir qiz emassan. Menga oʻrtoq boʻlib yashamoqni istamasliging tentaklikdir. Kel, yaqinroq kel.
(Dilnavozdan bir soʻz, bir tebranish koʻrmagach, yerindan turib unga toʻgʻri yurar.)
Siz ongli bir qiz erursiz. Yaxshi-yomonni onglarsiz. (Dilnavozga yaqinlashgach, u-da yerindan turar, achchigʻidan, megizi sal sargʻaygan, titrab turadir.)
Kelingiz, shunda oʻturaylik. (Qoʻlini tutmoq istar.)
Dilnavoz (oʻzini yoʻqotgʻan kabi qoʻlini qattiq tortib, qichqirar). Yoʻq...
Oʻkunar seskanib, oʻzini orqagʻa tashlar. Achchigʻlanib Dilnavozni oʻmuzidan tutib itarib yuborur.
Dilnavoz Oʻkunar oʻturgʻan oʻrunduq ostiga kelib tushar. Yana bot qoʻpar, oʻz oʻrindugʻi sari yurar.
Oʻkunar. Tentak qiz, tentak! Bu nima ish?! (Toʻpponchasini chiqarib moso ustina qoʻyar.) Bu kecha yo men, yo shu! Ongladingmi?!
Dilnavoz (oʻz yeriga oʻturub). Chumchuqdan qoʻrqqan tariq ekmas. Oʻlimdan qoʻrqsa edim, uch oy sen bilan talashmas edim.
Oʻkunar (Dilnavoz sari yurib). Bu yerga oʻtur, dedim senga.
Dilnavoz. Dedim senga, oʻturmam!
Oʻkunar (Dilnavozning yelkasindan tutib). Oʻtqizmoq qoʻlimdan kelmasmi?
Itarib yuborur. Dilnavoz burungi yerga yiqilur, yana turur.
Dilnavoz. Nima istaysan mendan, yirtgʻuch hayvon! (Oʻz yeriga borib oʻturur.)
Oʻkunar (toʻpponchasini olib). Shundaymi?!
Dilnavoz (oʻylar). Achchigʻini keltiray, oʻldursun-da, qutulay. (Soʻylar.) Nomusing boʻlsa, ur! Bir angliz mingboshi hayvon deb, menga qarab turubdir, oʻli!..
Oʻkunarning qoni buzulur.
Yuzi qoʻrqinchli boʻlur.
Toʻpponchasini Dilnavozga toʻgʻri qilar.
Boʻshata yozar.
Birdan qoʻlini tortar.
Toʻpponchasini mosoga qoʻyar...
Oʻkunar. Qulaygina oʻlib qutulmoqni istaysen. Yoʻq, u deganing boʻlmas. Toʻxta, men senga koʻrsatayin!
(Soʻzni bitirmasdan elektrikning bittasini oʻchurub, uyni yarim qorongʻu qilar.) Mana oʻyinni koʻr endi! (Chingʻiroqni bosar.)
Rodubibi kirar.
Oʻkunar (Roduga). Bu kecha manim ishim bor, hech kim bilan koʻrisha olmaymen. Qopuchigʻa soʻyla, kimsani ichkari qoʻymasun.
Rodu (bosh egib). Xoʻb, sohib!
Oʻkunar. Menga araq ketur!
Rodu. Xoʻb, sohib!
(Bosh egib, ketar.)
Oʻkunar. (Dilnavoz sari yurib). Hukumatga qarshu ishlab turganingni bilaturub, seni qamoqgʻa yubormadim. Oʻz uyimda saqladim. Sen-da oʻzingning kim ekaningni unutding. Menga kattalik qila boshlading. Gapur, hukumatgʻa qarshu ishlashgan yoʻldoshlaring kimlar?!
Dilnavoz. Butun hindlilar!
Oʻkunar. Butun hindlilarmi?!
Dilnavoz. Albatta, sendek ahmoq, vijdonsiz kishilari boʻlgan bir hukumatga hindlilar nari tursun, butun dunyo qarshudir.
Oʻkunar (tutmoqchi boʻlib). Soʻzning ustini yopma.
Dilnavoz (irgʻib turib qichqirar). Yoʻqol! (Oʻkunar seskanur.) Yer boʻlsang, toʻpponcha bilan kel.
Oʻkunar. Toʻpponcham, miltigʻim, toʻpim, boʻmbalarimda bor.
Dilnavoz. Bor, shunlarni keltur. (Oʻturub, boshini qoʻllari orasigʻa olib turar.)
Oʻkunar (yumshoqcha). Dilnavoz! Oʻzingga achingin.
Shu pallada boshdan-oyoqgʻacha qop-qora kiyingan uch niqobli kirib, Oʻkunarning ketida turalar.
Qoʻllarinda xanjarlari bor.
(Oʻkunar sezmasdan Dilnavozgʻa gapura berar.) Meni tingla, koʻtar boshingni. (Javob kutar.) Shundaymi? Menga qaramaysenmi?! (Javob kutar.) Endi oʻlimga ta...yyorlan...
“Tayyorlan” soʻzi ogʻzinda ekan, toʻpponchasini olmoq uchun qayrilgach, haligi niqoblilar xanjarlarini koʻkragiga toʻgʻri tutarlar.
Oʻkunar soʻzini bitirmasdan, seskanib ketar.
Uning seskanganidan Dilnavoz boshini koʻtarur.
Oʻkunar (qoʻrquv aralash). Kim?!
Birinchi niqobli (qoʻrqinchli tovush bilan). Oʻlum.
Dilnavoz. Oh, qutuldim!
Oʻkunar. Nima istaysiz?!
Ikkinchi niqobli. Qon!
Oʻkunar toʻpponchasini olmoq uchun, Roduni chaqirmoq uchun tebranib koʻrar, niqoblilar qoʻymaslar.
Uchinchi niqobli. Mingboshi hazratlari! Oʻlum quchogʻiga tushgach, tebranmasangiz-da boʻlur!
Oʻkunar. Siz kim?!
Birinchi niqobli (qoʻrqinchli tovush bilan). Bir yoʻla aytdim: oʻlum!
Oʻkunar. Nima istaysiz?
Ikkinchi niqobli. Ikkinchi yoʻla aytaman: qon!
Oʻkunar. Nechuk qon?!
Uchinchi niqobli. Zolim qoni!
Oʻkunar. Oh... oʻgʻrilar... xoinlar!..
Ikkinchi niqobli. Biz oʻgʻri emas!
Oʻkunar. Bu yerga kimdan soʻrab kirdingiz?!
Uchinchi niqobli. Siz kimdan soʻrab bizning oʻlkamizga kirdingiz?!
Ikkinchi niqobli. Bu qizning qishlogʻiga sizni kim chaqirgʻan edi?!
Uchinchi niqobli. Kimdan soʻrab, buni qochirdingiz?!
Ikkinchi niqobli. Oʻgʻri sizga derlar!
Uchinchi nikobli. Sizga xoin derlar!
Oʻkunar. Tilagingiz nima? Soʻylangiz!
Ikkinchi niqobli. Qoningiz!
Uchinchi niqobli. Boshingiz!
Oʻkunar. Oh... yovvoyilar. Inson qoni, inson boshi istaylar.
Birinchi niqobli (yovvoyi bir kulish bilan). Yoʻq... zolim qoni istaymiz!
Dilnavoz (oʻylar). Bu tovush?! Bu menga tanish?!
Ikkinchi niqobli. Sizning qilichingiz bilan toʻkilganlar buloq suvi emas, inson qoni edi. Soʻrovsiz qolsunmi?
Uchinchi niqobli. Sizning buyrugʻingiz bilan kesilganlar buzov boshi emas, inson kallasi edi. Oʻchi olinmasunmi?! Soʻzni uzatmayliq. Bizni tinglangiz!
Oʻkunar (bir oz tinchlanib). Buyuringiz, soʻylangiz, nima istasangiz, berayin.
Uchinchi niqobli. Sizning buyrugʻingiz bilan bu kun “Islomiya emlogʻi”da tintuv boʻlgʻan, shundan kelturgan qogʻozlar, yozuvlarni sizga topshirdilar...
Oʻkunar. Menga topshurmadilar.
Uchinchi niqobli. Yolgʻon chogʻi emas, shul qogʻozlarni bizga topshuringiz.
Oʻkunar. Qogʻozlar menda emas, poʻlis boshqarmasiga yubordim.
Uchinchi niqobli. Bermaysizmi?!
Oʻkunar (yalinib). Boʻlmasa, nimani beray?!
Birinchi niqobli (qoʻrqinchli tovush bilan ikkinchi niqobliga). Bajar ishni!
Ikkinchi niqobli xanjarni koʻtarib, Oʻkunarga solar.
Oʻkunar (xanjar uchi oʻmiziga tegar-tegmas). Toʻxtangiz, topib berayin.
Ikkinchi niqobli oʻz qoʻlini saqlar.
Qogʻozlar mana shu shkafdadir, ochib olingiz.
Birinchi niqobli shkafdan qogʻozlarni olar.
Shkafning bir chetida mana shu sanduqning ochgʻuchlari bor. Olingiz, shu sanduqni ochib, oltunlarimni ham olingiz, meni oʻldirmangiz.
Uchinchi niqobli. Inqilobchiliq, boshqa narsa, oltun oʻgʻrulik boshqa narsadir.
Birinchi niqobli. Menim ishim bitdi. Siz ham, buning ishini bitiringiz!
Oʻkunar (yalinib). Menga tegmangiz. Nima desangiz, berayin.
Ikkinchi niqobli xanjar bilan urar.
Oʻkunar “voh” deb yiqulur.
Joni chiqar.
Uchinchi niqobli uning boshini kesmak uchun tirishar.
Dilnavoz hurkub qoʻpar.
Shu pallada Rodubibi bir patnusda bir shisha araq bilan rumka olib kirar.
Koʻzi bularga tushgach, “oh” deb qichqirar.
Patnus qoʻlidan tushar.
Birinchi niqobli xanjar bilan Rodugʻa yugurar.
Dilnavoz oraga kirar, Roduni quchoqlar.
Dilnavoz. Yoʻq, bunga tegmangiz, bu hindlidir.
Birinchi niqobli (oʻzining tub tovushi bilan.) Unday boʻlsa, yuringiz, uni ham olib borayliq.
(Yuzini ochar.)
Dilnavoz. Oh...
Rahimbaxsh. Senmisen?! (Rahimbaxshning quchogʻiga otilur. Boshini uning koʻkragi uzra qoʻyar.)
Rahimbaxsh (Birinchi niqobli). Kel malak... yuragimni tingla!
Rodubibi (esini yoʻqotar.) Xi-xi-xi... xo-xo-xo... mana-mana, xi-xi-xi...
Barisi obdirab, unga qaraylar.
Lochin, lochin... Xo-xo-xo.... Qoch, qoch, sohib, qoch... Mana, mana, mana qoch!
(Qoʻl, ogʻiz, koʻzi bilan imlab turar.)
Dilnavoz. Esiz! Esini yoʻqotdi.
(Kelib Roduni tutar.) Ona... nima boʻldi senga? Men bilan ketasanmi?
Rodu. Lochin, lochin.... qoch, sohib... Mana, mana, mana...
Dilnavoz. Menim tutqunlikda onam eding sen.
(Manglayindan oʻpar.)
Rodu hech bittasini sezmasdan, ma’nosiz soʻzlarini ayta berar.
Rahimbaxsh (Dilnavoz qoʻlini olib). Jonim, malagim! Bunday ishlar qurbonsiz boʻlmas, hayda, ketaylik.
Dilnavoz (Rahimbaxshga ergashib, Rodudan bir odim uzoqlashgach, yana turar.
Rodugʻa qarab soʻylar). Momojonim!
Rodu koʻk sari qarab imlab, jilmayib turar.
Men bilan yurmading, menga haqlaringni halol et!
Oh... sen esingni yoʻqotding, qamoqdan chiqgʻandek boʻlding.
“Menlik”, “senlik”, “Haq”, “halol” degan chanbarlardan qutulding.
Sen chin erkli boʻlding emdi.
Biroq men...
(Yana Roduning manglayini oʻpgandan keyin Rahimbaxshning qoʻymasligi bilan chiqar.)
Rodudan boshqalari-da chiqarlar.
Parda Roduning ratsiz kulushlari orasinda tushar.
Kunduz. Gangar togʻinda bir magʻora.
Tepasidagi tor tunglikdan yorugʻlik oladir.
Magʻoraning soʻl puchmogʻindagʻi tor bir aylanma bilan tashqarigʻa chiqadir.
Magʻoraning bir yogʻida kichkina bir moso, birda oʻrundiq qoʻyulgʻan.
Devor ostinda yasama oqchalar bilan qoʻzgʻatgʻu bitik terilgan.
Qarshu yoqda yettita oʻn birotar angliz miltiqlar qatorlangʻan, bir chekkada oʻq sadoqlari tartibsizcha turadir.
Unlarning nari yoqinda ichinda toʻrt bumba qoʻyulgʻan bir yogʻoch quti, quti uzra uch-toʻrt qop qatlanib qoʻyulgʻan.
Rahimbaxsh moso boshinda yozib turadir.
Dilnavoz emak pishiradir.
Mahmudxon bilan uch ishchi bitiklar ham yasama oqchalarni bogʻlab, ratlab turalar.
Badrinat sohib tor yoʻl ogʻzinda uzanib yotgan.
Birinchi ishchi. Dilnavoz xonim, osh qachon?
Dilnavoz. Soat necha?
Ikkinchi ishchi (bilak soatiga qarab). Oʻn ikki.
Dilnavoz. Yana ikki soat bor. Shoshmangiz.
Birinchi ishchi. Och qoldik-ku.
Ikkinchi ishchi. Sening kursogʻing tegirmonmidir, buncha och qolasan?!
Birinchi ishchi. Shamolmi edim?!
Badrinat. Men juda ishdan chiqdim.
Ikkinchi ishchi. Siz-dami och qoldingiz?!
Badrinat. Ochliq ham gapmi? Oʻldim! Eshik taginda turubmen?
Yel esib oʻtadir.
Kishining qursogʻi koʻb ishlaydir.
Birinchi ishchi (ikkinchiga). Bu kishining-da qursogʻi tegirmonmi?
Ikkinchi ishchi. Albatta hamda el tegirmoni!
(Kulalar.)
Dilnavoz. Bir soatdan burun kimsaga osh yoʻq.
Badrinat. Dilnavoz xonim! Siz qozon boshinda turibsiz...
Ikkinchi ishchi. Qozon xoni.... qozon xoni.
(Kulalar.)
Badrinat. Istaganda olib yeysiz. Och holini toʻq bilmas.
Birinchi ishchi. Bu orada och qolmagʻan kishi Rahimbaxsh sohib kallasini tushurub yozgʻani-yozgʻan.
Ikkinchi ishchi. Yozuv yozmoq, qorin toʻyduradir, bilasanmi?!
Dilnavoz. Shundaymi? Koʻb yaxshi qozon-toboqni yigʻishturamiz, och qolgʻanga qogʻoz-qalam beramiz, yozuv yozsun.
Ikkinchi ishchi. Men undan parhez.
Dilnavoz. Nechun?!
Ikkinchi ishchi. Doʻqtur buyurgʻan.
Rahimbaxsh. Men-da koʻb toʻq emasmen.
Birinchi ishchi. Jim turubsiz-ku!
Rahimbaxsh. Nima qilay? Menim gapim bilan emak bot pisharmi? Siz tor koʻngulli kishilar. Gapurmay tura olmaysiz. Gapura-gapura, oʻzingizni-da, Dilnavozni-da ishdan qoldirasiz.
Dilnavoz. Kechirasen, oʻrtoq, men ishdan qolmadim.
Uchinchi ishchi. Men zulmga qarshu ishlaymen, bu yoʻlda ochlikdan oʻlsam-da mayli.
Birinchi ishchi. Yasha, Guldodxon, afgʻonligingni kursat.
Badrinat. Afgʻonlar botur kishilar. Anglizlarning bir qiligʻi bor: angliz boʻlmagʻan har kim bilan koʻrushganda, buyuk bir kattalik bilan gapuralar, koʻb soʻziga javob-da bermaylar. Biroq bir afgʻonni koʻrgach, yalinurgʻa majbur boʻlalar.
Rahimbaxsh. Dilnavoz xonimni Oʻkunardan qutqarganimiz kecha Oʻkunar uyidan chiqib, Mahmudxonlarni qutqargʻali borganimizda Guldodxonning koʻrsatgan boturliqlari esdan chiqgʻusi ishlardan emasdir. Buyuk qahramonlik qildi.
Badrinat. Yashasun! Chindan-da buyuk ish koʻrsatgʻan ekan.
Birinchi ishchi. Bu afgʻonlar oʻzlarini “Bani Isroil” bolalari deylar, toʻgʻrimi?
Uchinchi ishchi. Ha, biz bani Isroil.
Ikkinchi ishchi. Yoʻq, jonim, toʻgʻri emas. Juhud bolasi boʻlgʻanda, bir oz qoʻrqoq boʻlar edilar?
Uchinchi ishchi. Bu toʻgʻrida hadis bor.
Badrinat. Buni Rahimbaxsh sohibdan soʻraylik.
Uchinchi ishchi. Koʻb yaxshi, aytsunlar.
Rahimbaxsh. Bir koʻb afgʻon tarixlarinda afgʻonlarni bani Isroil deb koʻrsatilgan. Bu toʻgʻrida tonuqlar ham keturilgan.
Uchinchi ishchi. Ha... tonuqlarimiz koʻb.
Birinchi ishchi. Ninday tonuqlari bor?
Rahimbaxsh. Birinchi tonuqlari shul hadis, ikkinchi tonuqlari “taylasan” degan lungidek bir kiyimlari. Aytalarkim, bani Isroilda ham shu taylasan bor emish. Uchinchi tonuqlari soch qoʻyish ekan, togʻ orasindagi afgʻonlar juhudlarcha soch qoʻyar ekanlar. Menimcha, bu tonuqlari butunlay churuk.
Uchinchi ishchi. Nega?!
Rahimbaxsh. Negakim, bunday tarixiy buyuk soʻrovlargʻa hadis bilan javob berib boʻlmaydir.
“Taylasan” degan kiyimlari eski yunonlarda ham bor edi. Buning Yunondan Eron orqali Afgʻongʻa oʻtganligi uzoq emasdir. Soch qoʻyishlari esa Eronda ham bor. Bundan boshqa tarix bilimi Falastindan Afgʻonistonga bir koʻchish yo koʻchdurush boʻlgʻanini koʻrsatmaydir. Menga qolsa, bu tugunni eshmak uchun, ikki yoʻl bor. Biri-yer ostini qazib, ochiq izlar, belgilar izlamak. Ikkinchisi afgʻon tili bilan juhud tili orasinda bir yaqinlik axtarmoq. Menimcha, afgʻon tili bilan juhud tili orasin-da bir yaqinliq yoʻqgʻa oʻxshaydir. Biroq bu toʻgʻrida uzil-kesil bir narsa aytmak menim ishim emas, tillar bilimiga usta kishilarning ishidir.
Uchinchi ishchi. Mayli, bu ishlar boʻlgʻancha, biz juxud bolasi boʻlub qolarmiz.
Ikkinchi ishchi. Mayli, nima boʻlsang boʻl, biroq ishla, tirish.
Uchinchi ishchi. Tirishmak istamasa edik, shahardan, qishloqdan uzoqlashib, togʻlar, magʻoralar orasinda bunday ishlab turar edikmi?
Badrinat. Yasha, afgʻon!
Ikkinchi ishchi. Yasha, juxud bolasi.
Kulalar. Shu pallada tor yoʻldan hushtak tovushi eshitilar, hammalari obdirab qaraylar.
Rahimbaxsh (yoznichni qoʻyib). Orqadoshlar, qorovulimiz qora koʻrdi.
Turungiz... yaroqlanaylik.
Hammalari turub, oʻn birotarlarini olib, oʻq uyalarini kurub, tayyorlanurlar.
Badrinat. Oʻz kishilarimizdan boʻlsa kerak.
Rahimbaxsh. Shunday boʻlsa kerak.
Birinchi ishchi. Mayli, biz tayyor. Tanish boʻlsa — salom, yov boʻlsa oʻq, kela bersun...
Rahimbaxsh (birinchi ishchiga). Orqadosh! Boʻmbalarni chiqarib qoʻyingiz.
Birinchi ishchi yogʻoch qutidan boʻmba chiqarib moso uzra qoʻyar.
Shu chogʻda miltiq, sadoq, toʻpponcha, durbin bilan yaroqlangan qorovul kirar.
Rahimbaxsh. Kim ekan?
Qorovul. Oʻzimizdan ekan, sohib!
Badrinat. Oʻron berdimi?
Qorovul. Berdi. Chilon yogʻochining ostiga kelgach, bir oz turdi. Oʻng qoʻlini ikki yoʻla koʻtardi.
Rahimbaxsh. Sizda chiqib oʻron beringiz, kelsun.
Qorovul chiqar.
Badrinat. Haydangiz, ishlarimizni koʻra beraylik. Hali bizga yaxshi xabarlar kelsa kerak. Hammasi burungʻi oʻz ishiga oʻturur.
Birinchi ishchi. Yaxshimi, yomonmi, nima boʻlsa, xabar boʻlsun. Yurtdagi yoʻldoshlarimizning hollarini bilib olaylik.
Rahimbaxsh (Birinchi ishchiga). Oʻrtoq, bu boʻmbalarni yeriga qoʻyingiz.
Birinchi ishchi boʻmbalarni qutiga qoʻyib, yana oʻz yerinda oʻturur.
Ikkinchi ishchi. Dilnavoz xonim, osh pishdimi?
Dilnavoz. Bir oz turasiz.
Birinchi ishchi. Bu kungi et qattigʻ ekan, bot pishmasa kerak.
Ikkinchi ishchi. Jonim! Osh boʻlganda ham haligacha pishar edi.
Dilnavoz. Kelgan kishining gaplarini eshitmaganimcha, menim tomogʻimdan narsa oʻtmaydir.
Ikkinchi ishchi. Men ham shunday.
Qorovul kirar.
Rahimbaxsh. Keldimi?
Qorovul. Keldi. Bir xotun ekan.
Rahimbaxsh. Kelsun.
Qorovul qoʻli bilan yoʻl koʻrsatgach, bosh-oyoq yalang, qora yirtiq koʻylakli, chirmashiq toʻzonli sochli yashar bir xotun qoʻlida egri-bugri bir tayoq tutub kirar, bosh egar.
Rahimbaxsh. Qayerdan kelasiz?!
Xotun. Hindustondan.
Rahimbaxsh. Qayerga?
Xotun. Hindustonga.
Rahimbaxsh. Otingiz?!
Xotun. Boʻmba. (Kimsaga bildirmayin, magʻoraning har yoqigʻa qarar.)
Rahimbaxsh. Xush keldingiz!
Dilnavoz ishonchsizcha qarab turar.
Badrinat. Xoʻsh, galiringiz, qani! Nima ish, nima xabar bilan keldingiz?
Xotun. Zayid sohibni koʻrgali keldim.
Badrinat (Rahimbaxshni koʻrsatib). Mana Zayid sohib.
Xotun (Rahimbaxshgʻa bosh egib). Meni Peshovardan navvob Muhammad Husaynxon sohib Bahodur yubordilar.
Rahimbaxsh. Koʻb yaxshi. Xon Bahodur sohibning hollari qalay?
Xotun. Yaxshi. Sizlarga salom aytdilar.
Rahimbaxsh. Eson boʻlgʻaylar, nima buyurdilar.
Xotun. Dedilarkim, biz Peshovarda aprel boshlarinda hukumatga qarshu chiqish yasarmiz. Shuning uchun tayyorligʻimiz bor. Bumbayda Anribil Mistar Japoh sohib, Lohoʻrda Miyon Fozil Hasan sohib, Allohobodda Anribil Sayid Rizo Ali sohib, Alikadada Xoʻja Abdul Majid sohib, Lohurda Mistar Mazhar ul-Haq sohib, Kalkuttada Fazl ul-Haq sohiblar ham shul kunlarda yalpi chiqish uchun qoʻmitadan buyruqlar olganlar.
Rahimbaxsh. Bizga ham bu toʻgʻrida xabar bor.
Xotunning koʻzlari shodlikdan yashiruncha oʻynar.
Xotun. Peshovarda tarqatilgan qoʻzgʻatgʻu bitiklarning Zayd otli bir kishi tomonidan tarqatilganini hukumat tilchilari bilganlar. Bir suratingizni ham qaydandir topgʻanlar, sizni qoʻlga tushurmak uchun bor kuchlari bilan tirisharlar.
Hammalari es qoʻyarlar.
Xotun oʻz soʻzlarining ta’sirini onglamoq uchun bir oz tinar.
Dilnavozda ishonchsizliq.
Rahimbaxsh (sovuqqonli). Xoʻsh... soʻngra?!
Xotun. Xon Bahodur sohib sizdan oʻtinalarkim, bir necha kun shaharlargʻa sira yaqinlashmayin yurgʻaysiz. Boʻlgʻudek esa, Bogʻiston tomonga oʻtib-da qolgʻaysiz. Dilnavozning oʻzini kuchlab saqlagʻani koʻrunur.
Rahimbaxsh. Boshqa?
Xotun. Bosilgan bitiklardan menga bir oz bergaysiz.
Rahimbaxsh (Badrinatga). Chiqingiz, “Hinduston” degan yangi bitikchadan besh yuzta beringiz.
Badrinat sohib sakkiz betlik kichkina bitikchalardan besh bogʻlam olib xotunga berar.
Xotun qoʻltugʻidan bir qopchiq chiqarib bitikchalarni solar.
Rahimbaxsh. Xon Bahodur sohibga salom aytingiz. Qoʻllarini oʻparmen. Ilgimdan kelgancha aytganlaridek ishlarmen.
Xotun (qopchiqni koʻtarib). Xoʻb. Yaxshi qolingiz.
Rahimbaxsh. Yaxshi boringiz.
Xotun magʻoraning har yonigʻa yana bir yoʻla yashurungʻina qaragʻandan keyin chiqmoq istar.
Dilnavoz (birdan qaynab ketar). Toʻxtangiz... Toʻxta!..
Xotun (qayrilib). Kim? Menmi?
Dilnavoz. Ha, sen! Sen tilchi xotunsen! Hammalari obdirab qolurlar.
Xotun (yasama bir obdirash bilan). Kim? Menmi? Meni tilchimi deding?! Bu qanday soʻz?!
Dilnavoz. Seni dedim. Tilchisen!
Rahimbaxsh (yerindan turub Dilnavozgʻa yaqinlashur). Senga nima boʻldi, Dilnavoz?!
Dilnavoz (ishchilarga). Tutingiz buni! Bu tilchidir deyman, tutingiz buni!
Birinchi, uchinchi ishchilar xotunni tutarlar.
Rahimbaxsh. Nega tutdurasan buni?!
Dilnavoz. Bu tilchidir, hukumat tilchisidir.
Rahimbaxsh. Qayerdan bildingiz?!
Dilnavoz. Oh... menim yuragim shunday koʻrsatadir. Tilchidir bu!
Rahimbaxsh. Yurak koʻrsatishi bilan bir kishini tutub boʻlmaydir. (Ishchilarga.) Qoʻya beringiz!
Ishchilar qoʻymoqchi boʻlgach.
Badrinat (ishchilarga). Toʻxtangiz. (Ishchilar yana tutarlar.
Badrinat Rahimbaxshgʻa.) Koʻrsatishlarning eng toʻgʻrisi yurak koʻrsatishidir...
Rahimbaxsh (soʻzni kesib). Qaysi bir qonun yurak koʻrsatish bilan bir kishini tutduradir?
Badrinat. Qonunlargʻa qaramangiz. Ular boʻsh narsalardir.
Rahimbaxsh. Nima qilmoqchisiz?!
Badrinat. Men aytamankim, Dilnavoz xonim bu kishiga ishonmay ekan, biz qisqagʻina bir soʻrov qilaylik. Bu xotun soʻrashlarimizgʻa toʻgʻri javob bera olsa, keta bersun.
Xotun. Siz koʻb qiziq kishilar ekansiz. Anglizdek katta bir davlatga qarshu ishlaysiz. Hindustonni qutqarmoqchi boʻlasiz. Oʻz kishilaringizdan biri meni sizga yuborgan ekan, menga ishonmaysiz. Siz bu ong bilan, bu miya bilan qanday ishlay olursiz?! Mendan nima soʻraysiz?! Oʻroningizni berdim.
Xon Bahodurning soʻzlarini aytdim. Qaysisi toʻgʻri chiqmadi?! (Rahimbaxshga.) Siz aytingizchi, oʻroningizni yanglish soʻyladimmi?
Rahimbaxsh. Yoʻq
Xotun. Xon Bahodurdan aytgan soʻzlarim yolgʻon chiqdimi?!
Rahimbaxsh. Yoʻq.
Xotun. Yana mendan nima soʻraysiz?!
Badrinat. Bu magʻorani sizga kim darak berdi?!
Xotun. Meni sizga kim yuborgan esa, shul darak berdi.
Badrinat. Oʻzingiz qayerdan?
Xotun. Peshovardan.
Badrinat. Qaysi mahalladan?
Rahimbaxsh. Qoʻyingiz, Badrinat sohib! Bu ishimiz uyatdir. Xon Bahodur sohib eshitsa, yaxshi boʻlmas. Xon Bahodur sohib bunga ishonib bizga yuboribdir. Oʻronni oʻrgatibdir. Yashurun soʻzlarni aytibdir. Hammasini oʻz qulogʻimiz bilan eshitdik. (Xotunning koʻzlarida shodlik.) Siz yanadan “Qaysi mahalladansen?”, deb turasiz, bu ish kulunchdir. (Ishchilarga.) Qoʻyaberingiz!
Ishchilar xotunni qoʻyaberalar.
Xotun. Men ketaymi?
Rahimbaxsh. Ketingiz. Xon Bahodur sohibgʻa salom aytingiz.
Xotun chiqar.
Dilnavoz. Ketdi. Qutuldi. Yaqinda boshimizgʻa bir balo keturur.
Rahimbaxsh. Dilnavoz, oʻtinamen shu qoʻrqoqlikni tashla.
Badrinat. Haydangiz, oshni suzingiz, och qoldiq. Boʻlgʻani boʻldi.
Birinchi ishchi. Juda oʻldiq, oshni suzingiz.
Dilnavoz. Xoʻb. (Qozondagʻi qovurmani ikki toboq, bir chanoqgʻa suza boshlar.)
Ikkinchi ishchi (sufrani yozib, non qoʻyub). Qani kelingiz!
Hammalari sufra tegrasinda oʻtururlar.
Dilnavoz (uchinchi ishchiga). Guldodxon, bu bir chanoq oshni qorovulgʻa berib kelingiz.
Uchinchi ishchi. Xoʻb. (Chanoqni qozon boshidan olib qorovulgʻa chiqarur.) Dilnavoz osh toboqlarini sufra uzra kelturub qoʻyar.
Oʻzi ham oʻturur, uchinchi ishchi ham kelib oʻturur, yeya boshlarlar.
Birinchi ishchi. Dilnavoz xonim, xotunni koʻb qoʻrqitdingiz-da.
Ikkinchi ishchi. Jonini chiqardilar.
Dilnavoz. Men shunga ishonmadim. Shuni koʻrgach, koʻnglim qoralandi.
Rahimbaxsh. Jonim! “Men ishonmadim” deb, bir kishini tutmoq toʻgʻrimi?
Dilnavoz. Menim oʻgʻursiz bir koʻnglim bor. Boʻlgʻusi yomonliklarni burunroq koʻradir. Buni oʻzing-da bilasen.
Rahimbaxsh. Bir narsa boʻlmas. Tinchlan!
Dilnavoz. Koʻrarsen.
Uchinchi ishchi. Bir narsa boʻlgʻanda, nima boʻlur? Biz nimadan, nega qoʻrqamiz? Bu ishga kirishgan kun jonimizdan kechmagan edikmi?
Dilnavoz. Tuzuk. Jonimizdan kechgan edik. Biroq qoʻl-oyoqlarimizni bogʻlab, unlarga beramiz demagan edik.
Badrinat. Dilnavoz xonim! Koʻb qaygʻurmangiz. Hukumat bizning izimizni topib haligi xotunni yuborgan boʻlsa, u xotunni tutub tilim-tilim qilmoq ham unumsizdir. Izimiz topilgandan keyin unlarning tilchi xotunlari bir emas, oʻn emas, minglarcha bor. Tutub oʻldirmak bilan bitmas. Tashqaridan qorovulning hushtak tovushi kelar.
Dilnavoz. Mana... aytganim chiqdi!... Hammasi obdirab qarar.
Rahimbaxsh. Shoshma jonim, qorovul kelsun.
Badrinat. Menga qolsa, Dilnavozniki tuzuk. Ish yomonlashdi. Turingiz, bunlarni yigʻishturub, boʻmbalarni tayyorlangiz.
Hammalari turib, sufra, toboqlarni yigʻishturub, qutidan bombalarni chiqarib, mosogʻa qoʻyarlar.
Qorovul yugurub kirar.
Rahimbaxsh. Nima gap?
Qorovul. Bizni bosalar...
Badrinat. Orqadoshlar, telba boʻlmangiz, miltiqlarimizni olib sadoqlarimizni toqayliq, tashqari chiqib, tor yoʻlning boshini tutayliq.
Hammalari sadoqlarin, miltiqlarin olurlar.
Rahimbaxsh. Boʻmbalarni-da birtadan olaylik.
(Mahmudxon bilan uch ishchi toʻrt boʻmbalarni olurlar.) Haydangiz, tashqariga!
(Oʻzi ilgari tushar, boshqalar uning ketidan chiqarlar. Tashqaridan Rahimbaxshning tovushi kelar.)
Yaqinlashalar.
Yuguringiz.
Har kim oʻz buljorinda tursun.
Bir oz tinishdan soʻng miltiq tovushlari eshitilur.
Miltiq tovushlari orasinda ikki boʻmba-da portlar.
Soʻngra jimjit boʻlur.
Ikki daqiqadan keyin yuzboshi Porlinsun, olti poʻlis hamda haligi tilchi xotun, Dilnavoz bilan Badrinat sohibni tutqun qilib magʻoragʻa kirarlar.
Tutqunlarning qoʻllari bogʻlangan.
Badrinat sohib oyogʻindan yaralangani uchun oqsar.
Porlinsun. Kelingiz, yogʻiylar! Bu yerda nima ishlay edingiz?!
(Bir daftarcha ochib yoza boshlar.)
Badrinat. Soʻramoq ortuq bir ish. Shu yerdagi narsalarning oʻzi koʻrsatadir.
Porlinsun. Yoʻldoshlaringiz qani?
Badrinat. Oʻlmagan boʻlsalar, qochgʻandirlar.
Porlinsun. Necha kishi edilar?
Badrinat. Bizdan boshqa ikki kishi.
Porlinsun. Shuncha otishgan shul toʻrt kishimi edi?!
Badrinat. Shul toʻrt kishi shuncha otishgan edi!
Porlinsun. (Dilnavozga qaragʻandan keyin, oʻylar.) Oʻkunarning uyinda koʻrganimdan yaxshilanmish. (Soʻylar.) Sening oting nima?
Dilnavoz. Dilnavoz.
Porlinsun. Sen-da shunlardanmi?
Dilnavoz. Ha.
Porlinsun. Sizning boshligʻingiz kim edi?
Badrinat. Men edim.
Porlinsun. Sening oting nima edi?
Badrinat. Badrinat.
Porlinsun. (Poʻlislargʻa devor tagindagi qogʻozlar bilan qoblarni koʻrsatib.) Bu qogʻozlarni qoblarga solingiz.
(Poʻlislar qogʻozlarni bir qobgʻa solurlar. Qobning ogʻzini bogʻlarlar. Porlinsun qob ogʻzini soʻrgʻich qilgʻandan keyin.) Qob bilan bu mashinani olib chiqaringiz. (Poʻlislar unlarni koʻtarib chiqarurlar.) Bu ikkisini ham chiqaringiz.
Poʻlislar Badrinat bilan Dilnavozni chiqarurlar.
Hammadan keyin Porlinsun chiqar.
Parda tushar.
Gangar togʻining kichkina tepalarindan biri. Oʻngdan tepaga chiqar tor bir yoʻl. Soʻlda koʻkargan ikki-uch togʻ ogʻochlari.
Tepaning nari yogʻinda uzoqdagi oʻrmonning ustigina koʻrunadir.
Quyosh yangigina botgan.
Havo qorongʻulana yozgʻan. Sahna jimjit.
Bir ozdan keyin tepaning soʻl yoqidan (yoʻlsiz tomondan) Rahimbaxsh tirmashib chiqar.
Rahimbaxsh (u yon-bu yongʻa qaragʻandan keyin charchaganin koʻrsatib.) Uf... mana shu yer yaxshi ekan. Shunda bir oz turaylik.
(Tubanga qarab, oʻrtoqlarini qoʻli bilan chaqirgʻandan keyin oʻturub, tushunchaga tolar.)
Oh... Dilnavoz... baxtsiz bir yurtning baxtsiz qizi boʻlgʻaning yetmas ekandek, baxtsiz bir yigitning baxtsiz bir sevgilisi ham boʻlding. Uchmoxdek bogʻchalardan ajrab, tomugʻdek magʻoralarda yashading. Malak eding, shaytonlarga tutulding.
(Uzoqlarni tinglagʻandek boʻlub.) Oh... “Meni qutqar!” degan tovushing qulogʻimdan ketmaydir. Qutqarurmen.
Seni bir necha yoʻla Oʻkunardan qanday qutqargʻan esam, yana shunday qutqarurmen...
(Birinchi, ikkinchi, uchinchi ishchilar bilan Mahmudxon tirmashib chiqarlar.)
Keling, oʻrtoqlar! Shunda bir oz turaylik.
Hammasi oʻtururlar.
Mahmudxon. Nima qilamiz endi?
Rahimbaxsh. Shunda poylab turamiz. Unlar ana u katta yoʻldan oʻtarlar...
Uchinchi ishchi. Shundami tutarmiz?
Rahimbaxsh. Yoʻq. Unlar uzoqdan koʻringach, ildam yugurub, ana u oʻrmonliqgʻa borarmiz. Shunda borganlarinda bosarmiz.
Mahmudxon. Bir ish qilaylikkim, shul xotun tuzoqgʻa tushgay. U qutulsa, ish chatoq.
Uchinchi ishchi. Albatta... U shayton xotun kimlar bilan ishlaganimizni bilib ketdi. Qochib qutulsa, butun yoʻldoshlarimizni tutdurgʻusidir.
Rahimbaxsh. U oʻrmonliq kenggina yerdir. Unda borganda hammasini tuzoqgʻa tushururmiz.Uchinchi ishchi Badrinat sohib bilan Dilnavoz xonimni ham qutqarurmiz.
Mahmudxon. Ular nechuk tutuldilar?
Rahimbaxsh (birinchi, ikkinchi ishchilarni koʻrsatib.) Bunlar toqgʻa chiqgʻandan keyin men tor yoʻlning oʻng yogʻindagʻi bir qoyaning panasinda yerlashdim. Badrinat sohib mendan ustarak turgan edi. Dilnavoz-ku sizlar bilan shul yoqgʻa ketgan edi.
Mahmudxon. Ha.
Rahimbaxsh. Siz oʻz buljarlaringizda yerlashdingiz. Dilnavoz ham bir ogʻochning panasinda qoldi. Menga koʻrunub turgʻan edi. Yov bizning yoqni koʻrgach, soʻlgʻa buruldi. Uchtasi yiqilgandan keyin qolgʻani ogʻochgʻa yaqinlashdi. Men Dilnavozning qiynoqda qolgʻanin onglagʻach, yugurib bormoqchi boʻldim. Birdan kuchli bir qoʻl yelkamdin tutdi.
Qarasam, Badrinat sohib. “Siz nega keldingiz?”, dedim.
“Sizning tushunchangizni onglab keldim” dedi.
“Nima istaysiz?” dedim.
Aytdikim: “Ishimiz yomon. Qochmoq kerak”.
Men bu soʻzdan qizidim.
“Dilnavozni qoʻyub qochmam” dedim.
Badrinat sohib dedikim: “Siz Dilnavozni ham qoʻymangiz, qoʻmitaning magoradagi shuncha narsalarini ham unutmangiz. Biroq shu pallada qochmoqdan oʻzga yoʻl yoʻq. Men boshqa orqadoshlargʻa qochmoq ishorati berdim. Siz-da shular bilan qochingiz, men Dilnavozning koʻmagiga boramen. Uni qutqara olsam, erishamen. Qutqara olmasam, oʻzim ham uning yoninda qolgʻali tutulamen. Siz yoʻldagʻi oʻrmonliqgʻa borib turingiz. Bunlar shundan oʻtarlar. Yoʻllarini toʻsub, oʻzlarini yoʻq etib, bizni qutqarursiz”.
Mana men Badrinat sohibning aytgan shu soʻzlari uchun sizni bu yerga keturdim.
Mahmudxon. Soʻngra nima boʻldi?!
Rahimbaxsh. Oh, doʻstim! Narisini soʻrama! Koʻr boʻlgʻay edim-da, koʻzim koʻrmagay edi! Badrinat Dilnavozga erishgach, poʻlislar-da yetishdilar. Dilnavoz bilan Badrinat sohibni tutdilar.
(Butunlay oʻzgarib.) Uf... men buyuk vijdonsizliq etdim. Dilnavozimni qutqarmasdan qochdim. Oh, baxtsizlik!
Uchinchi ishchi. Jonim, nima boʻldi senga! Tetik tur! Dilnavozning bu ikkinchi tutulishidir. Birinchi yoʻla qutqargʻanimizdek, bu yoʻla ham qutqarurmiz.
Ikkinchi ishchi. Endi shunda turamizmi?
Rahimbaxsh. Yoʻq. Unlarni poylab turubmiz.
Qoralarini koʻrgach, oʻzimizni oʻrmonliqgʻa olurmiz.
Mahmudxon (uzoqdan bir narsani koʻrgandek boʻlub). Ana, keldilar. Turingiz!
Rahimbaxsh. (Mahmudxon qaragan sari qarab.) Ha-ha, keldilar. Orqadoshlar, yerimizdan qoʻpmaygina tepadan tusha beraylik. Koʻrsoq, koʻrurlar.
Uchinchi ishchi. Men ketdim.
Oʻzini tepadan tubangʻa qoʻya berar, boshqalar ham uchinchi ishchidan keyin tusha berarlar.
Rahimbaxshxon tepada uzanib kelganlarmi poylar.
Bir ozdan keyin oshogʻiga qarab, yoʻldoshlariga soʻylar.
Rahimbaxsh. Katta yoʻldan chiqdilar. Shu tepaga kelaturgan tor yoʻlga kirdilar. Shu tepaga sekin-sekin kelalar. Oʻzimizni oʻrmonliqgʻa olayliq.
(Bir oz turib oʻzini Tepadan tashlar, yoʻqolur.)
Sahna bir-ikki daqiqa jimjit qolar.
Soʻngra tepaga chiqaturgʻan tor yoʻl tomoqindan yuzboshi Porlinsunning tovushi eshitilar.
Porlinsun. Mana shu tepa yaxshi ekan. Sen borib yoʻldoshlaringa ayt. (Porlinsun bilan bir poʻlis sohib sahnaga kirarlar.) Bir kishini otlargʻa qorovul qoʻysunlar. Boshqalari narsalar ham tutqunlarni olib shunga kelsunlar. Sen menim oʻrundugʻimni ketur.
(Poʻlis salom olib chiqar. Porlinsun yurub soʻylar.) Oʻshalarning toʻrttasi oʻn ikki kishimizni oʻldurubdur. Oʻzlaridan bir kishi ham oʻlmagan! Biroq ikkitasi qoʻlgʻa tushdi. Ular “bizdan kishi oʻlmadi” deb shodlanalar. Ahmoqlar, buni onglamaylarkim, bizdan oʻldirganlari oʻn ikki kishi ham oʻzlarindan edi! Ular-da Hindustonli edilar. Oʻz qilichlari bilan oʻzlarini kesmak mana eng buyuk hunar!.. (Koʻpub.) Bu qizni demaysizmi! Buning tutilgani!.. Men bu qizni mingboshi Oʻkunarnikida koʻrgan edim. Shuni qoʻlga tushurgali bir ozda tirishgan edim. Bu kun bu mening qoʻlimgʻa tushubdir.
Poʻlis bir “yoʻlchi oʻrundugʻi” (qatlama ustul) olib kelar, yuzboshi koʻrsatgan yerga qoʻyar.
Yuzboshi oʻrunduqgʻa oʻturur.
Besh poʻlis bilan tilchi xotun narsalar bilan tutqunlarni kelturalar.
Yuzboshiga salom berarlar.
Badrinat (tepaning har yoqigʻa qaragʻandan keyin oʻylar). Bu nima? Bu kecha oʻrmonlikdan oʻtmay, shundami yotamiz?!
Porlinsun. Haydangiz, bir chekkada oʻturingiz. Qorongʻu kechada oʻrmonlikdan oʻtmoq yaxshi emas.
Husayn qorovullik etsun.
Poʻlislar yuzboshining buyrugʻini olgach, tutqunlarni bir chekkada oʻtkuzurlar, miltiqlarini tepaning oʻrtasinda “chotma” qilib, oʻzlari tutqunlarga yaqinroq oʻtururlar, bir-birlari bilan gaplashalar.
Xusayn degan poʻlis qorovullik qilar.
Porlinsun (Badrinatga). Shu togʻliqda biz bosgʻan magʻorada ham oʻchoqlaringiz bormi?
Badrinat. Yuzboshi! Siz bizni tutishga buyurgʻan edingiz. Ishingiz bizni qoʻlga tushurmak edi, tushurdingiz. Yana bir ishingiz qoldikim, bizni Peshovargʻa eltib, soʻrovchilarga topshurmoqdir. Bizdan gap soʻramoq ishingiz emasdur.
Yuzboshi jim boʻlur.
Poʻlislar esnay boshlarlar.
Badrinat (oʻylar). Tangri Rahimbaxshga es bersinkim, oʻrmondan beriraq kelib bizni izlagay.
Ertagacha bizni shul oʻrmonlikda kutib tursa, ishimiz bitdi!
Porlinsun (tilchi xotunga). Bu qizning qoʻllarini yechib qoʻy. Ovroʻpa adolati xotunlarni bu holda koʻrmak istamas.
Dilnavoz (Badrinatga eshittiribgina). Yana shaytonlik boshlandi.
Tilchi xotun. Xoʻp.
(Yerindan turub, Dilnavozning orqasigʻa oʻtar, qoʻlini yecha boshlar, Badrinatga soʻylar.) Yovvoyilar, oʻzingiz-ku mayli, koʻzlaringiz chiqsun. Gul kabi bir qizni nima deb magʻoralarda qiynab tutasiz?
(Badrinat eshitmaslikka urunar. Xotun Dilnavozning qoʻllarini yeshgach, oʻz yeriga borib oʻturur. Dilnavoz qoʻllarini yeshilgʻanindin shodlangudek boʻlmaganini koʻrsatib turar. Xotun yuzboshiga soʻylar.) Yuzboshim, bu goʻzal qiz juda ongli bir qiz-da.
Porlinsun (tushuncha orasinda). Shundaymi?!
Tilchi xotun. Juda esli. Men bularning magʻorasiga borgʻanda, shu kishidan boshqalari meni tanimadilar, menga ishondilar. Bu kishi esa meni tutdirib oʻldurmoqchi boʻldi. (Kulib yuborur.) Boyaqish Zayd menga ishonganin soʻylab, jonimni qutqardi. (Poʻlislar esnay boshladilar.) Bu kishini yashirin poʻlis boshqarmasiga qoʻysangiz, davlatga koʻp xizmat qilgʻusidirlar.
Yuzboshining tolib ketganin koʻrgach, bu ham uzanib yotar.
Poʻlislar koʻzlarini uyqudan ocholmay turalar.
Badrinat (oʻylar). Tangrim, Rahimbaxshga es ber!
Sahna jim-jit qolar.
Qorovul tepaning tor yoʻl tomon yoqasinda kezib turar.
Bir ozdan keyin Rahimbaxsh boya ketgan yerindan boshini sekingina chiqarib, bot yoʻqolur.
Bir oz oʻtgach, Rahimbaxsh toʻpponchasi portlar.
Oʻq qorovulgʻa tekkach, tepadan yumalanib tushar.
Rahimbaxsh bilan yoʻldoshlari ildam chiqib chatmagʻa kelurlar, oʻturgan qorovullargʻa miltiq toʻgʻrilab turarlar.
Bu ishlar juda tezlik bilan boʻlib oʻtar.
Rahimbaxsh (turib, yaroqlanurgʻa vaqt topa olmay, obdirab qolgʻan qorovullargʻa). Kim qimirlasa, oʻlur!
(Yuzboshi Porlinsunning qoʻpib toʻpponcha chiqara yozgʻanini koʻrgan Mahmudxon, qoʻlindagi toʻpponchani boʻshatur. Oʻq yuzboshining koʻkragindin tegar. Yiqilib, talpina-talpina jon berar. Rahimbaxsh Mahmudxonga soʻylar.)
Siz bularning qoʻllarini yeshingiz.
(Mahmudxon Badrinatning qoʻlini yecha boshlar. Badrinat qoʻli yechilgʻach, yerindan qoʻpar. Dilnavoz ham qoʻpar. Rahimbaxsh qorovullargʻa soʻylar.)
Orqadoshlar! Siz bizning yurtdosh, qurdoshlarimiz erursiz. Bizning yuraklarimiz siz uchun uradir. Biz mana shunday qop-qorongʻu kechada koʻrganingiz magʻoralar, togʻlar, tepaliklarda qiynalib yuramiz. Sizni qutqarmoq, sizni yashatmoqdan boshqa bir tilagimiz yoʻq. Siz kelib, bizni bosdingiz! Biz bilan otishdingiz. Ikkovimizni tutdingiz. Biroq biz bilamizkim, bu ishlarning yozugʻi sizda emas. Yuzboshingizdadir.
(Qorovullarning yuzlari kular.)
Shuning uchun shu soatdan siz erklidirsiz. Qachon istasangiz, Peshovargʻa qayta olursiz. Otlaringiz oʻzingizniki. Biroq miltiqlaringiz, toʻpponchalaringiz bizda qolsun.
Badrinat. Shoshmangiz, Rahimbaxshxon...
Shu tilchi xotun yanami qutulib ketsun?
Rahimbaxsh (birinchi ishchiga). Yuboringiz buni u dunyoga!
Tilchi xotun (irgʻib turib yalinar). Zayd sohib, meni bagʻishlangiz, menga ham shu buyurgan edi.
(Yuzboshining gavdasini koʻrsatur. Birinchi ishchining toʻpponchasidan chiqqan bir oʻq bilan “voh” deb yiqulur, jon berar.)
Rahimbaxsh (poʻlislargʻa). Doʻstlarim, nima qilasiz? Shu pallada shaharga qaytasizmi? Ertagacha shunda turasizmi?
Bir poʻlis. Xon sohib! Siz hindli, biz hindli. Bu yuzboshi bizni oʻgʻri tutargʻa deb keltirgan edi, biz koʻrib, onglab turubmizkim, sizlar oʻgʻri emas ekansiz. Sizlarning tilaklaringiz boshqacha ekan. Biz yotganlarning xizmatindan bezib qolgʻan. Bundan keyin sizga xizmat qilamiz. Siz bilan birgalashib yovni yurtdan chiqargʻali tirishamiz. Ishchilarda shodlik.
Rahimbaxsh. Koʻb yaxshi. Yurtimiz sizdek jonli, qonli yigitlardan ish kutadir. Siz zulmga qarshu kurashmoqchi boʻlsangiz, biz qulluqlar bilan qabul qilamiz. Shunday boʻlgach, kelingiz, quchoqlashib koʻrishaylik-da oʻrtoqlashaylik. Hammalari quchoqlashib koʻrishurlar.
Badrinat (bir poʻliska). Doʻstim, siz borib otlar yonindagi qorovulingizgʻa ishni onglatingiz.
Poʻlis. Xoʻb. (Ketmak istar.)
Rahimbaxsh. Orqadoshim, oʻz miltigʻingizni olib boringiz.
(Poʻlis chatmadan oʻz miltigʻini olib borar. Rahimbaxsh qolgʻan poʻlislarga soʻylar.) Emdi hammamiz birlashdik. Oʻz miltiqlaringizni olingiz.
(Poʻlislar shodlanib, miltiqlarini olurlar.)
Badrinat. Endi hammamiz birga, hammamiz ham Hinduston uchun tirishamiz. Yirtqichlardan elimizni qutqaramiz. Yashasun Hinduston, yashasun istiqlol!
Hammalari. Yurtimizni qutqaramiz. Yashasun istiqlol! Yugurib tepadan tusharlar.
Parda tushar.