Abdurauf Fitrat korpusi

Bundan bir necha vaqt muqaddam buxoroli bir kishi bilan uchrashib qolib, bu shaharning qanaqa ekanligini soʻragan edim.
U shunchalik maqtov soʻzlarini aytgan ediki, oʻsha paytdan boshlab bu shahar ziyoratigʻa borishni koʻngulga tugub qoʻygʻandim.
Bu yil, nihoyat, niyatimga yetdim.
Buxoro safarigʻa otlandim.
Shaharga kirgunga qadar butun yoʻl davomida hikoya kilishgʻa arzigulik voqeagʻa shohid boʻlmadim.
Buxoroda boʻlib, necha oylar davomida Buxoro shahri va buxorolilarning ahvoli-ruhiyasini oʻrgandim.
Ularning qariyb barcha ishlaridan ogoh boʻldim.
Ulugʻ bir taassuf bilan aytish mumkinki, buxorolilar faqatgʻina islomning umumiy yemirilishiga “hissa” qoʻshmagʻanlar, balki islom olamining ayrim qavm-qabilalarini ham gʻaflat olamiga tortmishlar!
Sayohatimiz tafsilini bayon qilishdan avval.
Buxoro va buxorolilar xususinda oʻzumda paydo boʻlgʻan fikrimni qisqacha bildirib, hurmatli oʻquvchilarimizni muxtasar ravishda alarning ahvolidan boxabar qilishni zarur, deb bilaman.
Buxoro aholisining jam’i uch toifadir: ulamo, umaro va fuqaro.
Bu oʻrinda alarning har biri xususinda alohida-alohida zikr etib oʻtamiz.
Ulamo: Ma’lumungizki, Buxoro qadimdan gʻoyat dono va zukko boʻlib yetishgan fuzalo ahlini tarbiyalab, voyagʻa etkazgan.
Har kuni bir Abu Ali, Forobiy, Muhammad ibn Ismoil Buxoriy va Ulugʻbek kabilarni jahonga hadya etib, shu tariq oʻzining sharafli dovrugʻini jahon xalqlarining quloqlariga zirak qilib taqqan.
Ammo mana ikki yuz yildirki, oʻzining ilmiy qimmatini yoʻqotmish.
Mirzajon Sheroziyning kelishi bilan Buxoro ulamolari “ziyodati lafzi salosin” ma’nisini tahqiq etishdek naf’siz ishgʻa berilib, adashmishlar.
Turkistonlilarning koʻbchiligi ayni shunda tahsil koʻrganlari bois buxorolilarga ergashib, ular ham jaholat va gʻaflat botqogʻiga botmishlar.
Alal-oqibat madaniyat osmonining porloq yulduzi, insoniyat kitobining nurli sahifasi boʻlmish Turkistonni doʻstu dushman oldida eshitish va gapurish bobida uyatlik bir holgʻa yetkazmishlar, halokatgʻa mubtalo etmishlar.
Buxoro ruhoniylaridan eng moʻtabar maqomgʻa ega boʻlmish bir jamoa kishilari bugungi kunda haqiqiy ilmdan mutlaq xabarsiz qolmishlar.
Yigirma yil tahsil olib, yana yigirma yil dars berib, andin soʻngra muftiylik mansabiga erishganlar, yana arabcha kitoblar mutolaasida qiynalmishlar, oʻzlarining forsiy fikx kitoblarini afzal bilib, oyati karimalarni qanday istasalar, shunday tafsir qilmishlar.
Hadislar toʻqib chiqarmishlar.
Masalan, oʻrni bilan shuni ham ta’kidlaymizki, oʻzlari cheksiz gunohlarni sodir etganlari holda hech narsani koʻrmagandek, yana bechora avomni gunohi sagʻira uchun “kofir” atab, tepkilamishlar.
Bu jamoa har tarafdan Buxoro vaqflarin qilguchining shartlariga zid ravishda ishtaha bilan kemirmishlar, boshqa tarafdan esa, foydali ilmning nomini ham eshitmagan miskin aholining bor-yoʻgʻini shogirdlik yoʻli bilan oʻzlariga taslim qilmishlar.
Umaro: Bu dahshat toʻla jamoa ongsizlik vajhidan baxtga erishgan toʻdalar yordami bilan bir-birlarini quvib, hukmronlik otiga mingach, bechorayu badbaxt xalqning moli va joni, irzu nomus va sharafini shafqatsizlarcha poymol etmishlar.
Bu “saloxiyatli” (!) hokimlar toʻdasi hech bir zamonda hech kimning hurmat-e’tiboriga sazovor boʻlmagʻan ikki toifadan tuzilmishlar.
Birinchi, johil hokimzodalar boʻlib, otalarining hukmronligi davrida fisqu fujur va bema’nilarcha maishatga berilib, barcha insoniy fazilatlardan, hatto zaruriy xat-savoddan ham bebahra qolmishlar.
Boshqa bir toifa attor va boqqollar boʻlib, kar ikki dunyoning saodatidan imkon boricha bahramandlik istamishlar hamda ilmu fazl tahsilini insoniy fazilatlardan biladilarki, hammalari birlashib, turlicha yoʻllar bilan hokimlikning oliy martabasiga etmishlar.
Ushbu “azizlar” maktab koʻrmaganlar, hokimlik qonuniyatlarini eshitmaganlar, ma’muriy idoraning axloq qoidalarin bilmamishlar.
“Millat qanday yuksaladi, mamlakat qaysi yoʻl bilan boyiydi, davlatning xazinasini qanday toʻldirish mumkin” kabi mas’alalar alarning xayollariga kelmamish.
“Muayyan hokimi mansabdorning xalq oldidagi vazifasi nedan iborat, xalqning hokimga nisbatan huquqi qay darajali” kabi andishalarni hech qachon eshitmaganlar.
Ammo biror bir viloyat hokimligʻigʻa tayinlansalar bormi, oʻshal yer hokimligʻini doʻzax olovining baroti yoxud bosqinchilik manbai deb bilmishlar.
Alal-oqibat oʻzlarigʻa qarashli kishilari va bor doʻstlari bilan balolashkari misol ushbu yerga qoʻnub, badbaxt aholining molini nafslari istagancha oladilar-da, podshoh xazinasiga esa insoflari yetkancha topshiradilar.
Hech bir kas ulardan bu daryosimon gʻoratchilik va tomchiday topshirish sababini surishtirmaydi.
Fuqaro. Bu bechoralarda ayb yoʻq, ular har ishgʻa qodirdirlar.
Biroq ayblari shundaki, buni oʻzlari ham bilmaydilar.
Emdi ularning asl ahvolini asarning mohiyatiga bogʻlab, arzimizni boshlashni ma’qul bildik.
Kogonda vagondan tushib, yuklarimni bir foytungʻa ortgach, Buxoroyi sharifgʻa yoʻl oldim.
Yoʻlda bojxona nazoratidan oʻtdim.
Shahar darvozasiga borib, arava toʻxtadi.
Soʻradim: — Nima gap? Bir kishi javob berdi: Quyosh botganidan soʻng toʻrt soat vaqt oʻtgan.
Shuning uchun shahar darvozasini berkitmishlar.
Aravadan tushdim.
Koʻrdimki, shaharga kirolmagan kishilar bir kishining atrofiga toʻplanishib, unga yolbormoqda edilar.
U qoʻpollik bilan bir narsalar deb toʻngillar.
Shu payt “yoʻl bering” degan ovozni eshitdim, Mirshablar odamlarni haydab chetga surishdi.
Darvozani ochdilar: Oldingi ikki-uch aravadagi armanilar ichkariga olingach, darvozani yana berkitdilar.
Darbondan soʻradim: Birodar, armanilarga-ku hech nima demay ruxsat berding, biz musulmonlarning aybimiz nima?
Darbon javob bermay, boshqa tarafga qarab ketdi.
Shu payt yana: “Yoʻl bering”, — degan tovush eshitildi.
Odamlarni ketga surib, darvozani ochdilar.
Emdi yahudiy toʻla bir necha aravalar shaharga kiritildi.
Bundan juda iztirob chekib, baland ovozda: “Yorab, Muhammad ummatlarining gunohi nima?” — deb qichqirdim.
Istaralikgina, chehrasidan nur va aql yogʻilib turgan bir yigit orqamdan kelib: “Jaholat!”” — dedi.
Bu orada yana shahar darvozasini ochdilar.
Boyagi armanilardan biri ichkaridan chiqib, baland ovozda kimnidir (nimanidir) chaqirdi.
Shunda bir it chopib kelib, egasining etagini iskab, gʻingshidi.
Ma’lum boʻldiki, u boyagi armanining iti boʻlib, darvozaning tashqarisida qolgʻan ekan.
Itning egasi unutgan narsasini eslab, yarim yoʻldan itni olib kelish uchun qaytibdi.
It ham armani bilan ichkariga kirgach, shahar darvozasini yana yopdilar.
Emdi bu yerda qolishgʻa toqatim qolmadi, burchakdagi bir choyxonaga qoʻnub, tonggacha dong qotib uxladim.
Ertalab turganimda atrofimda juda koʻb odamlar ham uxlab yotardilar.
Demak, bu kech hech kimni shahar ichkarisiga qoʻyishmabdi.
Tahorat olib, namoz oʻqub boʻlganimdan keyin, yuklarimni boshqa bir aravaga ortib, aravakashdan iltimos qildim: — Bu shaharga birinchi bor kelishim, baland-pastini bilmayman, meni biror karvonsaroyga olib borsangiz.
U: “Juda yaxshi”, — deb, yoʻlga tushdi.
Bozorning oʻrtasiga kelganda aravamiz toʻxtab qoldi.
Manzilga yetibmiz deb oʻylab, tushmoqchi boʻldim.
Aravakash: “Hali yetmadik”, — dedi.
Boʻlmasa, nega toʻxtading?
Qarshimizdan ham arava kelyapti.
Foytundan tushib, ikki-uch arava va foytun bilan yuzma-yuz boʻlib toʻxtab qolgʻanimizni koʻrdim.
Yoʻl juda tor, oʻtish mushkul edi.
Aravakashdan soʻradim: Nima kilish kerak?
Bir tomondagi aravalar tisarilib, picha kengroq joyga borib turishlari kerak.
Men: Biz bilan yuzma-yuz kelganlar nega orqaga tisarilib turmaydilar?
Aravakash: Or qiladilar.
Men: Boʻlmasa, siz tisarilib turing.
Aravakash: Nima, bizda oriyat yoʻqmi?
Men: Sizda ham, ularda ham oriyat bor, biroq biz nima qilaylik?
Aravakash: Bir pas oʻtirib turing.
Shu payt gʻala-gʻovur boshlanib ketdi.
Nima boʻlsa boʻldi, deb aravakashni shu erda qoldirib, oldinga yurdim.
Qarasam, ikki aravakash yuzma-yuz kelib qolishgʻan.
Qabih soʻzlar bilan bir-birini haqorat qilmoqdalar.
Banogoh ulardan biri aravasidan tushib, qamchisini kutarib berigining boshigʻa tushirdi.
U ham aravadan tushib, narigining yuziga ikki musht qoʻyib ketdi.
Boshqa aravakashlar har tarafdan bularga yordamga kelishdi.
Hayal oʻtmay, “ushla”, “qoʻyma”, “ushladingmi?”, “ur!” degan tovushlar hammayoqni bosib ketdi.
Tomoshabinlar janjalchilarni boʻsh kelmaslikka undab baqirar edilar.
Yonimdagi bir kishidan soʻradim: Birodar, hokimiyat odamlari yoʻqmikin, ularni ajratsa?
U kishi mening gapimdan ajablanib, dedi: Hokimiyat odamlarining bular bilan nima ishi bor?
“Hokimiyat odamlariki bu ishga aralashmas ekan, oʻzumni nari olay” deb, aravamga borib oʻtirishni oʻylab, orqamga qaytdim.
Biroq betartib olomon yoʻlni toʻsib qoʻygan edi.
Koʻb mashaqqatlar tortib bir doʻkonning sufasiga bordim-da, janjalning tugashini shu yerda kutdim.
Odamlar oragʻa tushib, janjalchilarni ajratdilar.
Yengilgan tomon aravalarini chorrahagacha qaytarib, yoʻl beradigan boʻldi.
Biz boshqa yoʻl topib, ulardan oʻtib ketdik.
Nihoyat, arava bir karvonsaroy oldida toʻxtadi.
Saroybon yuklarimni tushirib, meni bir qorongʻu hujragʻa boshlab kirdi.
Narsalarimni hujrada qoldirib, shaharni tomosha qilish uchun chiqdim.
Bu shaharda hech kimni tanimaganim uchun zerika boshladim.
Ikki-uch kun chidab, soʻng saroybonni chaqirib, dedim: Menga biror qiziqroq diqqattortar joyni aytsangiz, borib vaqtimni hushlasam.
U: “Havzi Devonbegiga boring”, — deb, yoʻlni ham kursatib berdi.
Borib koʻrdimki, hovuz juda katta ekan.
Uning atrofida sartaroshlik doʻkonlari.
Odamlar choyxonada yirtiq gilamlar ustida choy ichib oʻtirar edi.
Men ham u yerda oʻtirdim.
Hovuzning qibla tomonida keng bir maydon, maydonda baland va katta bir machit qad tiklagan edi.
Buxoro aholisining koʻbchiligi namozni shu masjidda oʻqir ekanlar.
Namozxonlarning koʻpi shu hovuzda tahorat olar ekanlar.
Hovuz atrofidagi sufalardan birida bir pas oʻtirdim.
Buxoro mullalaridan ikki kishi kelib yonimga choʻkdi.
Afti-angorimdan musofirligimni bilib, qarab- qarab qoʻydilar.
Yolgʻizliq jonimga tegdi.
“Bular bilan bir suhbat quray” deb, yaqin borib, salom berdim.
Ular alik olib, bir piyola choy uzatishdi.
Choyni ichdim, ular soʻradilar: — Siz qayerdan? — Hindustondan.
Ular yana oʻz suhbatiga tortilishdi.
Oʻzlari bilan boʻlib, meni eslaridan chiqarishdi chogʻi, men oʻzumni eslatib, soʻradim: Anchadan beri kuzatib turibman: odamlar katta meshlarda hovuzdan suv olib ketib, yana, boʻshatib keladilar.
Buncha suvni qayergʻa tashir ekanlar?
Mulla: Xonadonlariga olib boradilar.
Men: Nima uchun?
Mulla: Ichish uchun.
Men: Hali sizlar ham shu hovuzdan suv ichasizlarmi?
Mulla bir achchiq bilan soʻradi: Bu suvga nima qilibdi?
Men: Buning sogʻliqqa katta ziyoni bor.
Mulla: “Va jaalna minal ma’i kulli shay’in xay”, ya’ni “Har bir tirik jonni suvdan yaratdik”, deydi Quroni karim.
Suvning inson sogʻligʻiga foydasi bor, nainki zarari boʻlsa?...
Men: Albatta, suv inson uchun zararli emas.
Ammo bu xovuzning suvi hech-da suv emas, balchiq va iflosdir.
Mulla: Nega hammasi iflos boʻlar ekan?
Men: Qarang, koʻpchilik hovuzda tahorat oladilar, ogʻiz va burunlarini chayadilar, loy oyoqlarini yuvadilar.
Agar sartaroshlik, choyxona, kallapaz va baliqpazlarning ham chiqindilarining hisobini olsak, har kuni bu hovuzga yarim man iflos tushar-ov.
Mulla: Bu bilan nima demoqchisiz?
Bu hovuzdan suv ichmaylikmi?
Men: Suv ichmanglar, demayman.
Bu hovuzda tahorat olmanglar, burun va oyoqlaringni yuvmanglar, axlat va chiqindilarni bunga tashlamanglar demokchiman.
Chunki ichadigan suv toza boʻlishi kerak.
Shu vaqt azon aytildi.
Men ham machitga kirib, namoz oʻqidim.
Namozdan soʻng karvonsaroy tomonga yurdim.
Yoʻlda bir yigit kelib, salom berdi.
Bu oʻsha men shahar tashqarisida uchratgan yigit edi.
Tanib, alik oldim.
Aytdi: Mulla bilan hovuz toʻgʻrisidagʻi bahsingizdan qoniqib, mamnun boʻldim.
Aytdim: Tashakkur.
Banda bu yurtda musofirman, hech kimni bilmayman.
Agar malol kelmasa menikiga kelib ketib tursangiz.
Aytdi: Taklifingizni rozilik bilan qabul qildim, qaerga tushdingiz?
Men yashab turgan manzilimni aytdim.
Xayrlashdik, yigit ketdi.
Qaytib kelgach, saroybondan “bu shaharda yana qiziqroq boshqa joy bormi?”” deb soʻradim.
Aytdi: Ertaga seshanba.
Hazrat Bahovaddin mozoriga boring.
Tunni oʻz hujramda oʻtkazdim.
Tongda tashqarigʻa chiqmoqchi boʻlganimda, eshik taqilladi.
Aytdim: Marhamat kiravering.
Kechagi yigit bir sherigi bilan kelib ekan.
Aytdi: Sizni uyimizga olib ketmoqchiman.
Aytdim: Bandangiz bu tong Hazrat Bahovaddin mozorini ixtiyor qilib edim.
Birga boʻlsangiz, koʻb yaxshi boʻlur edi.
Aytdi: Albatta, borurmiz.
Ammo janoblari, bundan keyin bunday karvonsaroylarda turmasliklari lozim.
Uyimning toʻri sizga taslim.
Yuklaringizni doʻstimga beraylik, uyga olib borib qoʻyadi.
Biz birgalashib Hazrat Bahovaddin ziyoratiga borurmiz.
Aytdim: Juda yaxshi.
Yuklarimni sherigiga topshirib, yangi doʻstim bilan koʻchaga chiqib, aravaga mindik.
Manzilga etib, yana bir oz piyoda ham yurib, keng bir sahnga chiqdik.
U erda yangi qurilgʻan minor bor ekan.
Machit maydonidan oʻtib, ziyoratgoh eshigidan kirib, shularni koʻrdik: keng sahn, oʻrtada Bahovaddinning qabri boʻlib, odamlar uni ziyorat qilar, bir-bir, ikki-ikki kishilashib unga ta’zim qilar edilar.
Men ham ziyoratga tutindim.
Ba’zi joylarda ikki-uch qoʻchqor shoxini koʻrdim, boshqa joylarda ot dumi qilidan yalov yasab, osib qoʻygʻan ekanlar.
Xojalar qishloqlardan kelgan ziyoratchilarning yoqasidan ushlab, “Piringni ziyorat qil” deb, oʻsha shoxlarni oʻptirar va shu yoʻl bilan pul olar edilar.
Moʻmin qishloqilar bu shoxlarni astoydil oʻpar, yalov qillarini koʻzlariga surar edilar.
Shu vaqt xojalardan biri ot qilidan yasalgan yalovni olib, “Ziyorat qil!” dedi-da, yuzimga surkadi.
Gʻazabim kelib, uning qulogʻi tagiga bir musht tushirdim va oʻtib ketdim.
Kuzatishimcha, qabr ziyoratidan qaytgʻan har moʻmin boshini mozorning bayrogʻi koʻtarilgan choʻpga tekkizib, uni oʻpar, koʻzlariga surar va yigʻlagancha besh daqiqa choʻpdan boshini olmas, misoli shu choʻpga oʻzining parishon roʻzgʻoridan shikoyat qilib, hojat chiqarmoqchidek edi.
Tashqarigʻa chiqdim.
Doʻstimning taklifi bilan choyxonaga kirdik, oʻtirdik.
Ikki-uch buxoroli kelib, bizning soʻriga oʻtirdilar.
Birga choy ichdik.
Ulardan biri menga qarab, aytdi: Ushbu fayzli mozorni qanday topdingiz?
Men: Naqshband hazratlarining mozori tufayli bu joy gʻoyat fayzli va ehtiromgʻa loyiq.
Faqat uning ziyoratida qalbimni qorongʻulik bosdi.
U kishi: Nima qorongʻulik?
Men: Ana u qabr ustiga koʻtarilgan choʻb nima?
U kishi: Bu mozorning bayrogʻi.
Men: Bahovaddinning oʻzidan qolgʻanmi?
U kishi: Yoʻq... bu choʻb muqaddas qabrlarning alomatidir.
Uni ora-sirada yangilab turishadi. Bahovaddinga buni dahli yoʻq...
Men: U holda nega moʻminlar bu choʻbga sajda va tavallo qiladilar?
U kishi: Sajda qilmaydilar, faqat boshlarini qoʻyib, hojatlarini soʻraydilar.
Men: Shuning oʻzi sajda emasmi?
U kishi: Sajda qilish, biroq bu ibodatdagi sajda emas, shunchaki hurmat yuzasidan ta’zim qilishdir. Buning gunohliq joyi yoʻq.
Men: Unda nasroniylarni nega kofir ataysizlar?
U kishi: Ular butga sigʻinuvchilardir.
Men: Yoʻq, ular butga sigʻinuvchilar emas, ular kitob ahlidirlar. Hazrati Masih ummatidirlar.
U kishi: Ular butga oʻxshagan bir nimarsagʻa sigʻinadirlar.
Men: U nimarsa?
U kishi: Choʻntagidan qalam va qogʻoz chiqarib, qogʻozga xoch rasmini chizdi va dedi: Mana bu!
Men: Bu nimaning surati ekanini bilasizmi?
U kishi: Butning surati.
Men: Butun dunyoda hech bir ahmoq topilmaydiki, bir ma’nisiz shaklga xudo deb sigʻinsa.
Nasroniylarning ta’limoti barcha joyda ma’lumdirki, bu shaklga ular hech ham xudo nomini bermamishlar.
Siz but deb aytgan bu surat xoch shakli boʻlib, nasroniylarning e’tiqodiga koʻra, u Iso paygʻambar taniga tekkani uchun tabarruk boʻlgʻan.
Shuning uchun nasroniylarning bir toifasi unga ta’zim qiladilar.
Ibodat uchun emas, shunchaki hurmat yuzasidan ta’zim etadilar.
Makka kofirlari ham musulmonlikdan avval butni xudo deb bilar edilar, goʻyoki oʻsha butlar qiyomat qoyimda ularni asrar emish.
Chunonchi “Ha ulai shuf’a una indallahi”, ya’ni “Bular Allohning oldida bizlarning shafoat qilgʻuchilarimizdirlar” oyati bu ma’nining dalilidir.
Gʻoyat hayratlanarli joyi shundaki, sizlar boshqalarni xochga sajda qilganlari uchun kofir deb ataysiz, oʻzingiz boʻlsa mozordagi yalov choʻplariga sajda qilib, hojatingiz ilojini Bahovaddindan soʻraysiz va yana oʻzingizni musulmon deb aytasiz.
Tarsam narasi ba Ka’ba, ay a’robi, K-in rah ke tu meravi ba Turkiston ast.
Ya’ni: Ey musofir, men qoʻrqamanki sen Ka’baga yetolmaysan.
Sening bu yurgan yoʻling Turkiston yoʻlidir.
Sajda qilish esa, uni ta’zim deb atasalar ibodat deb atasalar ham, bizning shariatimizda Allohdan boshqasiga joiz emas.
Sizga islom tarixidan ozgina arz aytsam: Muhammad Paygʻambar hazratlari Makka kofirlarining muruvvatsizliklaridan xafa bolgʻan vaqtlarida oʻz yaqinlariga Xabashga yoʻl olishlarini buyurdi.
Sakson ikki erkak va yigirma bir ayol yoʻlga tushib, Habashga etdilar.
Najoshiy islom muxojirlarining oʻz mulkiga kelganlaridan xabar topib, ularni huzuriga chorladi.
Muhojirlar Najoshiy huzuriga kirdilar, biroq unga sajda qilmadilar.
Darbor ahli ularning bu harakatlaridan hayron qolib, soʻradilar: Biz odatimiz boʻyicha oʻz podshohimizga ta’zim va sajdalar qilamiz. Sizlar nega bunday qilmadinglar?
Hazrat Alining birodari Ja’far binni Abu Tolib ularning orasida boʻlib, bunday javob berdi: Biz Alloh taolodan boshqa hech kimga sajda qilmaymiz.
Paygʻambarimiz bizni kishilarga sajda qilishdan ma’n etmishlar va Xudovanddan oʻzgaga sajda etmasligimizni amr etganlar.
Najoshiy Ja’farning bu javobidan qoniqib aytdi: Alloh nomi bilan aytamanki, men uchun Allohdan oʻzgaga sajda qilmaydigʻanlar eng qadrli kishilardir.
U kishi: Siz Hazrat Bahovaddin haqqigʻa hurmatsizlik qilyapsiz.
Men: Alloh asrasin, banda hech vaqt avliyolar haqqigʻa odobsizliq qilmadim va qilmaymen ham.
Men Hazrat Bahovaddin yomon odam edi va odamlar ham uning ziyoratiga kelmasinlar, deb aytmayman.
Paygʻambarimiz Hazrat: “Qabristonni ziyorat qilingiz, u sizga oxiratni eslatadi”, — deb buyurganlar.
Albatta, mozorlarni ziyorat qilish, agar oʻlim va qiyomatni eslash uchun boʻlsa, bu yaxshi ishdir.
Ammo mas’ala shuki, ziyoratni butparastlik darajasiga yetkazmaslik joiz.
Insof qiling: Hazrat mozorotida nomoz oʻqiysiz, mozor yalovining choʻpiga sajda qilasiz, hojatlaringizni Bahovaddindan soʻraysiz.
Bugun Buxoroyi sharifda kimsa yoʻqki, “E Alloh!”” oʻrniga “Bahovaddin!” desa.
Bu ishlarning hech biri shariatda joiz emas.
Mana qarang, Hazrat Paygʻambarimiz nimani buyurganlar: “Qotalallohu-l-yahuda ittahozu kuburo anbiya’ihim masjid”, ya’ni Alloh taolo yahudiylarni qatl etadi, ular Paygʻambarlarining qabrlarini machit qilib olganlar!
Biz Hazrat Bahovaddinni yaxshi koʻramiz, unga ehtirom qilamiz, ziyoratlariga kelamiz, ammo bu muhabbatimiz, ehtirom va ziyoratimiz bizni shariat qonunlaridan chiqarib, bahovaddinparastlikka olib kelmasin.
Shu vaqt biz oʻtirgan choyxona roʻparasiga bir kishi kelib, pulning oʻrtasida tushunarsiz sheva bilan baland ovozda bayt oʻqib, hammaning diqqatini oʻzigʻa tortdi.
Doʻstimdan soʻradim: Bu kim?...
Doʻstim: Maddoh. Voiz ham deyishadi.
Men: Ha... Voizlar yaxshi kishilar boʻladilar, musulmonlarni Haq yoʻligʻa da’vat qiladirlar.
Uning aytganlariga quloq solish kerak.
Doʻstim kulib aytdi: — Magar unday boʻlsa, quloq soling!
Maddoh kulgili ohangda qissasini boshladi.
Ammo qanaqa qissa deng?
Bu uning maymunona harakatlaridan ham kulgiliroq.
Bu qissani oʻqimoqchi boʻlsangiz, biron bir kitobdan topolmaysiz: boʻsh, bema’ni, yolgʻon, kulgili.
Masalan, bunday deb aytardi: Hazrat Ali bir na’ra tortishda oʻn olti farsax yerni larzaga soldi...
U yuviqsiz gumrohni belbogʻidan koʻtarib, osmongʻa irgʻitgan edi, u xaloyiq koʻz oʻngidan butkul yoʻqoldi.
Bir soatdan keyin osmondan shaloblab tushdi.
Yana qoʻl uzatib belbogʻidan oldilar.
Boshi uzra aylantirib yerga chunonam urdilarki, u surma singari uqalanib ketdi.
Sodda odamlar ushbu safsatalarni eshitib, Hazrat Alini oʻzlaricha tasavvur qilib, gʻolib tabassum bilan unga tahsin va ofarinlar bagʻishlar edilar.
Toʻsatdan bu maddoh oʻz hikoyasini yarmida toʻxtatib, Eron torchilarining oʻyinchisi kabi jazavada yotib-turib, turli qiliqlar boshladi, oʻzini erga urdi, yugurdi, qiyqirdi, chapak qildi, koʻkraklariga mushtladi, sallalarini yerga otib urdi.
Bu holni koʻrib, uni chindan “aqldan ozdi”, deb yubordim.
Doʻstim aytdi: Pul istayapti.
Men: Hali qissasi tugagani yoʻq-ku?
Doʻstim: Toʻgʻri, agar qissani tugatib soʻrasa, hech kim bermaydi-da. Shuning uchun qissaning eng qiziq joyida toʻxtab, pul soʻraydi.
oʻrnimdan turdim.
Doʻstim ham menga ergashdi.
Qolgʻan vaqtimizni atrofni tomosha qilish bilan oʻtkardik.
Kechasi xojalardan birining uyida tunadik.
Ertalab vaqtli turib, shahar tomoshasiga chiqdik.
Aravalar bekatiga keldik.
oʻng tomondagi choyxonalardan har xil ovozlar quloqqa chalindi.
Doʻstimdan soʻradim: Nima gap?
Doʻstim: Hofizlar gʻazal oʻqishayapti.
Men: Borib koʻraylik.
Doʻstim: Koʻrishga arzimaydi.
Men: Nima boʻlsa ham, koʻrmasdan ketish boʻlmaydi, dedim.
Doʻstim noiloj ortimdan ergashdi.
Besh-olti qadam bosganimni bilaman, nimani koʻrdim, deng? Hayhot!
Bu sharafli jannatning yonida jahannam darvozalari ochilmish.
Bu muqaddas mozorning yonida Lut qavmining razolati koʻkarmish!
Odamlar choyxona oʻrtasida besh-oʻn kishilik davra tuzib, oʻrtada yosh bolakayni oʻtirgʻizgan.
U koʻhlikkina bola uyatchanlik bilan yod olgan ikki-uch baytini aytib beradi.
Atrofdagilarning har biri xuddi iblisdek uning atrofini oʻrab olib, oʻzlarining shahvat toʻla nigohlarini bechoraga qadagʻan edilar!!! Ushbu vahima va kufr tomoshadan butun vujudimni titroq bosdi.
Devonalarcha harakat oyoq-qoʻlimni bosdi.
oʻzimcha aytar edim: “E Muhammad! Agar mumkin boʻlsa, tikka (qabringdan) turgin!
Ey, madaniyat tuzuklarining noshiri, ushbu vahshiylarning harakatiga bir nazar sol!
Ey, olamni xalq etganning musallah homiysi!
Yo bularni tarbiyalashning biror chorasini top, yo Lut qavmi kabi yer ostidan ularga joy koʻrsat!
Bu sharmsiz sharmandalarning iflos vujudi Qur’oni karimning obroʻ-e’tiboriga putur etkazishlariga yoʻl qoʻyma!”
Doʻstim qoʻlimdan turtib, “Ketaylik” dedi.
Taklifga qoʻshilib yoʻlga tushdim.
Biz foytunga oʻtirib, doʻstimning uyiga keldik.
Kecham juda kechdi.
Tongda doʻstim uygʻotdi.
Nomoz oʻqub, taom tanovul qildik.
Doʻstim soʻradi: Bugun qayoqqa borishni moʻljallayapsiz?
Men: Agar fursatingiz boʻlsa, madrasalar ziyoratiga borsak.
Doʻstim taklifimni qabul qildi.
Kiyinib tashqariga chiqdik.
Katta bir madrasaga yetib ichkariga kirdik.
Bu oliy madrasalardan edi.
Doʻstimdan madrasa xususinda soʻzlab berishlarini soʻradim.
Aytdi: Buni Koʻkaldosh madrasasi deydilar.
Bir yuz qirq hujrasi bor.
Darsxona, kutubxona, masjid va umumiy oshxonasi ham bor.
Yillik vaqf puli bir yuz ellik ming tanga boʻlib, har yili uning ming tangasi kutubxonaga beriladi.
Yigirma toʻrt ming tangani mudarris oladi.
Qolgʻan qismi esa imom, soʻfi, farrosh, meshkob, sartarosh va Hujra egalari oʻrtasida taqsimlanadi.
Tashqariga chiqdik.
Qarshimizda yana bir madrasa yuksalgan.
Doʻstim aytdi: Bunisini “Devonbegi madrasasi” ataydilar.
Etmish besh hujrasi, Koʻkaldosh madrasasi singari umumiy oshxonasi, masjid va darsxonalari bor.
Yillik vaqfi bir yuz ellik ming tangani tashkil qiladi.
Ushbu mablagʻdan yigirma toʻrt mingi mudarrisga tegadi.
Qolganini esa muazzin, farrosh, meshkob, sartarosh va hujra sohiblari boʻlib oladilar.
Doʻstimning bu soʻzlaridan quvonib: Alhamdulilloh, Buxoro bu vajhdan oʻzining sharafini toʻla himoya qilgʻan ekan, — dedim.
Doʻstim ta’sirlanib, soʻzlarim jarohatini yangilagandek, gʻamgin nigohini menga qadadi-da: Oh... koshki! — deb qoʻydi.
Katta mashaqqat bilan oʻzini bosdi.
Men yana quvonchimni yashirolmay dedim: Haqiqatan shunday oliy madrasalar va katta miqdordagi vaqflargʻa ega boʻlishlik har bir mulkning sharaflik va saodatlik belgisidir.
Buxorolilarning yuksak tole’i va Buxorogʻa tahsil uchun keladigan talabalarning xushbaxtligidir.
Doʻstim bu soʻzlarni eshitib yana parishon holga tushdi va oʻz holini sezdirmaslik uchun qoʻlimdan tutib, tushkun ruhda: Ketdik, — dedi.
Uch-toʻrt soat shahar bozorini tamosha qildik.
Bu shaharning doʻkonlari eskicha uslubda qurilgʻan.
Ayrim rastalarda gʻarb uslubicha qurilgan bir-ikki doʻkon ham koʻzga tashlanadi.
Bu oʻlkaning tijorati madaniyatli, rivojlangan mamlakatlar tijorati kabi taraqqiy etmagan boʻlsa-da, ammo hanuz umuman aholining qoʻlidan chiqmagʻan.
Agar isloh qilsalar, Buxoro aholisi juda katta davlat va boylik egasi boʻlishlari mumkin.
Eronga munosabatdagi kabi ma’nisiz takalluflar bu mulkda kamdir.
Illo, besoqol bolalarga nisbatan ta’zim va ehtiromni ham bandalik darajasiga etkazmishlar.
Agar yoʻllaridan biron besokol bola oʻtadigan boʻlsa, atrofni ta’zim ila bukilgan gavdalar oʻrab oladi va uni davralaridan hayosiz soʻzlaru oh-vohlar bilan kuzatadilar.
Abu Ali va Forobiy farzandlari uchun naqadar pastkashlik bu!!!
Doʻstim meni ushbu sharmsizlik musobaqasi aro olib oʻtib, yana ikki-uch madrasalarni ziyorat qilishga yordam berdi.
Kun botarga yaqin uyga qaytdik, xufton namozigacha dam oldik.
Mening ta’rifimni doʻstimdan eshitga ikki kishi bir mahalda kirib keldi.
Tanishganimizdan soʻng birpas suhbat qurdik.
Doʻstimga aytdim: Sizning iltifotingiz barakati tufayli ayrim madrasalarni tamosha qilib, juda mamnun boʻldim.
Doʻstim: Albatta, sizni mamnun etish bandangizni burchidir.
Agar istasangiz, ertaga ham madrasalarni tamosha qilamiz.
Men: Baraka toping.
Sizdan umidim ham shu edi.
Ammo Buxoroning barcha madrasalari xususinda oldindan bir oz ma’lumot bersangiz juda mamnun boʻlar edim.
Doʻstim choy quyilgan piyolasini yerga qoʻyib, hikoyasini boshladi:
— Buxoroda ikki yuzga yaqin madrasa boʻlib, ular uch toifaga boʻlinadi: oliy, oʻrta, quyi.
Quyi toifaga mansub madrasalar yuzdan ortuq boʻlib, ularning vaqfi ming tangadan oʻn ming tangagachadir.
Bu madrasalarning umumiy vaqf miqdori 500 ming tangaga etadi.
Buxoroda uch yuzta quyi maktab va oʻn bitta kutubxona bor.
Buxoroda yigirmadan ortuq yirik va kichik umumiy oshxonalar bor.
Yirik oshxonalar: har birining yillik vaqfi oʻn mingdan qirq ming tangagacha.
Kichik oshxonalar: har birining yillik vaqfi esa toʻrt mingdan toʻqqiz ming tangagachadir.
Bulardan tashqari, besh yo oltita qorixona va qirqqa yaqin tahoratxona ham bor.
Ularning har biri uchun koʻb miqdorda yillik vaqf tayinlangan.
Hikoya shu erga etgach, doʻstim toʻsatdan jim boʻlib qoldi.
Men ushbu tafsildan mamnun boʻlib, Buxoro va buxorolilarni maqtash niyatida boshimni koʻtardim.
Biroq, taassufki, men ham noiloj sukut qilishga majbur boʻldim, chunki doʻstimni juda qattiq hayajonga tushgan, yuzi alam va gʻazabdan qizargʻan, koʻzlarida olov chaqnagʻan holda koʻrdim.
U oʻn daqiqa sukutdan soʻng birdan “ux” tortib, aytdi: Olamga toʻrt yuz olimni bergan Buxoroyi sharif shunchalik mustahkam ilmiy quvvatga ega boʻla turib, emdi... oh!
Buyuk badbaxtlik bilan iqror boʻlamanki, hozir bu ma’rifat quyoshining osmoni, bu insoniyat olamining jannati, bu fozillar dunyosining ma’mur xonadoni, bu ma’rifat olamining darsxonasi taraqqiyot uchun barcha imkon va vositalarga ega boʻlsa hamki, jaholatning asl makoni, xorlik zanjirining asiriligicha qolyapti.
Tiriklik uchun barcha zarur ashyolargʻa ega boʻlishiga qaramay, yoqasini ajal panjasiga topshirmish! Vo ajab! Nega?
Bas, shuning uchunki, yuqoridagi barcha xayrli maskanlar, hisobsiz mablagʻlar xalq mulkini talovchi bir toʻda razolatpesha xudobexabarlarning jaholat uyiga aylanib, ikki-uch oʻz qornini oʻylaydigan insofsiz kimsalarning fasod toʻla qozonini qaynatishdan boshqa narsaga yaramasa, birovning ogʻirini engil qilmasa, ulardan xalqqa qanday naf?
Bizning otalarimiz “Hal yastavillaziyna ya’lamuna vallaziyna la ya’lamun” yuksak hikmatining ilm olishdagi ahamiyati va darajasini tushunib yetib, ikki yuz madrasa, har madrasada esa oʻntadan oʻn beshtagacha hujralar qurgʻanlar.
Mudarris va shogirdlarning kundalik xarjlarini hisobga olgan holda, yiliga toʻrt milyoʻn tangadan ortuq vaqf puli ajratganlar.
Bu bilan ham kifoyalanmay, ilm toliblarining tahsilini toʻla ta’minlash uchun oʻn bitta kutubxona qurdirib, oʻz davridagi jami kitoblarni shu erda toʻplamishlar.
Ilmu urfonning kundalik taraqqiyotini inobatga olib, har yili kitob va turli majmualar chop qilish uchun qirq ming tanga vaqf ajratmishlar.
Sharqiyat ilmiga alohida ahamiyat bermishlar.
Madrasalar bilan qoniqmay, besh yo olti qiroatxona qurib, ularning ham yillik vaqfini tayinlamishlar.
Biz bu himmat egalarining aziz farzandlari esa, shunchalik baxtli sharoitgʻa qaramay, badbaxt, johil va miskin qoldik.
Madrasamiz bor, kutubxonamiz bor, ammo yurtimizda Tafsir Hadisning bir sahifasini, hatto bir baytini ham arab tilida xatosiz oʻqib, komil ravish bilan tushuntiruvchi bironta allomaga ega emasmiz! Oh, yo rab!
Sharaf sohibi boʻlmish bir qavm uchun qanchalar xoʻrlik!...
Shu payt doʻstim ham toʻlqinlanib ketib, koʻz yoshi qilib oldi.
Yigʻlaganini men bilmasligim uchun bir oz sukut qilib, ikki daqiqadan soʻng titroq va yigʻlamsiragan ovoz bilan soʻzini davom qildirdi:
Ha, ikki yuzta madrasamiz bor.
Ularning hammasi toʻrt milyoʻn tangaga yaqin vaqfga egalar.
Faqat bu vaqflarning hammasi ikkiga boʻlunib, bir qismi “Haqqi ul-tadris” nomi bilan dars beruvchilarning “hamiyat” choʻntagiga kiradi.
Ikkinchi qismini esa, hujralarga qarab taqsimlaganlari uchun, hech shubhalanmay, bechora mullabachchalarning halol haqlariga desak boʻlar.
Badbaxtlikni koʻringki, ushbu hujra larni ham muftilar, mudarrislar va boshqa davlatmand ulamolar oʻzlarining mulklariga aylantirishgan.
Zero, mullabachchalarning vaqf pullarini ham oʻzlarigʻa olganlar.
Hatto hujralarni ham oʻn mingdan qirq ming tangagacha narxda sotmishlar.
Ularning qiladigan saxovatlari shundaki, tolib ijara pulini toʻlamasa ham uning shu hujrada yashashiga rozi boʻlurlar.
Biroq savob niyatida emas, balki bu bir necha bor foyda qilishni koʻzlab qilingʻan ishdir.
Birinchidan, ularning hujrasida yashovchi mullabachcha hamma vaqt hammol singari xojasining xizmatida boʻlishi shart.
Ikkinchidan, hujra egalarining olim va johilliklaridaan qat’i nazar, ulardan dars olishlari lozim.
Bu esa ularning “shogirdim bor, dars beraman”, deyishlariga asos boʻladi va kattaroq madrasalarga mudarrislik qilishlari uchun yoʻl ochib beradi.
Uchinchidan, oʻsha faqir mullabachcha “ustoz hazratlari hujrani boshqa kimsaga bermasin”, degan mulohaza bilan iftitoh pulini koʻbroq berib, gohida sovgʻa shaklida turli narsalarni hujra egasiga taqdim qiladi.
Toʻgʻri, kutubxonamiz bor, biroq kitob qani?
Hamma kitoblarni oʻsha toifa ulamolar uylariga eltib, oʻz mulklariga aylantirganlar.
Muayyan vaqf puliga ega kitoblardan boʻshagan kutubxonaning oʻrinlarini mudarrislikka munosib qozi va muftiylarning oʻgʻillariga topshirmishlar.
Hazrat maxdum ushbu kutubxonalarning vaqfini oʻzlashtirib, imoratini bir bechora mullabachchaga beradi.
Bu ham ikki shart bilan: birinchisi, mullabachcha kechayu kunduz eshoni maxdum xizmatida hoziru nozir boʻlishi lozim, ikkinchidan, janoblari bora-bora bu maxdumni ham “dars beradilar” bahonasi bilan mudarrislikka koʻtarmoqchilar.
Uch yuzga yaqin quyi maktabimiz bor, ammo bularning bari savodsiz muallimlarning razolatxonasiga aylanmish.
Oh, yo rab!
Qanday ajib tilsimlar bu mulkning ahvoli!
Bugun dunyodagi mulkdorlar oʻgrilik, badxulqlik, razolat va gʻariblikni yoʻq qilish uchun maktablar ochadilar, magar shaharlarida biror bir maktab ochilgudek boʻlsa, doʻppilarini osmonga otadilar.
Bizda esa, uch yuzdan ortuq quyi maktab boʻla turib, bolalarimiz oʻgʻriliq, badxulqlik, razolat va gʻariblikka mahkumdir.
Qorixonalarimiz ham bor, ammo butun bir Buxoroda biror bir kishi “Alloh” degan kaliman jalilani “Avvoh” yoki “Abloh” demasin.
Axir, saodatimizni talon-taroj qilgan, istiqbolimizni balo olovining oʻrtasiga tashlagan bu ulamo jamoasi bizga qanday ta’lim beradilar? Fiqhdan: har kim tahorat paytida chap qoʻli bilan ogʻziga suv olib ichsa, yoxud tahoratda oʻng oyoqdan boshlamasa etmish ming yil dozax olovida yonmish.
Har kim ilm ahligʻa ikki marta salom bermasa, kofir sanalmish.
Har kim olim kishini oyogʻi tekkan koʻchadan yursa, hisobsiz va azobsiz jannatga yoʻl olmish...
Aqoyidlardan: toʻrtinchi osmonda yetmish boshli, har boshida yetmish ming ogʻiz, har ogʻzida yetmish ming tili va tilining har biri yetmish min lugʻatda soʻzlashuvchi maloika mavjud.
Xudobexabar!
Sen Buxoroda turib Samarqand ahvolidan bexabarsan-u, toʻrtinchi osmondan qanday qilib xabar berasan?! Hayhot!...
Islom dini qayerda-yu, bu muzahrofot qaeyrda?!
Ey, bechora millat! Bularning hammasi majburan shar’iy qilingʻan huquqlar boʻlib, sen hozir ana shu zoʻravonlar — qoningni soʻruvchi, xonu moningni poymol qiluvchi, sharaf va nomusing bunyodigʻa oʻt qoʻyuvchi kishilar tarafdorisanki, hali ham buni tushunmaysan!
Nainki tushunish, bil’aks, bu masalani anglab etgan, ahvolingni jiddiy suratda isloh kilishgʻa harakat qilayotgan, oʻzining koʻb mablagʻlarini el ravnaqi uchun sarflashga intilayotgan bir donishmand jamoani kofirlar qatoriga qoʻshasan.
Taassuf, taassuf! Doʻstim suhbat asnosida icholmay qolgʻan piyoladagi choyni olib ichdi va juda uzoq sukutga choʻmdi.
Bildim- ki, emdi soʻz navbati menga yetgandi.
Har tugul, bu bechoraga tasalli beray degan niyat bilan soʻz boshladim: Haqiqatdan ham Buxoro va buxoroliklar holi juda achinarli boʻlib, voqean, bu hudpisand ulamolarning ishlari bu millatning tanazzuliga sabab boʻlgʻan.
Ammo, birodar, bundan judayam qaygʻuga botmang.
Faqat sizning ulamoingiz emas, islom olamidagi barcha ulamolar ham soʻnggi uch yuz yil ichida shunga oʻxshash xiyonatlarga yoʻl qoʻymoqdalar.
Kuni kechagina usmonli, tatar, Eron va Hinduston ulamolari ham, sizning ulamoingiz singari, oʻzlarining mazlum xalqining qonini ichib keldilar.
Faqat bu millatlar sizdan oldinroq ushbu haqiqatdan ogoh topib, imkon boricha bu ulamolarning tomiriga bolta urishga intilib, qisqa vaqt ichida millatparvar ulamolarni qorni yoʻgʻon ulamolardan farqlab, birinchilarini boshlariga toj qilib, ikkinchilarini esa oyoq ostiga olmish.
Ilohiy qonun budir: magar biror bir qavm oʻzining ishlarini Alloh farmoyishi asosida olib bormas ekan, oʻzining shaxsiy hayotini sharaf, saodat va farogʻat hamda buyuklik bilan boqadam oʻtkazmas ekan, tinch va osoyishtalik yoʻlidagi niyatlarini yoʻqqa chiqarib, kibr va gʻurur vodiysigʻa qadam qoʻyar ekan, Haq va adolat yoʻlidan chiqar ekan, oʻsha, zahoti shon va sharafligi yer bilan yakson bulib, osoyishtaligi zahmatga, buyukligi esa xorlikka aylanishi muqarrardir.
Chunonchi, “’Innal-arzo parisuha ibadullahi-s-salixin” oyati karimasi bu muddaogʻa dalildir.
Ammo osoyish va saodat nash’asiga magʻlub boʻlgan, kibr va gʻurur vodiysiga qadam qoʻygʻan vaqtlarida Haq va adolatning toʻgʻri yoʻlidan qaytgʻanda ularning sharafliq hollari sharafsizlikka, osoyishlari zahmatgʻa, buyukligi esa mazallatga aylanajak.
Chunonchi, “Innalaha la yoʻgʻayirru ma bi qavmin hatta yoʻgʻayirru ma bi anfu sixim”, ya’ni “Albatta, Alloh taolo bu qavmni oʻzgartirmaydi, hatto oʻz nafslaridagi narsalarni oʻzgartirmagunlaricha” oyati jalilasi bu ma’noning hujjatidir.
Va qachonki, bu adashuvchilar falokat va ojizlik yukidan “dod” solib, gʻaflat uyqusidan uygʻonib, oʻzlarining saodatlarini barqaror etish yoʻlida say’-harakat qilsalar, Hazrat boriy taolo ularning dardlariga qayta davo ato etib, kelgan ne’matlarini qaytarib berur.
Buning masrur jihati shundaki, bugun siz va sizga oʻxshamish dono, zakiy, hamiyatli va fikrli yoshlar etishib chiqibdi.
Shuning oʻzi buxorolilarning uygʻonishi uchun katta bir dalildir.
Hammaga ma’lumdirki, har bir millat taraqqiysi uchun asosiy sabab ilmdir.
Sizning ilmingiz yoʻq, ammo toʻla iftixor bilan aytamanki, bugun ilm olish uchun sizning shahringizda barcha shart-sharoit muhayyodir. Masalan, bir johil kishining olim boʻlishi uchun uch narsa lozim kelur: pul, madrasa, sa’yu amal.
Sizning Buxoroda madrasa ham, pul ham bor, chunki bu vaqflarning barchasi ilm olish uchun vujudga keltirilgan, intilish ham mavjud, zero Buxoro ahli ilm tahsiligʻa muhabbatlidir.
Faqat shuni aytish lozimki, sizning dars berish va dars olish tartiblaringiz yomon, madrasalarning vaqfi esa hisobsizdir. Har ikkisini ham tuzatish oson.
Toʻla ishonch bilan aytamanki, bir odil, hur fikrli amir va tadbirkor, xudodan qoʻrquvchi vazir boʻlsa, bu ishlarning hammasini isloh etsa boʻlur.
Haqiqatan ham shukr qilishingiz mumkin, zero bir odil podshoh va bir dono vazir Buxoro madrasalarining islohi uchun bel bogʻlasalar, oʻsha kuni Buxoroda ellikta oliy, bir yuz ellikta oʻrta madrasa va uch yuzu oltmishta quyi maktab ochilishi muqarrardir.
Doʻstim zaharxanda qilib aytdi: Siz bu millat haqida qanchalik iliq fikr aytmang, men u haqda shunchalik yomon fikrdaman.
Siz bu millatga qanchalik umid bilan boqsangiz, men shunchalik umidsizlanaman.
Bu shunday millatki, haqini gʻorat qilsalar, oʻziga ana shu yagʻmogarlar oyogʻiga bosh qoʻyishni fazilat deb biladi.
Fano qudugʻiga boshlari bilan botib tursalar-da, oʻzlarining haloskorlarini kofirlar deb ataydilar.
Ulardan nimani umid qilish mumkin, qaysi kelajakni ulardan kutish joiz?!
Men: Bas, soʻzlamang, nimalar deyapsiz?
Xudo haq-ki, sizning bu soʻzlaringiz millatingizga zarar yetkazadigan xiyonatkor talonchilarning xunrezligidan ham battarroqdir.
Sizning sabr qilmoqdan, bardosh bermoqdan boshqa chorangiz yoʻq.
Sabr va bardoshdan boshqa narsasi boʻlmagan millatning hamma narsasi boʻlishi mumkin va sabru bardoshdan boshqa hamma narsasi boʻlgan millat hech narsasiz ulardan mahrum qolishi mumkin.
Bir odamning bardoshi buyuk bir millatni isloh qilishgʻa qodir.
Islohchilar toifasi uchun bardoshdan boʻlak asl qurol yoʻq.
Sabrsizlik zahri qotildirki, har bir millatning tanglayiga tushsa, dimogʻidan tutun boʻlib chiqadi...
Bizning bu suhbatimiz sizni juda bezovta qildi.
Boshqa mavzuda suhbat qilsak, yaxshi boʻlar edi.
Biz yashab turgan bu dunyo juda qadim va koʻbni koʻrgan.
Masalan, bugun bizni oʻz ixtirolari bilan, yangi-yangi hunarlari bilan hayratda qoldirayotgan Ovrupaning ahvoli oʻrta asrlarning boshlarida hozirgi ahvolimizdan ham besh battar edi.
Aholi johil va mazlum, hokim va ruhoniylari esa fojir va zolim edilar.
Ruhoniylari juda koʻb yerga ega boʻlishib, har birlarining oʻz bayroqlari bor, boz ustiga pul ham zarb etar edilar.
Ayrimlarining mulklari esa butun bir viloyat yerlaricha kelardi.
Hukumat kishilari ularning yerlariga kirib, soliq ololmaganlar.
Gunoh ish qilgʻan qotil qochib, ularning yerlariga kirsa, mirshablar uni olib ketishga ilojsiz edilar.
Gunohlarini pul va yer evaziga kechirib yuborganlar.
Kim ruhoniylarga yomon munosabatda boʻlsa yoxud ularni haqorat qilsa, uni kilisoga kirishdan mahrum etib: “Ulugʻlarning bizga bergan huquqigʻa binoan, muni kilisodan mahrum etdik.
Bundan keyin shahar, qishloq, dala va har bir xonadonda uni la’natlashsin, biron-bir nasroniy u bilan soʻzlashmasin, birga ovqatlanmasin va biron bir ruhoniy uning haqigʻa duo qilmasin”, — der edilar.
Faqat bugina emas, ular hukumat ishlariga ham aralashar, oʻsha davrning qirol va imperatorlari oʻzlarini kilisoning muhiblari deb bilishardi.
Biron bir amir yoki podshoh ruhoniylarning gaplarini ikki qila olmagʻan.
Agar ularning roziligisiz biron bir ish qilsa, oʻsha zahoti uni kilisodan mahrum qilishgan.
Biroq, shunisi aniqki, bunday vaxshiylik, imonsizlik gʻayriinsoniy qonun va harakat uzoq davom etishi mumkin emas edi, albatta.
Bir kun kelib, Allohning gʻazabi va aholining gʻayrat-himmati bilan bunday tuzumning tomiri qirqilishi muqarrar edi.
Mazkur poʻplarning yuritgan ishlari, harakatlari ham uzoqqa choʻzilmagan.
Uning asr (isoviy minginchi yil) boshida Ovrupaning ayrim nuqtalarida protestantlar mazhabiga mansub maxsus guruhlar maydonga chiqqan.
Ular 12-asrga kelib, keng miqyosda tarqalgʻan va joylarda oʻzlarining guruhlarini tuzishib, oʻz ulamolariga qarshi kurash boshlaganlar.
Protestantlar Injilni oddiy xalq tiliga tarjima qilgʻanlar, avom xalqni ilmga da’vat etganlar.
Ular Injilga qarshi har xil gap va ishni qoralagʻanlar.
Aytar ekanlarki, agar bizning ulamomiz Hazrat Masihning noiblari boʻlishsalar, nega munchalik mol-mulk toʻplaganlar?
Haqiqiy ulamolar va Hazrati Masihning noiblari pulga bunchalar oʻch boʻlmasliklari, bir qultum suv va bir burda nonga qanoat qilishlari lozim edi.
Nahotki, bizni tarkidunyochilikka da’vat qilgʻan kimsalar nazru niyozimiz va tavbalarimiz evaziga mol-mulkimizga egalik qilsalar!
Biz ham xudoning bandalarimiz.
Agar biz biron bir gunohga yoʻl qoʻysak, Xudovanddan istigʻfor va magʻfirat qilishini soʻraymiz.
Nega emdi gunohni Alloh dargohida sodir qilib, poʻp oldida tavba qilamiz-u, tavbamizning qabul qilinishi evaziga ularga pul ham beramiz?
Protestantlar jamoasi juda qisqa vaqt ichida katta zafarlarga erishib, oʻz tashabbuslarining samarasini koʻra boshlaganlar.
Ovrupaning ayrim oʻrinlarida qarshi mazhab ustidan gʻolib kelganlar.
Bu jamoa muzaffarligining bosh omili — ular oʻzlarining niyat va maqsadlarini xalqqa juda sodda, aniq til bilan tushuntirganlar.
Agar zarurat tugʻilmasa, poʻplar bilan munozaraga tushmas edilar.
Biroq hamma joyda va har bir bobda ularning xato va kamchiliklarini koʻrsatib bergan edilar.
Ushbu e’tirozlar jamoasiga yana bir ish juda qoʻl kelgan.
U ham boʻlsa salib yurishi edi.
Bu urush dastlab 1095 yilda boshlanib, 1492 yilga qadar qayta va qayta qoʻzgʻalavergan.
Ovrupa ushbu urush harakatlarini islom olamiga qarshi qaratdiki, maqsadi Quddusi sharifni ishgʻol etish boʻlgan.
Ovrupa ahli bu yerda musulmonlar bilan yaxshi munosabat oʻrnatib, juda koʻb moddiy va ma’naviy foyda koʻrganlar.
Masalan, Farangiston dorilfununining Sharl Saniyayus ismli muallimi quyidagilarni e’tirof qilgʻan: “Oʻn birinchi asrda Ovrupa va islom olami butunlay bir-birlariga qarshi edilar.
Ovrupa shaharlari kichik va oddiy, qishloqlari vayrona kulbalardan iborat boʻlgʻan.
Yoʻlda oʻldirishlaridan qoʻrqib, hech kim oʻz uyidan oʻn farsahdan yiroqqa borolmas edi.
Islom olami esa Bagʻdod.
Shom, Misr, Andalus singari butunlay obod va koʻrkam shaharlar, marmar bilan bezatilgan saroylar, mukammal korxonalar, madrasa va maktablar, ziynatli va ozoda bozorlargʻa ega boʻlgʻan.
Dalalarining har qadamidagi goʻshalaru xirmon-xirmon hosilni koʻrganning koʻzi quvonar edi.
Ispaniya bilan Turkiston oʻrtasida savdo karvonlari bemalol borib kelardi.
Ovrupalilar musulmonlar taraqqiysini xolis niyat bilan qabul qilib, kasb va ilm oʻrganish niyatida islom shaharlarida tahsil koʻrganlar. Ovrupa musulmonlar bilan aloqa va munosabat oʻrnatish orqali taraqqiy qilgan.
Ovrupalilarning islom olamidan qabul qilgʻan ishlari tubandagilar: Ziroat: kuk bugʻdoy, tut daraxti, guruch, xurmo, lemu, purtahol, paxta, qahva va nayshakar.
Sanoat: shoyi gazlamalar, zar toʻqish, shisha, oyna na qogʻoz.
Ilm-fan: al-jabr va al-muqobala, handasa, chizmachilik, kimyo, xisob va hokazo.
Islom ahli Yunon, Eron, Hind, Chinning ilmu fandagi ixtirolarini toʻplab va oʻzlaridan koʻbgina narsalar qoʻshib, oxir-oqibat bularning barini ovrupalilarga topshurdilar”.
Bu ulugʻ bir farang muallimining islom olamining taraqqiysi xususida bildirgʻan iqroridir.
Emdi diqqat bilan nazar solsak, darhaqiqat, ovrupalilar oʻzlarining yuksalish omillarini islom ahlidan olganliklarini koʻramiz.
Bugun esa, yo rab, qoʻldan ketgan madaniyatimizni tiklashga harakat qilgʻan zahotimiz ulamolarimiz “kofir boʻlding” deb bizni yoʻq qilish payiga tushganlar.
Emdi maqsadimizga qaytsak: avval ta’kidlaganimizcha, salib yurushlari protestantlar jamoasining harakatlariga yordam berib, aholining asosiy qismini ular bilan hamfikr qildi.
Ovrupalilar islom olamidagi hayratga soluvchi yutuqlarni koʻrganlaridan soʻng, ularinng maftuni boʻlib, protestantlar taklifi va dalolatlari bilan Bagʻdod, Misr, Andalus madrasalariga borib, musulmon mudarrislaridan turluk ilmlar boʻyicha tahsil ola boshladilar, poʻplarning bu yoʻlga mone’ boʻlishlariga e’tibor qilmadilar.
Poʻplar Ovrupa ahlining musulmon shaharlariga borib tahsil olishlarini ham protestantlarga qoʻshulgʻanliqlarini koʻrib bu ishning oldini olish uchun shoshilinch chora-tadbirlar koʻra boshladilar.
Har kim e’tiroz qilsa, yoxud poʻplarning karomatigʻa munkir keltirsa yoxud musulmon shaharlariga borib tahsil koʻrsa, hatto adashuvchilik bilan juma kunlari yangi kiyim kiysa, uni oʻsha zahoti dinsizlikda aybladilar, urdilar, oʻldirdilar, olovda kuydirdilar.
Ish shu bilan tugaydiki, oʻzlari butkul magʻlub boʻlib, inon-ixtiyorlarini protestantlarga topshirdilar.
Uyga kirib kelgan ikkala mehmon ham mening soʻzlarimni ma’qullar edilar.
Bir soatcha “turli mavzularda suhbat qurdik.
Keyin mehmonlar ketishga ruxsat soʻradilar.
Ularni kuzatib, kechaning qolgʻan qismini uyquda oʻtkardik.
Ertasi kuni doʻstim meni sarbozlarni koʻrishga olib bordi.
Buxoro sarbozlarining ahvoli ajib: taraqqiy etgan davlatlarda sarbozlik muddati uch-toʻrt yil boʻlsa-da, Buxoro sarbozlari uchun bu xizmat muqaddas boʻlmay, balki qilgan jinoyatlari uchun beriladigan jazodir.
Buxoro sarbozlari oʻz kunlarini xorlik, manfurdlik va bechorahollik bilan oʻtkaradilar.
Ularning sarbozlik muddati bir umrlikdir.
oʻgʻri va qotillarni bu shaharda qamoq va surgunga joʻnatish, qatl qilish oʻrniga, sarbozlikka yuborib, bir umr oyiga yigirma tanga maosh bilan ushlab turadilar.
Kishi sarbozlik xizmatiga kirishgach, yana ham koʻbroq oʻgʻirlik qiladi.
Buning boisi ikkita.
Birinchisi, u sarbozlikka olinishidan avval, oyning birinchi yarmida hammollik qilib, oʻrtacha har kuni besh tangadan, ya’ni yuz ellik tangani qoʻlga kiritib, oyning qolgan yarmini farogʻat bilan oʻtkazar edi.
Sarboz boʻlgach esa, oyiga yigirma tanga oladi va boshqa ish qilmaydi.
Ikkinchisi, u avval oʻgʻirlik qilmas, chunki sarbozlardan qoʻrqar edi.
Endi u sarboz boʻlgach, uning uchun oʻgʻirlikdan ustun va manfaatli kasb yoʻqdir.
Yuqorida koʻrsatilgandan boshqa, sarbozlikka qabul qilishning yana bir tomoni bor, uning tafsili birinchidan ham battarroqdir.
Biror sarkarda yoki yuzboshi biror kishidan pul undirish niyatida boʻlsa, uni ushlab: “Sen eski sarboz eding, vaqtida janoblarining xizmatidan qochgansan, emdi qoʻlimgʻa tushding, seni sarbozlar qatoriga qoʻshaman”, — deydi.
U bechora: “Men umrimda sarboz boʻlmaganman, miltiq otishni ham bilmayman”, — deydi.
Yuzboshi boʻlsa: “Sening miltiq otishni bilmasliging, hech narsani hal qilmaydi, boshqa sarbozlar ham miltiq otishni bilmaydi”, — deb e’tiroz qiladi.
Bechoraning figʻoni koʻkka chiqib: “Tuhmat qilmang, axir siz hatto ismimni ham bilmaysiz-ku, sobiq sarboz ekanimni qayerdan bilasiz?” — deb zorlanadi.
Nihoyat, ilojsiz qolib, bechora yo sarbozlikni qabul qiladi yoki uch ming tangani yuzboshi janoblariga taslim qilib, oʻz yoqasini uning mustahkam qoʻlidan qutqaradi.
Sarbozlar tomoshasini kuzatib, bozoru rastalarni koʻrishga tutindik.
Peshin namozidan keyin doʻstim aytdi: — Bugun Buxoro mudarrislaridan biri bizning uyimizga kelmoqchi edi, tezroq qaytishimiz lozim.
Yana bir oz aylanib uyga qaytdik.
Namozi asrga qadar mudarrisni kutib oʻtirdik.
Asr namozidan keyin mudarris janoblari buyuk dabdaba bilan kirib keldilar.
Doʻstim u kishini eshik oldida kutib olib, uyga olib kirdi, toʻrgʻa oʻtqazdi.
Mudarris oʻtirgach, fotiha qildi.
Doʻstim mehmonnavozlik bilan “xush kelibsiz”, dedi, hol-ahvol soʻradi.
Mudarris javob berib, soʻngra menga qarab soʻradilar: Bu kishi qayerdan?
Mudarris: Bildik, arabchani bilar ekansiz...
Bundan keyin sizdan arabchani soʻraganning padariga ming nalat.
Bu qanchalar uyat-e?!
Biz ham dars oʻqugʻanmiz, biz ham arab tilini bilamiz...
Bir oz toʻxtang deyman, yana arabcha soʻzlay berasiz...
Men: Nima istaysiz?
Mudarris: Usha arabcha kalimangizni yana bir bor qaytaring.
Men: Kayfa axvali sayyidina? Lillahi makrunata bi kamamil-afiyata va tamamis-salamata...
Mudarris: Toʻxtang, toʻxtang!
Men: Yana nima boʻldi?
Mudarris: Bunchalik koʻb arab soʻzlarini birdaniga oʻzlashtirish ancha mushkul ish.
Oz-ozdan aytsangiz, oʻrganib ulgurar edim.
Men: Juda yaxshi, oʻrganing.
Mudarris soʻzlarimni quyidagicha mutolaa etdi: “Kayfa ahvali sayyidina”.
“Ahvali sayyidina” — muzof va muzofinlayx va ega, “kayfa” — avval kelgan kesim, ma’nisi — “sayidimizning ahvoli qanday?”
“Lillahi makrunata bi kamamil-afiyata va tama- mis-salamata”- “al-afiyata va as-salamata”dagi alif-lom nima?
Alif-lom toʻrt xildir: jins, istigʻroq, tashki ahd va zehn ahdi.
Bu alif-lom tashqi ahd zehn ahdi emas, istigʻroq ham emas, agar istigʻroq boʻlsa edi, “tamom” va “kamol” soʻzlarining ortiqchaligʻi aniq boʻlar edi.
Shunday ekan, bu alif-lomlar jins boʻlsa kerak.
Domulla shu yerga yetgach, menga qarab dedi: Emdi davomini ayting.
Men boshladim: Sayidi kuntu atvaku... minsaza zaman al-sharq mahzarat ul-jinah....
Mudarris: Toʻxtang, toʻxtang!
Men: Siz toʻxtab turing, men soʻzumni tugatay: ... mahzaratul-jinah yakumul ma’van ilay fi muhimat.
Emdi oʻrganing.
Mudarris: Sayidi kuntu atvaqu... bu “atvaku”ning ma’nisi nima?
Fe’lmi yoki otmi?
Shu orada mudarris uy egasiga qarab: Birodar, “Gʻiyos ul-lugʻot” kitobingiz bormi? — dedi.
Doʻstim: Bor edi, biroq tunov kuni qoʻshnimiz olib ketib, hali qaytargʻancha yoʻq.
Mudarris: Agar malol kelmasa, oʻshani olib chiqsangiz.
Men: Mudarris janoblari, nima istaysiz?
Biz har kecha bir olam suhbat qilar edik, siz janoblari bilan bir ish qilmasdan, bizni ham, oʻzingizni ham sargardon qildingiz.
Mudarris: Nega sargardon qilar ekanman?
Sizning aytganlaringizni mutolaa qilyapman, suhbat qilyapmiz.
Men: Bunaqa mutolaaning urugʻi qursin, bunday suhbatga ming la’nat!
Men sizga yigirmata arab soʻzini aytdim, siz esa uning mutolaasiga ikki soat vaqt sarfladingiz.
Ustiga ustak, bu bechoraga qoʻshnisining uyidan “Gʻiyos ul-lugʻot” kitobini olib kelishni buyurasiz va shu yoʻl bilan “atvaqu”ning ma’nosini bilishni istaysiz.
Boʻldi, bunaqa suhbatning bahridan kechdik.
Agar istasangiz, forscha gaplashaylik.
Xudo haqqi bizni koʻb ovora qilmang!
Mudarris: Yaxshi, emdi forscha gaplashamiz.
Buxoro madrasalarini koʻrdingizmi?
Men: Ha, koʻrdim.
Buxoroda koʻb ulugʻ madrasalar bor ekan, biroq undan ne nafki, ulamo turli noshar’iy yoʻllar bilan ularni istifoda qilsa?!
Mudarris: Qanday qilib?
Men: Sizning ota-bobolaringiz bu madrasalarni bechora mullabachchalar uchun qurib, vaqf qilib ketgan boʻlsalar, biroq bugun boylik uchun oʻz iymonidan kechgan kimsalar, madrasa hujralarini daromad manbaiga aylantirib, ularning vaqflarini jigʻildonga urmoqdalar.
Bu hujralarning asl egalari boʻlmish miskin tolibi ilmlar esa machitlarning burchak-burchaklarida gʻujanak boʻlub yotib, qotgʻan non va sovuq suv bilan kun oʻtkarmoqdalar.
Buxoro ulamosining bu ishlari xudodan qoʻrqishdan farsax-farsahlarcha yiroqdir.
Mudarris: oʻxu, bu dard sizga ham yuqqan ekan-da.
Bu juda boʻlmagur gap.
Haligacha bu ishlarni hech kim bilgan emas.
Toʻgʻrisini aytkanda, mullabachchalar dars oʻqushlarini bilsinlar, hujrayu vaqflar bilan nima ishlari bor?
Men: Insofingizga balli!
Bechora mullabachchalar xor-zor boʻlib, sovuq suv va qoq non bilan machit burchaklarida kun kechirsinlar-u, sizlar esa ularning hujralarida oʻturib, bechoralarning vaqf pullari hisobidan palov va kabob tanovul qilsangizlar va ushbu holni sizga anglatgan kishiga “mullabachcha dars oʻqushini bilsin, hujrayu vaqflar bilan nima ishi bor?” deb aytsangiz.
Mudarris: Bu soʻzingizdan maqsad nima?
Men: Maqsadim shuki hujralar mullabachchalarning molidirlar, siz ularning oldi-sotdisi bilan mashgʻul
boʻlishingiz shariatdan emas.
Mudarris: E... siz ....ni unchalar ahmoq deb oʻylamang, hujralarning oldi-sotdisi noshar’iy ekanin biz ham bilamiz.
Men: Shunday ekan, nega ularni oʻz mulkingizga aylantirasiz?
Nega bu hujralarni boshqa odamlarga sotib, mullabachchalar uchun tegishli vaqf pulini ularga bermaysiz?
Mudarris: Biz hech vaqt hujralarni olib-sotgan emasmiz.
Men: Voajab, unda oʻn ming, yigirma ming, qirq ming bahoda sotilayotgan bu hujralar kimning otasidan qolgʻan meros ekan?
Mudarris: Biz hujralarni sotmaymiz, uning shotisi va togʻorasini sotamiz, xolos.
Men: Mardligu shijoatingizga, topqirligingizga balli!
Bu iddaongiz shariat oldida hechdir.
Siz “shoti va togʻorani sotamiz”, deb aytasiz, toʻgʻri, qozixona vasiqalariga shunday yozasiz.
Aslida esa hujrani sotasiz.
Vasiqada shar’iy yoziladigan soʻzlar esa yolgʻonligicha qolaveradi.
Bunga bir necha sabab bor: birinchisi, dunyoning qay burchiga bormang, shoti bilan togʻoraning narxi yigirma tangadan oshmaydi.
Keyin vasiqa qilishdan oldin hujrani borib koʻrasiz, ma’qul kelsa vasiqa qilasiz.
Ikkinchisi, uyingizga borib, “men bugun bir shoti va togʻorani sotdim”, demaysiz, balki “bir hujrani sotdim”, deysiz.
Bularning har biri shundan dalolatki, siz haqiqatan vaqfga tegishli Hujrani olib-sotasiz.
Hiylayi shar’iyni qoʻllab, “vasiqai shar’iy” deyishingizning bir pullik qiymati yoʻq.
Chunki islom shariati niyatni asl deb biladi, turli safsata va nayranglarni koʻtarmaydi.
Mudarris: Hiylan shar’iy ishlatibbiz-da!
Men: Togʻri, sizning bu ishingiz xiyla va firibgarlik, lekin mutlaqo shar’iy emas.
Mudarris: Hiyla ham shar’iydir.
Men: Jim turing, shariatimiz bunday paytlarda hiylani qabul etmaydi, balki kishining niyatini asl e’tibori bilan qabul qiladi.
Men sizga oʻxshab, tomdan tarasha tushganday gapurmayman.
Emdi Qur’on, emdi hadis soʻzlari: Nasta’izu billax: “Va in tubdu ma’fi anfusi kum va tuhfuhu puhasibukum bihillah”, ya’ni “Sizlar oʻz maqsadingizni xoh izhor qiling, xoh pinhon tuting, Alloh taolo sizning bu maqsadingizga qarab, hisob-kitob qilajak.
“Vala yu axizikum ullahu bil-lagʻvi fi aymanakum valakim yu axizukum bima kasabat kulubu-kum”, ya’ni “Oʻzicha muohaza qilmaydi.
Sizlarni sizning tilingizdagi soʻzlar tufayli muohaza qiladi, Xudovand sizlarni niyatingizga va qasdingizga koʻra muohaza qiladi”.
Hadisi sharifda, “In-namal-a’malu bin-niyyat”ni ham shoyat eshitgandirsiz?!
Bu hadisning ma’nisi shuki, niyatsiz amalning hargiz e’tibori yoʻq.
Shunday qilib, ushbu oyati karima hadisi sharif sizning muddaoingizning botil ekanini bizga anglatdi.
Lekin siz Buxoro ulamosi islom shariatiga e’tibor qilmaysiz.
Sizning bu soʻzlaringiz botil ekaniga boshqa aqliy dalilim ham bor.
Aytasizki, “biz hujrani sotmaymiz, balki shoti va togʻorani sotamiz” deb.
Shunday ekan, men sizlarga arz qilayki, biz ham siz bilan ishimiz yoʻq, (shoti na togʻorani) olib-sotavering, lekin faqir va miskin mullabachchalarning halol va shar’iy mulki boʻlgʻan hujra va vaqflarni qoldirsangiz hamda shoti va togʻoralaringizni olib, bu hujralardan ketsangiz.
Mudarris: Ofarin! Bilmadikki, janoblari dunyoning qaysi burchidan kelib Buxoro ulamolariga nasihat qilish niyatida ekanlar...
Inshoolloh, muborak niyat!
Birok menim ham sizga bir nasihatim bor: Siz bu befoyda masalalarga aralashib, ovora boʻlmangiz. Buxoro ulamosi oʻz ishini sizdan koʻra yaxshiroq biladilar. Uyqu vaqti ham oʻtib ketdi.
Menim fonusimni bersangiz, ketsam.
Uy egasi fonusni keltirib berdi va mudarris “Allohga amonat”, deb chiqib ketdi. Biz ham uxlashga yotdik.
Ertalab barvaqt uygʻondim.
Bugun mohi ramazon arafasi edi.
Odamlar juda katta shodlik va tantana bilan oʻz doʻkonlarini bezatmoqda edilar.
Hamma ramazon uchun tayyorgarlik koʻrardi.
Birov qaysi masjidda xatmi Qur’on qilsam, deb oʻylasa, yana birov qaysi masjidning xatmisiga iqtido qilsam ekan, deb oʻylardi.
Shaharning rasta va bozorlari ajib bir manzara kasb etmish.
Odamlar bu oy ibodat oyi ekanidan juda masrur edilar.
Kech kirishi oldidan amir arkining tepasida nogʻora chalinib, xalqi ramazon kirishidan xabardor qildi.
Xalq ramazonni katta bayram deb biladi.
Tushgacha doʻkon va rastalar ochilmaydi.
Tushdan soʻng doʻkondorlar to namozi asrga qadar oʻtiradilar.
Keyin qoʻllariga obdasta olib, Havzi Devonbegiga borib namoz oʻqiydilar-da, soʻngra iftorlik uchun oʻz uylariga qaytadilar.
Iftordan keyin yana doʻkonlariga kelib, yarim kechaga qadar oʻtiradilar.
Kechasi hamma yoq charogʻon boʻladi.
Kishilar toʻp-toʻp boʻlishib, sayr qiladirlar.
Hamma yerda masrurlik hukm suradi.
Biroq shular qatorida kishining nafratini qoʻzgʻatuvchi ishlar ham sodir boʻlib turadi.
Bu bemazagarchiliklarning eng kattasi besoqolbozlikdir.
Kunduzlari havzi Devonbegi atrofida, rastayu bozorlarda mullabachchalar bir besoqol bolani oʻrtaga olib shoʻrishu gʻavgolar koʻtarishib, olamga gʻulgʻula soladirlar.
Ayrim paytlari besoqol bolasi boʻlmagan bir guruh mullabachchalar ular bilan yuzma- yuz kelishib, och boʻrilardek ularning “qoʻy”lariga oʻzlarini uradilar.
Juda koʻb urush va talashlardan soʻng qaysi tomon ustun kelsa, besoqolni oʻziniki qilib olib ketadi.
Eng ajablanarlisi shundaki, Buxoro ulamolari oʻzlarining shogirdlarini bu gʻayri shar’iy, iflos yoʻldan qaytarmas edilar, bil’aks oʻzlari ham bevosita shu ish bilan shugʻullanar edilar.
Shuni aytish mumkinki, bugun Buxoroning har bir mudarrisi va muftiysi oʻzining chiroyli bir shogirdi bilan ishqibozlik qiladi va ularning ayrim urugʻlari Xudoning bandalaridan hech bir uyalmay oʻzlarining uylarida besoqol asrashadi.
Ramazon oyini oʻtkarib, hayitning ikkinchi kunida kasallanib, yotib qoldim.
Butun vujudimni isitma qaqshata boshladi.
Doʻstimga aytdim: Menga bir tabib chaqirib bersangiz.
Doʻstim iltimosimni bajardi.
Tabib tomirimni ushlab, dedi: Bir shishani olib mening doʻkonimga borishsin, bir oz mushk sharbati, koson aragʻi va rayhon urugʻidan yuboraman.
Kuniga ikki martadan ichsangiz, inshoolloh, tuzalib ketasiz.
Men: Toʻgʻri, qoʻrqmayman, faqat nimadan bemor boʻlganimni bilishni istar edim.
Tabib: Terlab kelib toʻningizni yechgansiz, sizni sovuq olgan.
Hakimning bu gapidan hayratga tushib, aytdim: Birodar, birinchidan, meni sovuq olgani yoʻq, ikkinchidan, sovuq olganning davosi mushk sharbati va rayxon urugʻi emas, uchinchidan, siz aytgan bu dorular ikki yuz yil muqaddam ishlatilgan.
U davrdan hozirgacha tabobat ilmi ancha taraqqiy etgan.
Donishmand tabiblar yangi va foydali dorular ixtiro etkanlar.
Siz boʻlsangiz hali ham beda mushkining sharbati va, rayhon urugʻi deb yuribsiz.
Mening soʻzlarimdan tabibning jahli chiqib ketdi: Siz tabobatdan bexabar boʻlsangiz, kasalingiz shamollashdan emasligini qayerdan bilursiz?
Mushk sharbatini ikki yuz yil avval kasallarga berilishiyu hozir yangi doru darmonlar kashf etilganini-chi?
Bular devona ham gapurmaydigan soʻzlardir.
Men: Toʻgʻri, mening aytganlarim emas, balki sizning gapingiz devonaga xos.
Siz tabobat ilmining buyuk taraqqiysigʻa munkir boʻlmoqdasiz.
Bundan nima foyda?
Bugun faqatgina tibbiyot ilmi emas, balki olamning barcha ishlari ham yuksalish tomon yoʻl tutgan va bundan keyin ham taraqqiy qilishi shubhasizdir.
Tabib: Soʻzlaringizni eshutib, kulgim qistayapti.
Tib ilmi qayerda yuksalgan?
Nega men bundan bexabarman?
Men: Siz juda koʻb narsadan bexabarsiz.
Tabib: Axir, siz aytayotgan “tabobat taraqqiysi” jahonning qaysi burchida sodir boʻlgʻan?
Men: Taajjublanmang, insoniyat taraqqiyotga qodirdir va yuksalishi muqarrar.
Yuz yil avval mamlakatingizning qayerida temir yoʻl, telegraf simlari bor edi?
Ulugʻvor misollarni-ku, qoʻya qolaylik.
Yuz yil avval mana shu gugurtni qaysi bir buxoriy koʻrgan edi?
Bundan avval sizning cholvoringiz karbosdan, koʻylagingiz qalami matodan edi.
Bugun nafis dokalar va turlicha rangin parchalarga yetibmiz.
Bularning barchasi men da’vo qilayotgan taraqqiyning namunasidir.
Shular qatorida tib ilmi ham yuksalib, tobora baland pogʻonalarga koʻtarila bordi...
“Tib ilmining taraqqiysi qayda?” deb soʻraysiz.
U hamma yerda va har kim tomonidan qabul qilingan, biroq siz koʻrmaysiz, chunki koʻrish niyatida emassiz.
Bu taraqqiyot hatto Buxoroda ham bor.
Ana u mavjud doʻxturxona tabobat taraqqiysiga namunadir.
Tabib mening soʻzlarimdan hayratda qolib, sukutga toldi.
Soʻradim: Janoblari, tabobat ilmidan qayerda tahsil olganlar?
Tabib: Buxoroning oʻzida.
Men: Qaysi tabibdan dars olgansiz?
Tabib: Hech kimdan dars olganim yoʻq, oʻzum boʻsh vaqtlarimda tib kitoblarini mutolaa qilib, tabib boʻlganman.
Men: Birodar, meni kechiring-u, siz kasalimni tuzata olmaysiz.
Tabib chiqib ketgach, uy egasiga aytdim: Menga yaxshiroq tabib topib, chaqirib kelsangiz.
Doʻstim bu talabimni bajo keltirdi.
Ikkinchi tabib, kibr-havo bilan kelib, tomirimni koʻrdi. Dedi: Siz bir oz qoʻrqibsiz, men ikki-uch hubbi mushil yuboraman, uni ichib, keyin oʻzingizni alas-alas qildirsangiz, tuzalib ketasiz.
Kulgim qistadi, buni sezdirmay soʻradim: Hakim janoblari mening juda yomon bir odatim bor: tabib kasalim nimadanligini va oʻzining
dorulari qanday naf berishini isbotlamaguncha, ularni iste’mol qilmayman.
Sizdan iltimos, aytingchi, qoʻrqqanimni qayerdan bildingiz?
Tabib: Issigʻingiz bor.
Men: Hubbi mushilning qoʻrqqanlarni davolashdagi oʻrni nimada?
Tabib: U kishi haroratini, tushiradi.
Men: Yaxshi, kasalimni ham belgiladingiz, dorusini ham tayin qildingiz.
Lekin kaminaning fe’l-huyi juda yomon, tabibning qaysi madrasada oʻqugʻani va qaysi ustozdan ta’lim olganini bilmaguncha, uning dorusini icholmayman.
Tabib: Ho-ho-ho... Hotirjam boʻling, kamina Buxoroning bosh tabibiman.
Hazrati Amir va dorushshifo madrasasining tabobati ham mening qoʻlimdadir.
Har yili millatning 12 ming, tangasini olaman.
Men: Ajabo! Bu 12 ming tangani qayerdan olasiz?
Tabib: Dorushshifo madrasasidan.
Men: Siz janoblari, tib ilmini qayerda taxsil qilgansiz?
Tabib: Buxoroning oʻzida.
Tabib: Buxoro tib madrasasiga ega emas.
Men: Qaysi tabibdan ta’lim olgansiz.
Tabib: Men tib ilmini hech kimdan oʻrganmaganman.
Men: Unda qanday qilib tabib boʻldingiz?
Tabib: Rahmatli otamiz juda katta tabib edilar, u kishining kitoblari menga meros qolgandi.
Shularni koʻb oʻqib amirning tabibi boʻldim.
Men: Odam faqat tibbiy kitoblarni oʻqish bilan ham tabib boʻla oladimi?
Tabib: Albatta, tib kitoblarini uzluksiz mutolaa qilsa, bu osondir.
Men: Yoʻq, xato qilasiz, maktab oʻqumasdan turib tabib boʻlish mumkin emas.
Taraqqiy etgan mamlakatlarda oʻn yil umumiy ta’lim olingandan soʻng, tibbiy maktabga kirib besh yil oʻqiydirlar, shundan keyingina tabib boʻladirlar.
Siz boʻlsangiz, boʻsh vaqtim da otamdan qolgan kitoblarni oʻqudim, deysiz.
Sizning bu aytganingiz bilan tabib boʻlish aslo mumkin emas.
Bu masalani bir misol bilan ravshan arz qilsam.
Masalan, men sizga aytsamki, falon katta yoʻlga borib, u yoʻldan boshqa bir yoʻlga oʻtib, bir necha qadam ilgariroqqa yuring.
U erda qaddi baland, keng jussali, bugʻdoyrang bir odam oʻtirur.
Uning ismi Zayddir.
Uni olib keling.
Siz avvalo ming taraddud va ishtiboh bilan yoʻlni yoʻqotmay, men aytgan oʻsha yerga borasiz.
Men aytgan oʻsha kishini koʻrasiz.
Lekin yolgʻiz koʻrolmaysizki, uni oldimga olib kelsangiz.
Zero uning Zayd ekanligini bilmaysiz.
Binobarin, uning oʻzidan “Siz Zaydmi?” deb soʻraysiz.
Agar “Ha, men Zaydman” desa, uni olib kelasiz va agar “yoʻq men Zayd emasman” desa oldinroq oʻtib, Zaydni qidirasiz va, ehtimol, Zaydni topgunga qadar boshqa bir necha joyda ham shu tarzda ishtiboh qilasiz.
Emdi tabobat fani ham shu qabildadir.
Tib kitobi sizga aytadiki, falon joyda bir odam falon shaklda kasal boʻlgan.
U kasallikning nomi falondir.
Uning iloji falon.
Lekin hech kim bu qadar bilishiga qaramasdan, tabib boʻlmaydi.
Ammo tib maktabining tahsili bu tariqa emas.
U yerda ustod sizga bir kun ushbu mas’alani oʻqitadi va boshqa kuni tajriba qildira- di, ya’ni ushbu kasallikni sizga koʻrsatib aytadiki, kecha kitobda oʻqugʻaningiz oʻsha dard budir.
Dorisi — bu va doruning ichilish tariqi-bu.
Siz ham ularni oʻz koʻzingiz bilan koʻrasiz va boshqa bir joyda ishtibohgʻa tushmaysiz.
Tabib bu gaplarimni eshitib, dedi: Juda yaxshi, men siz aytkan tabiblardan emasman!
Men: Men ham siz aytgan bemorlardan emasman!
Tabib parishon holda chiqib ketdi.
Gʻamgin tortib, uy egasiga aytdim: Menga oʻris doʻxturni chaqirsangiz.
Doʻstim istagimni bajo keltirdi.
Bu duxtur juda bilimdon kishi ekan, tezda kasalimni aniqladi va yaxshi dorular berdi.
“Ikki kundan keyin xabar olaman”, — deb chiqib ketdi.
Buyurgan dorusini olib keldilar, ichdim, ikki kun ichida kasalim tuzalib, quvvatga kirdim, ishtaham ham ochildi, biroq doʻstim: Bugun doʻxtur kelmoqchi, bir oz sabr qilsangiz, agar ruxsat bersa, keyin tanovul qilarsiz, — deb mone’lik koʻrsatdi.
Doʻxturning kelishini kutdik.
U kelib, ahvolimni koʻrib xursand boʻldi va dedi: Butunlay tuzalib ketibsiz.
Men: Alhamdulillah, tuzaldim.
Buxoro tabiblarini koʻrib juda ma’yuslangan edim.
Chunki shunday katta bir shaharda birgina donishmand tabibning boʻlmasligi katta bir baxtsizliq.
Lekin siz janoblarini koʻrib, juda mamnun boʻldim.
Inshoolloh, janoblari Buxoro aholisining sihatini asrash bobida koʻb xizmat qilarsiz.
Doʻxtur: Toʻgʻri, meni Buxoro ahligʻa xizmat qilish uchun yuborganlar, lekin bundan nima foyda?
Buxoroda juda kub kishilar borki, men bir marta oʻtgan koʻchadan hech ham oʻtmaydilar.
Men: Ajabo, bunga sabab nima?
Doʻxtur: Sababi ma’lum!
Men kofir, ular esa musulmon.
Kofir duxtur musulmon kasallarni oʻsha zahotiyoq “oʻldiradi”.
Men: Ajabtovur e’tiqodgʻa ega ekanlar.
Bir tomondan, tabibsizliq, boshqa tomondan, dono tabiblarga e’tiqodsizlik.
Ana shu ikki narsa Buxoroda biron- bir kishining sogʻ qolmasligi uchun yetarli omildir.
Doʻxtur: Toʻgʻri, butun Buxoro mulkida har yili bir marta kasal boʻlmaydigan odam juda kam topiladi.
Men: Siz hozir shu mulkning rasmiy doʻxturisiz, bu kasallikni bartaraf qilish uchun nega kurashmaysiz?
Doʻxtur: Siz bizning mamlakatimiz va Farangistonning ayrim shaharlarini, albatta, koʻrgansiz.
Ovrupa hukumatlari oʻz xalqlarining sogʻligini saqlash uchun pul sarflaydilar.
Koʻchalarini bu shahar xonadonlaridan koʻra pokizaroq tutadilar, qoʻyni shahar ichida soʻymaydilar, oʻlukni shahar ichiga koʻmmaydilar, hayvonot axlatini yoʻl usti va yoʻl yoqalarida qoldirmaydilar.
Bizning shaharlarimizda ham tib maktablari mavjud boʻlib, har yili guruh-guruh tabiblarni etishtirib, atrofga yuboradilar.
Maktablarimizda bolalarga sogʻliqni muhofaza qilish mavzusida dars oʻtiladi, donishmand duxturlar har kuni bu mavzuda gazetlarda maqolalar yozib, salomatlik qoidalarini elga tushuntiradilar.
Shuning uchun Ovrupa aholisi tibbiyotning ayrim qoidalarini bir tabib darajasida biladilar.
Biroq Turkiston xalqlari mutlaqo ularga qarshu ish tutmishlar.
Bularning koʻchalarini koʻrdingizmu?
Hali ham qoʻylarni shaharda soʻyib, ularning axlat va chiqindilarini yoʻl ustiga tashlaydirlar.
Oʻluklarni shahar ichida koʻmadirlar, ayrim koʻchalarda esa, faqat hayvon axlatlarigina emas, balki odam najasi ham koʻbdir.
Bularning ichadigan suvi ikki yuz halajoy ostidan oʻtib, hovuzlarga tushadir.
Maktablarda-ku bir nav’i, hatto madrasalarda ham sogʻlikni saqlash borasida bir kalima soʻz eshitmaysiz.
Shunga qaramay, bu kishilar men bir marta oʻtgan koʻchadan oʻtmaydirlar.
Barcha aytkanlarimni shariatga qarshi deb talqin qiladirlar.
Gapimga kim tarafdorlik bildirsa, kofir deb e’lon qiladirlar.
Hatto bundan bir necha yil muqaddam amir mening maslahatim bilan koʻchalarni supurishni amr etkan edi.
Buxoro ahli siqilib: “Bu kofir koʻcha supurishni rasm qilib, Buxorodan xayr-barakani koʻtaradi”, — deb gap qilishdi.
Men: Xoʻb, faraz qilaylik, Buxoro ahli sizning soʻzlaringizni qabul qildi, deb.
oʻshanda Buxoroda kasallikni oldini olish uchun qanday chora koʻrar edingiz?
Doʻxtur: Albatta, Buxoroda bu ish oson kechmas, ammo maqsadga erishish uchun bir oz tashabbus yetarlidir.
Buxoro doʻxturlar xizmatiga juda muhtoj.
Birinchidan, shahardan tashqari joylarda duxturlar yoʻq.
Qarshi, Shahrisabz, Hisor, Koʻlob kabi tumanlarda hatto doʻxtur nomini eshitmagan odamlar bor.
Qaysi tomonga bormang, tajribakor bibi arbobdan boshqa biror hakim va falonchi attordan boshqani koʻra olmaysiz.
Buxoroning ichida ham shunday odamlar borki, bezgak titrogʻini davolash uchun, kasalning ustiga eshak toʻqimini qoʻyib, ustiga oʻtirib, “ish-sh-sh” deydilar.
Keyin bu erda ikki-uch doʻxtur ham buxorolilardan emaslar.
Shuning uchun buxorolilar doʻxturga ega emaslar, deb qat’iy aytsa boʻlar.
Avvalam, Buxoroda duxturlar sonini koʻpaytirish lozim.
Bu mas’alani hal qilishning yoʻli shundaki, buxorolilarning oʻzlari oʻz doʻxturlarini tarbiyalab yetishtirishlari lozim.
Chunki boshqa mamlakatlarning doʻxturlari donishmand va qudratli boʻlganlaricha, arzimas pul uchun Buxoroga kelmaydilar.
Agar koʻb pul bersalar, keladirlar.
Biroq Buxoro hukumati bunchalik pul berishga rozi boʻlmaydi.
Shuning uchun ham buxorolilarning oʻzlaridan doʻxturlar tayyorlash lozimdir.
Yana bir mas’ala shundaki, Buxoro hukumati yirik madrasalardan birini tibbiyot madrasasiga aylantirsin va bu dargohga dono doʻxturlardan birini mudarris qilib tayinlasin.
Peterburg va Farangistonning yirik shaharlaridan donishmand muallimlarni taklif etsinlar.
Boshqa jihatdan Buxoroning oʻtkir zehnli yosh yigitlarini Ovrupaga yuborib, tib ilmini oʻqutsinlar.
Buxoroning xazinasi har yili bir necha ilm toliblarini Ovrupaga yuborib oʻqitishga qodir emas, deyishlari mumkin.
Mayli, Buxoro hukumati talabalarning harj-masrafini oʻzidan bermasin.
Bu yerda Dorushshifo nomli madrasa bor boʻlib, uning yillik vaqfi qirq ming tanga, bu olti ming soʻm demakdir.
Bir ilm tolibining Peterburgda yoki Ovrupaning boshqa shaharlarida tahsil olishi uchun besh yuz soʻm yetarlidir.
Agar Buxoro hukumati olti ming soʻmlik vaqf pulidan besh ming soʻmini shu yoʻlda sarflasa, oʻn tolibni Peterburgga yuborib, tib ilmi boʻyicha tahsil koʻrishiga imkon yaratadi.
Toʻrt yildan keyin bu toliblar Buxorogʻa qaytadilar va tib madrasasida ovrupalilar oʻrnida muallim boʻladilar.
Keyin esa yana oʻn tolibni tahsilga yuboradilar.
Shu tariqa Buxoro tibbiy madrasaga ega boʻladi, qancha tabib kerak boʻlsa, shuncha yetkazib oladi.
Lekin bu gaplarni eshitguchi quloq qani, e’tibor bilan qarovchi koʻz qani?
Men: Juda yaxshi, sizning bu mulohazalaringiz maqbul, birok nega Buxoro xalqiga buni tushuntirmaysiz?
Bu sayohat doʻxtur Sobir Mirzo Xoʻrduf janoblarining Buxoroga kelishlaridan avval boʻlib oʻtkan hamda ismi zikr etilgan zot yodga olishga loyiq va e’tibor, iftixorga sazovordir (Abdur-Rauf).
Doʻxtur: Aytdim-ku, “bu gaplarni eshitadigan quloq qani, e’tibor bilan qarovchi koʻz qani?’’ deb.
Men: Axir, nega qabul qilishmaydi?
Doʻxtur: Aytishlaricha, bu shariatga xilof emish.
Men: Unda Buxoro hukumatiga ayting.
Duxtur: Shariatga qarshu ishni qanday qilib hukumatga tushuntiraman?
Men: Menimcha, siz anglatgan fikrlarning birortasi ham shariatga xilof emas.
Mening bu soʻzlarimdan hayratga qolgʻan doʻxtur: Siz musulmonmisiz?
Men: Alhamdulilloh, musulmonman.
Doʻxtur: Ishonchim komilki, hozir butun Buxoroda mening soʻzlarimni shar’iy deb biladigan biror bir kishi topilmasa kerak.
Siz nega bunday deysiz?
Men: Taajjublanmang, aytkanlaringizning birortasi ham shariatga qarshu emas.
Izohlab beraymi: birinchidan, siz Ovroʻpaning koʻcha va shaharlari pokizaligini maxtab, musulmon shaharlari va yoʻllaridagi tartibsizlikdan nolidingiz.
Qarang, Paygʻambarimiz sallallohi alayhi vassallam shahar va koʻchalarning pokizaligi haqida nima deganlar: “Abnu masa jidakum jamman vabnu madinakum musharrafatan”, ya’ni masjidlaringizni sodda, bezagu jim-jimasiz bino qilinglar, shaharlarni esa sharafli va ziynatli qilib quringlar, koʻchalarni pokiza va tarovatli tutinglar.
“Tayyibu saxatakum fainna antanassaxati sa-xatul-yaahud”, zero: “Koʻchalarning eng badboʻyi yahudiy koʻchalaridir”.
“Innalloha tayyibun yuhibbut-toyyi ba, naziyfun yuhibbun-nazafata, karimun yuhibbul-karima, javadun yuhibbul ju’da, fanazzifu afniy atakum”, ya’ni “Xudovand tayyibdir, taybni yaxshi koʻradi; nazifdir, pokizalikni sevadi; karimdir, karami kenglikni yoqtiradi; javvoddir, sahihlikni xush koʻradi.
Shuning uchun uyingizning atrofini pokiza tutinglar va yahudiylar kabi boʻlmanglar”.
Paygʻambarimiz bular bilan qanoatlanmay, biz musulmonlarning har birimizni ham pokiza boʻlishga undaganlar.
Masalan, shunday buyuradilar: “Annazafatu shatrul-iyman”, ya’ni “Pokizalik iymonning boʻlagidir”.
“Tuhallilu fainnahu nazafatun tad’u ilal-iymani, val-iymanu ma’a sohibihi fil-jannati”, ya’ni “Hilal qilinglar, zero hilallanmak pokizalikdir va pokizalik sizni iymonga da’vat qiladi va iymon oʻz sohibini jannatga etaklaydi”.
“Lavla anmashiqqozala ummati laamartuxum bissivaqi vattibi’inda kulli salatin”, ya’ni “Agar mushkul boʻlmasa, men ummatlarimga tahorat paytida tishlarini hilallash va misvok ishlatishlarini hamda namoz oldidan xushbuy hid taratuvchi narsalar surtishlarini buyurar edim”.
Shunday qilib, sizning malomatingiz va misollaringizning nishoniga tushgan musulmonlar irzli ummatlar boʻlib, bundan bir ming uch yuz yil muqaddam ularning pokiza boʻlishlariga amr etilgan edi.
Biroq, bu bechoralar nima qilsinlarki, ular islomning haqiqatidan ogoh emaslar.
Qur’oni karimning biror oyatini yoki Paygʻambarning hadisini toʻgʻri oʻqub, ma’nisini tushuntirib beradigan odamning oʻzi yoʻq (bu oʻlkada).
Emdi tabobat masalasiga kelsak, koʻraylik-chi, Paygʻambarimiz bu haqda nima degan ekanlar: “Tada- vu ya ’ibadallohi fa inalloha lam yazoʻ da’an illa vazoʻalaxu dava’an”, ya’ni “Ey xudoning bandalari, betob boʻlsangiz davolaningiz, chunki Xudovand biror kasallikni bermaganki, uning davosini ham yaratmagan boʻlsin.
Buxoro madrasalaridan birini tibbiy madrasaga aylantirish, sizni unga mudir qilib tayinlash, Ovrupadan muallimlar olib kelish va har yili bir necha iste’dodli yosh yigitlarni tibbiy ta’lim olish uchun oʻrusiyaga yuborish — ularning birortasi shariatimizga xilof ishlar emas.
Zero, olamning faxri boʻlmish Alayhissalavatu vassallam buyurganlarki: “Utlubul ilma va lav bissini”, ya’ni “Ilm agar Chinda boʻlsa ham uni tilab oʻrganingiz”.
Ana shu hadisi sharif mazmuniga diqqat qilaylik.
Paygʻambarimizning Chinni misol keltirishlaridan maqsadlari, albatta, fiqh va tafsir ilmini oʻrganish emas, chunki Chin kofiristondir.
Bu hadisda tilga olingan ilm dunyoviy ilm, ya’ni tib va san’atdir.
Ma’lum boʻldiki, dunyoviy ilmlarni gʻayridinlardan oʻrganish ham bizning shariatimizga shoye’dir.
Bundan tashqari, yana bir hadis borki: “Al-hikmatu zallatul-mu’mini ya’xuzuxa ayna vajada ha”, ya’ni “Hikmat moʻminlarning (goʻyo) yoʻqotgʻan narsasidirki, uni qayerda topsa, (darhol) oladi”.
Va “Huzil-hik- mata vala yazurruka min ayyi vi’a’in harojat”, ya’ni “Hikmatni olinglar, u qaysi manbadan chiqmasin, sizga zarar qilmas”. Rasuli alayhissalomning ushbu hadislari shundan dalolat beradiki, soʻzlaringiz shar’i sharifgʻa mutlaqo xilof emas.
Emdi islom tarixiga bir nazar solsak: islomning ulugʻ vakillari juda koʻb nasroniy va ma’jusiy tabiblarga pul berib, oʻzlarining sihatlarini yaxshilaganlar, ularning ayrimlarini oʻzlarining xos tabiblari qilib va ayrimlarini esa, oʻz davrlarida tibbiyot muallimi qilib belgilaganlar.
Xalifa Mansur abbosiylarning ikkinchi xalifasi boʻlib, Jurjis binni Baxtyashuya ismli bir nasroniy tabibni Bagʻdodning bosh tabibi qilib tayinlagan edi.
Xalifa Xorun ar-Rashid Abbosiy ham Monko ismli bir majusiyni va yuqorida zikr etilgan Baxtyashuning oʻgʻlini oʻzining shaxsiy tabibi etib tayinlagan.
Yuqorida nomlari zikr etilmish tabiblardan tashqari juda koʻb nasroniylar ham abbosiy xalifalar tomonidan mansab va davlatga ega boʻlib, izzatu sharaf koʻrganlar.
Abbosiy xalifalar yunon kitoblarini arab tiliga tarjima qildirib, Bagʻdod madrasalarida nashr etar edilar.
Men emdi yunon kitoblarini Bagʻdod xalifalari nasroniy tabiblariga buyurib tarjima qildirganliklarini sizga arz qilsam: “Kitob ul-kasr”, “Kitob taqaddimat ul-ma’rufa”, “Kitob ul-axlot”, “Kitob kotiytiyun”, “Al-ma’u val-havo”, “Tabiat ul-inson”.
Bu kitoblarning muallifi Buqrotdir.
Yana nasroniy Hunayn abbosiy xalifasi Ma’muni buyrugʻi bilan tarjima qilganlar: “Kitob ul-farq”, “Kitob ul-mavludu lisaba’ati ashhur”, “Kitob ul-Mizoj”, “Kitob ridoʻ un-nafs”, “Kitob ul-nabz”, “Kitob uz-zubul”.
“Kitob shifo ul-amroz”, “Kitob kafyu agʻziya”, “Kitob ul-ilali val-amroz”, “Kitob ut-tadbir ul-mulassaf”, “Kitob ul-himoyat”, “Kitob mudovot ul-amroz”, “Kitob ul-buhron”, “Kitob Bukrot fi amroz ul-hodat”, “Kitob ayyom ul-buxron”, “Kitob Buqrot ila Tarosibulus”, “Kitob ul- ilal savt”, “Kitob ut-tabibi val-faylasuf”, “Kitob ul-harakot gul-majhula”, “Kitob us-sahiyya”, “Kitob us-su’ul mizoj”, “Kitob ul-mehnat ut-ta- bib”, “Kitob ul-adviyyat ul-mufrada”, “Kitob ul- Aflotun fi Taymavus”.
Bu kitoblarning muallifi yunonli Jolinusdirav, Xalifa Ma’mun abbosiy topshirigʻi bilan Xunayn nomli nasroniy arab tiliga oʻgirgan.
“Kitob ta’rif ul-ilal”, “Kitob nabz ul-kabiram”, “Kitob tadbir ul-isliti”, “Kitob hiylat buri”, “Kitob ut tashrih ul-kabir”, “Kitob ixtilof ut-tashrix”, “Kitob ut-tashrix il-xayvan il-xayyi”, “Kitob ut-tashrih il-hayvan il-mayyiti”, “Ilmi Bukrot fit-tashrih”, “Al-hojatu ilan-nabz”, “Ulumi Arastu”, “Tashrix ur-rahmi”, “Oroʻu Buqrot va Aflotun”, “Al-odot”, “Hisb ul-badan”, “Al-mani”, “Manofe’ ul-a’zov”, “Tarkib ul-ad-viyya”, “Al-xussu ila ilm ut-tib”, “Kaviy un-nafsi va mizaj ul-badan”.
Ushbu kitoblarning muallifi ham yunonli Jolinusdir.
Jubaysh ismli nasroniy tabib Xalifa Ma’mun topshirigʻi bilan arab tiliga tarjima qilgʻan.
“Xarakot us-sadr”, “Ilal un-nafs”, “Harakot ul-azal”, “Al-imtiloʻ”, “Al-mira’tu vas-savdo”. Ushbu kitoblar muallifi ham Jolinusdir.
Istefon ismli nasroniy tabib abbosiy xalifa Mutavakkil buyrugʻiga binoan arab tiliga tarjima qilgan.
“Sasaradu fit-tibb”, “Akokir ul-hind”, “Istinkor ul-jome”, “Safvat un-nujh”. Ushbu kitoblarni Monko ismli majusiy tabib Xalifa Xorun ar-Rashid topshirigʻiga binoan hind tilidan arab tiliga tarjima qilgan.
Shunday qilib, abbosiy xalifalari davrida ilmga eng chanqoq olimlar va foqihlar yashagan boʻlsa ham, juda koʻb tabiblarga va gʻayridin fozillariga pul va mansab berib, yunon va hind ilmidagi yutuqlarni arab tiliga tarjima qilib, Bagʻdod madrasalarida oʻqutganlar.
Hatto Xalifa Abu Ja’far Mansur abbosiy (Imomi A’zam uning zamonida oʻtkan) nasroniy Jurjis binni Baxtyashuni Bagʻdodning bosh tabibi qilib tayinlagan hamda Xalifa Xorun ar-Rashid (Imom Abu Yusuf uning qozisi edi) nasroniy Baxtiashu binni Jurjisni Bagʻdodning bosh tabibi va majusiy Monkoni oʻzining xos tabibi qilib tayinlagan edi.
Bular ham dalildirki, agar biz, musulmonlar, bugun ham tibb ilmining tahsili uchun Ovrupaga ilm toliblarini yuborsak va u yerdan donishmand tabiblarni chaqirib, madrasalarimizda muallim qilib tayinlasak, bizning bu ishimiz shariatga xilof boʻlmaydi.
Buxoro hukumati ishbilarmon va dono odamlarga ega boʻlishi lozim.
Siz bu fikrni alarga ayting, umid qilamizki, qabul qilarlar.
Doʻxtur mening bu suzlarimdan mamnun boʻlib, bizdan ruxsat olib chiqib ketdi.
Butunlay tuzalganimdan keyin, yana bir necha kun Buxoroda boʻlib, keyin sayohatga chiqish rejasini tuzdim.
Uyning egasi Buxoroning moʻtabar kishilari nomidan katta shaharlarning qozisi va hokimlari nomlariga maktublar olib berdi.
Menga yordam berish uchun bir mullabachchani ham qoʻshib qoʻydi.
Ertalab tongda Buxoroning bir aravasiga minib, yoʻlga tushdik.
Namozi asr paytida koʻzlangan manzilga yetdik.
Bu unchalik obod joy emas, ikki-uch baqqollik doʻkonidan boshqa hech narsa yoʻq edi.
Usha doʻkonlarning bi rida toʻxtadik.
Baqqol yuklarimizni olib, qorayib ketgan bir ayvon ostiga tushirdi.
Yotish uchun joy tayyorladik.
Tahorat olib namoz oʻqudik.
Soʻng atrofni aylanishga kirishdik.
Biroq qanday atrof deng?
Ikki-uch doʻkonning naryogʻi qip-qizil dasht-biyobon!
Faqat bir tomonda madrasaga koʻzim tushdi, uning xam eshigi aftodahol edi.
Ichiga kirib koʻrdim, butunlay vayronaga aylanibdi.
Soʻradim: Bu madrasa nega bunchalar xarob?
Sherigim: Bu musofirhona.
Qarang, toʻgʻrida bir sardoba ham bor.
Darhaqiqat, roʻparada katta bir tosh sardobani ham koʻrdim.
— Bularni kim qurdirgan? Sherigim: Buxoro amirlaridan Abdullohxon.
U Oʻziga tobe’ boʻlgʻan barcha qarovsiz yoʻllarda bir kecha musofirxona va sardobalar qurdirgan edi, ammo hozir ular tuproqqa koʻmilib yotibdi.
Sherigim olamning taraqqiyotidan xabarsiz edi.
Shuning uchun bu hikoyani hech qanday malomat va alamsiz, beparvolik bilan soʻzlardi.
Buni eshitib, juda achindim.
oʻzimcha der edim: ovrupalilar bizlardan kelgusi avlodga bir yodgorlik qolsin deb, har kuni bir xayr binosini bunyod etadilar, biz, musulmonlar esa “kelgusi avlodga bizdan yodgorlik qolsin, ular bizning nomimizni unutishmasin” degan fikrni xayolimizga ham keltirmaymiz.
Ustiga ustak yana ajib savdo shundaki, ota-bobolarimiz va ulugʻlarimizdan qolgʻan yodgorliklarni buzamiz, xarobaga aylantiramiz.
Qosh qorayishi bilan doʻkonga qaytdik, choy ichib, uxladik.
Yarim kechada uygʻonib, yana aravaga minib, yoʻlga tushdik.
Qisqasi, toʻrt kechayu toʻrt kunduz yurgandan keyin, Qarshi shahriga yetdik.
Yoʻlda diqqatga sazovor biror voqeaga duch kelmadik.
Faqat har bir manzilda birinchi manzilda koʻrgan rangda Abdulloh xonning musofirxona va sardobasi uchrar, ular buzilgan va nuragan holda edi.
Biz Qarshi qozisining uyiga qoʻndik.
Buxorodan olib kelgan xatimizni qozining odamiga topshirdik.
Bizni bir uyga olib kirdilar.
Kechani shu xonada oʻtkardik.
Ertalab quyosh chiqqandan soʻng, qozining ziyoratiga bordik.
U kishi iltifot qildilar.
Bir oz oʻtirib, soʻngra aylanishgʻa chiqdik.
Bu shaharda bir hafta davomida yashadik.
Bu yetti kun ichida ushbu shaharda koʻrganlarimning tafsilini arz qilaman.
Qarshi Buxoroning katta shaharlaridan biridir.
Bir vaqtlar bu shaharning tijorati Buxorodagiday edi.
Biroq temir yoʻl boʻlmagʻani uchun, savdo ancha orqada qolibdi.
Ilmu maorif ham anqoning urugʻi.
Koʻbchilik xatto zaruriy xat-savoddan ham mahrum.
Sanoat va hunarmandchilik poytaxt sanoatidan yaxshiroq.
Xalqi obdasta yasash va gilam toʻqishda juda mohir, ayniqsa, alacha toʻqishda tengi yoʻq.
Ammo, taassufki, ushbu narsalarning hammasini eskicha usulda tayyorlaydilar, ya’ni korxonalarning hammasida qoʻl mehnati ustun.
Mashina bilan ishlovchi korxonalarga ega emaslar va uni yaratish xayollariga ham kelmaydi.
Kunlarning birida qozi mulozimlaridan biri bilan birga mashhur alacha toʻquvchi ustaning uyiga bordik.
Shunda soʻradim: Sizning korxonangiz Qarshi shahrining boshqa korxonalaridan katta, sizning alachangiz boshqa alachalardan nozuk va nafisroqdir.
oʻrislarning ipak matolari nozik va chiroyli, ammo pishiqlik va chidamlilikdan mahrum.
Sizning alachalaringiz esa, ham nozik, ham chidamli ekan.
Bu xususda bir hikoya eshitgandim.
U ajib hikoyani soʻzlab bersam: Buxoro hojilaridan biri bir kiyimlik alachangizni hadya etish uchun Madinai munavvaraga olib borgan.
Ammo (bilmadim nima sababdan) alachangizni qaytarib Buxoroga olib kelmoqchi boʻlgan.
Hajdan qaytayotib, Odessa shahriga yetishi bilan, Rusiya bojxonasining ma’murlari oʻsha sizning alachangizni Farangiston moli gumon qilib undan boj talab qilgʻanlar.
Bechora hoji bor tovushi bilan “bu alacha Buxoroning mahsulidir”, deb faryod qilsa ham, bojxonadagilar: “Hali Buxoroda bu darajadagi molni toʻqiydigan fabrika qurilgan emas.
Sen buni Istanbuldan sotib olgansan”, — deb ayta berganlar.
Bechora hoji noiloj, bir necha sum boj puli berib, oʻz alachasini qaytarib olgan ekan.
E’tibor bering-a, bunda ayb Rusiya bojxonasining ma’murlarida emas, balki sizning toʻqigʻan alachangizda.
U bir qaragʻanda Farangiston molining oʻzi, balki chidamlilikda undan ham ustundir.
Doʻkon egasi bu soʻzlarimdan mamnun boʻldi.
Shu payt dasturxon yozdilar, choy ichib, yana suhbatga tutundik: — Haqiqatan ham Qarshi ahli alacha toʻqishda juda ham hunarmand.
Bugungi kunda bu muborak hunarlari bilan ancha foyda ham koʻradirlar.
Biroq, ushbu kasbning kelajagi haqida siz janobingizning fikrlari qanday?
Toʻquv dastgohi sohibi soʻzlarimni tushunmay, menga hayrat bilan qaradi.
Fikrimni ochiqroq bayon qildim: Qarshi hunarmandlarining ushbu ishlari yana oʻn-oʻn ikki yil shunday rivojlanish darajasida qoladimi yo yoʻqmi?
Usta bu safar mening fikrimni tushundi, biroq bunday savol bugunga qadar uning xayoliga ham kelmagan edi, u yana hayratlanib, hech nima demadi.
Soʻzimni tagʻin qaytardim: Hurmatli usta, Ovroʻpa xalqlari, agar biror ishga qoʻl ursalar, shu ishlarning oʻn yil, yigirma yil, hattoki yuz-ikki yuz yil keyingi rivojini koʻzda tutadilar.
Siz — Qarshi xalqi ham juda yuksak hunarga egasiz.
Ana shu hunarlaringni kelgusi taqdirini hech oʻylamaysizlarmi?
Usta: Bizning hunarimiz bundan bir necha yillar avval ham yaxshi edi.
Hozir ham yomon emas.
Biroq, kelgusida nima boʻlishini xudo biladi.
Men: Toʻgʻri, ammo siz ana shu hunaringizning yana oʻn yil davom etishi uchun biror bir harakat qilyapsizmi?
Usta: Hozir ishimiz yaxshi, oʻn yil keyin kim tirigu kim oʻluk?
Men: Xub, hozir tirik qolish ehtimoli ham bor ekan, nega endi oʻsha kunning gʻamini hozirdan yemaysiz?
Faraz qilaylik, umringiz oxiriga ketmoqda, ammo farzand va nabiralaringiz nima bilan shugʻullanishadi.
Usta janoblari, siz kelajak haqida fikr yuritishni unutmang, chunki har bir kishining hayoti oʻz ishining kelajagi bilan bogʻliq.
Ertani oʻylash olam obodligining boisidir.
Tojir safar mashaqqatlarini chekar ekan, mol-dunyosining bugungidan koʻbroq boʻlishini, mulla Hujraning qorongʻu bir burchagida oʻta och holda oʻtkarar ekan, kelasi yil mudarris boʻlishini, hokim, xalq qonini soʻrayotib, ertaga vazirlik lavozimiga koʻtarilishini istaydi.
Podshoh esa ertaga bir mulkning xutbasiga nomini qoʻshib oʻqishini oʻylab, yuz ming askarning oʻlimiga rozi boʻladi.
Shunday qilib, ming yillardan beri davom etib kelayotgan va bundan keyin ham davom etadigan bu ishlarning barisi istiqbol ishqida, ya’ni kelasi zamon uchun amalga oshiriladi.
Butun olamda oʻtmish uchun qadam qoʻygan biror kimsa yoʻqdir.
Mening soʻzlarim ustaga ma’qul tushdi.
Yana fikrimni davom ettirdim: Modomiki, soʻzlarimni qabul qilgʻan ekansiz, keling, kasbingizning kelajagi haqida fikrlashib olaylik. Bundan yuz yil avval Buxoro ahlining toʻni va koʻylagi nimadan tayyorlanganligini bilasizmi!
Usta: Qalami va karbosdan.
Men: Sallalari-chi?
Usta: Gʻijduvon dokasidan.
Men: Ovqatlarini qanday idishga solib tanovul qilar edilar?
Usta: Sofol toboqlarda.
Men: Ana shu karbos, qalami, sofol toboq va Gʻijduvonning dokalarini kim tayyorlab berar edi?
Usta: Buxorolilarning oʻzlari.
Men: Bularning ishlari qoʻl bilan bajarilarmidi yoki mashinadami?
Usta: Qoʻlda.
Men: Koʻrdingizmi, oʻsha vaqtlar turkistonlilar xayoti uchun zarur boʻlgʻan hamma mollarni oʻzlari tayyorlardilar, ya’ni pulni choʻntaklaridan chiqarib, qaytib yana choʻntaklariga solar edilar.
Biror bir chaqani begona fabrikantlarga bermaganlar.
Ammo Ovrupa fabrikalari birin-ketin nozik surf, harir dokalar va chiroyli gulli chinni toboqlar ishlab chiqarib, Turkiston erlarini toʻldirdilar.
Aholi, albatta, bu jiloli mollarni yoqtirdi va boshqa milliy ashyolargʻa e’tibor bermay qoʻydi.
Oqibatda doka va karbos tikuvchi doʻkonlar va toboq ishlab chiqaruvchi korxonalar yopildi, ularning egalari istar-istamas hammollik bilan mashgʻul boʻldilar yoki birovlar eshikida xizmatkor boʻlib, oqibatda hasrat va nadomat bilan dunyodan koʻz yumdilar.
Agar ular ham sizga oʻxshab “oʻn yildan keyin kim tirigu kim oʻlik”, deb oʻtirmasalar edi, oʻzlarining karbos toʻquvchi, chinni va sofol yasovchi dastgohlarini koʻpaytirib, juda qisqa vaqt ichida tor doʻkon va vayrona uylarini katta-katta magazinlar va yirik marmar binolarga aylantirar edilar.
Faqat oʻzlarinigina emas, balki butun turkistonlilarni ham baxt va saodatli qilar edilar.
Chunki bechora xalqning choʻntagidan chiqqan va begona fabrikantlar hamyoniga kirgan pullarning hammasi turkistonlilarning oʻzlariga qolar edi.
Emdi koʻraylik-chi, sizning ishingizning kelajagi ham shundaymikan yoki yoʻqmi?
Siz, masalan, bir kiyimli ipli alachaga oʻn besh tanga sarflab, yigirma tangaga sotasiz va besh tanga foyda koʻrasiz.
Ammo fabrikantlar alacha toʻqish ishiga qoʻl ursalar, xuddi siznikidek alachani oʻn tanga bilan fabrikadan chiqarib, oʻn besh tangaga sotadilar.
U vaqtda hech kim yigirma tanga berib, sizning alachangizni olmaydi.
Keyin siz ham alachangizni oʻn besh tangaga sotasiz.
Ular sizning bu ishingizni koʻrgach, oʻzlarining mollarini sakkiz tangaga sotishadi va ikki tanga zararni (uch kungacha) oʻzlariga ravo koʻrishadi.
Ana shunda siz va hamkasblaringiz noiloj oʻzlaringizning alachalaringizni sakkiz tangadan sotib, juda katta zarar koʻrib, hovli va doʻkonlaringizni sotib, shu zararni qoplaysiz.
Bechorahollik yoʻliga kirasiz.
Butun Turkistonning barcha alacha toʻquvchilari oʻz kasblaridan kechib, boshqa ish bilan band boʻlgʻanlaridan soʻng, fabrikantlar oʻz alachalarining narxini asta-sekinlik bilan yigirma-yigirma besh tangaga koʻtarishadi va turkistonlilarning dasta-dasta pullarini oʻz hamyonlariga uradilar.
Men shunday xulosaga keldimki, agar turkistonli hunarmandlar ovrupalilar singari koʻl mexnatiga asoslangan korxonalarini doimiy fabrikalarga aylantirmas ekanlar, bir necha yildan keyin ularning sharafli san’atidan nom-nishon qolmaydi.
Shuning uchun umid qilardimki, mening soʻzlarimni inobatga olsangiz, chunki ish tanazzulga yuz tutganidan soʻng, pushaymon boʻlishning foydasi yoʻq.
Soʻzni shu yerga yetkarib, ustadan javob soʻrab, tashqariga chiqdim.
Emdi oʻz maqsadim bayoniga qaytsam.
Ushbu shaharning ekin-tikini ham yaxshidir.
Qarshining tamaki, arpa va bugʻdoyi bisyor, ayniqsa, tamakisi mashhur va koʻbdir.
Ammo shuni e’tirof qilamanki, Qarshi xalqi yerlarning hosil berishi darajasida mehnat qilmaydilar, ya’ni yerlarining imkoniyaticha hosil ololmaydilar.
Faqat Qarshigina emas, balki butun Buxoro oʻlkasi bugun shu holdadir.
Mening qarashlarim va kuzatishimga koʻra, bu xalqning dehqonchilikka ragʻbatsizligining sababi uch narsadandir.
Bu mas’ala amlokdorlarning ishlari bilan bogʻliq boʻlib, uning tafsiloti uzun va bu kitobchaga sigʻmas.
Shunday boʻlsa ham amlokdorlarning ahvolini qisqa bayon etishni lozim koʻraman.
Birinchidan, Buxoroning amlokdorlari hukumatning haqini Dehqon hosiliga qarab taxminan oladilar.
Masalan, falon Dehqonning bir xirmon bugʻdoyi bor.
Amlokdor oʻzining istagiga koʻra ushbu bugʻdoyning miqdorini chamalab, podshohlik haqini talab etadi.
Amlokdorlar hukumat tomonidan haqqul-xizmat olmaydirlar, balki oʻzlarining butun harj-masraflarini Dehqon hisobidan undiradirlar.
Shuningdek, amlokdorlik jazoga mustahiq emas.
Masalan, amlokdorlar Dehqonning xirmonini insofsizlik bilan chamalasalar, podshohning haqini xalqqa va xalqning haqini podshohga oʻtkarsalar ham, jazoga tortilmaydirlar.
Shuning uchun ular raiyat haqigʻa qoʻllaridan nima kelsa, shu daraja xiyonat qila beradirlar.
Ikkinchidan, mas’ala Dehqonning oʻziga ham bogʻlikdir.
Dehqonchilik asboblari va ekin-tikin usullari hali ham Hazrat Odam Ato Dehqonchiligidan farq qilmaydi.
Masalan, Ovroʻpa mamlakatlari oʻzlarining yirik shaharlarida Dehqonchilik maktablari ochganlar.
oʻz farzandlarini shu maktabga kiritib, qishloq xoʻjaligiga oid fanlardan tahsil oladilar. Bu mulkning Dehqonlari esa “Dehqonchilik maktabi” degan tushunchani tushlarida ham koʻrmaganlar.
Ovrupa hokimlari yerga quvvat baxsh etadigan hayratlanarli dorular ishlab chiqargʻanlar.
Buxoro Dehqonlari esa, yerlariga quvvat berish uchun eng avvalo bitta ot va arava yoki bir necha eshak sotib olishga majburlar, keyin esa shahar ichiga kelib, har kuni odamlar ogʻilxonasidagi axlatni oʻsha arava va eshaklarga ortib, dalaga olib ketadirlar, toʻplaydirlar, tuproqqa soladirlar.
Zarur boʻlgʻan taqdirda, bu iflos narsalarning qopini bir tanob yerga toʻkadirlar.
Ovrupa Dehqonlari yerni shudgorlash uchun mashinalarga egadirlar.
Bu mashinalar bir kunda bir necha tanob erni haydash qudratiga ega.
Buxoro Dehqonlari esa eng avvalo ikkita hoʻkizni ancha qimmat narxda sotib oladirlar, keyin yil boʻyi yem uchun kuniga oʻn tangadan sarflab, ularni asraydirlar va bahor kunlarining boshlanishida katta mashaqqat bilan bir tanob erni kunlab shudgor qiladirlar.
Farangiston Dehqonlari bugʻdoy yanchish uchun alohida mashina yasab olishgan.
Buxoro Dehqonlari esa, bu ishni bajarish uchun, bir necha hoʻkiz, eshakka muhtojdirlar.
Shuning uchun ham buxorolilar yerdan unumli foydalanisholmaydi.
Buxoro donishmandlari bu jihatdan Dehqonlarni gunohsiz bilib: “Asl gunoh bizning kattalarimizda, bularni haligacha toʻgʻri yoʻlgʻa boshlamaganlar”, — deydilar.
Men ham bu fikrga qisman qoʻshilaman, ammo bu bilan qanoatlanolmay, gunohning bir qismini Dehqonlarning boʻyniga qoʻyaman, chunki ushbu soʻzlar tushuntirilgan taqdirda ham, ular qabul qilmaydirlar.
Masalan, Qarshida ham, Buxoroda ham bir necha kishiga Farangistondagi ziroatchilikning yoʻl-yoʻrigʻini tushuntirdim, ammo ular “siz jannatdagi Dehqonchilik haqida soʻzlamoqdasiz”, deb kuldilar.
Uchinchi sabab qozilarning hatti-harakatidir. Eng avvalo Buxoro qozilari mahkamasi haqida qisqagina arz qilsam. Buxoroga qarashli har bir viloyatning oʻz qozisi bor.
Ular amir tomonidan tayinlanib, asl vazifalari shariat hukmini joriy etishdir.
Qozilar bozorlarda oʻzlariga tobe’ boʻlgʻan noiblarni tayin qiladirlar.
Bu noiblar shariat hukmining “amalga oshirilishi”ni nazorat qiladirlar.
Lekin ularning oʻzlari zaruriy xat-savoddan mahrumdirlar.
Bu qozilarning har biri yigirma-oʻttiz mulozimga va bir necha bosh molga egadirlar.
Ularning ana shu mol-mulk va daromadlari muhrxonaning puli va xizmat haqlari hisobidan qoʻlga kirishi lozim.
Boshqacha aytganda, ushbu pullarning hammasini bechora xalq choʻntagidan olishlari kerak.
Qarshi qozixonasida oʻz koʻzim bilan koʻrgan bir voqea Buxoro qozilarining muruvvatsizligini yaqqol tasvirlab bera oladi.
oʻshani arz qilsam.
Ertalab qozi eshon salomidan chiqib ketayotgan edim, toʻsatdan qozixonaning eshigidan ellikka yaqin erkak va bir xotun shovqin-suron bilan kirib, shariat boʻyrosining ustiga oʻtirishdi.
Men ham qiziqib, atayin ularga yaqin bordim va suhbatlarini diqqat bilan eshitdim.
Xotun turluk dalillarni keltirib, da’vo qilar edi: Kecha non pishirayotib, bitta nonni tandirdan uzib, sufaning ustiga qoʻydim.
Shu payt uydan bolamning yigʻisi eshitildi.
Xabar olish uchun borganimda, oʻsha qoldirib ketgan nonimni mushuk olib ketibdi.
Erim buni koʻrib, meni koʻb urushdi.
Yalinib-yolvorishim foyda bermadi, erim tobora jahlga minib, soʻzlarimga quloq solmasdan meni tepa boshladi.
Axiyri jon hovurida qoʻshnining hovlisiga qochdim va u yerdan akamning uyiga bordim.
Keyin esa sizning xizmatingizga yetib, arz qilib, qozining mulozimini olib bordim.
Mana emdi oʻzini olib keldim.
Qozi xotunning eriga qarab, dedi: Nega bu bechora zaifani kaltaklading?
Shaharni hokimsiz bildingmi?
U erkak butunlay munkir kelib, dedi: Mening bu ishdan xabarim yoʻq.
Xotinim akasining men bilan dushmanligi bor edi.
Shuning uchun xotunim menga tuhmat qilyapti.
Qozi oʻta gʻazab bilan: Yolgʻon gapirasan.
Shugʻullanib yurgan ishlaringni hech kim bilmaydi, deb oʻylaysanmi?
Hoziroq tirnoqlaring ostiga garov tiqaman, — dedi va oʻsha zahotiyoq qamashga hukm qildi.
Shu payt haligi kishining tarafdorlari baland ovozda uning begunohligini isbotlashga tirisha boshladilar.
Xotun tomonidan kelganlar esa ularning suzlarini inkor qilar edilar.
Xullas, har ikkala tomon orasida gʻavgʻo boshlandi, birov birovga quloq solmas edi.
Tortisha-tortisha qozixonani tark qildilar.
Men uyga qaytayotib bu voqeadan hayratlanib, oʻz-oʻzimcha der edim: “Xoʻsh, nonni-ku mushuk olib ketibdi, ellik kishi ovora boʻlib, ikki farsax yoʻldan bu erga nega kelishdi ekan?”
Bir oz kitob mutolaa qildim.
Peshin boʻldi, namozni masjidda oʻqib keldim.
Ovqatlanish vaqti ham etgan edi.
Qozi menga odam yubordi.
Bordim.
Taomni birgalikda edik.
Dasturxonni oldilar.
Shu orada qozixona hovlisida ikki kishi koʻrindi.
Qozi ularni koʻrib, menga dedi: Ertalab bir-biri bilan urishgan er-xotunni koʻrganmidingiz?
Men: Koʻrgan edim.
Qozi: Bu ikkovlon ularning oqsoqollari, qani koʻraylik-chi, nima istar ekanlar...
Shu vaqt ikkala oqsoqol eshikdan kirib, salom berdilar.
Qozi ulardan biriga qarab, dedi: Ha, oqsoqol, ahvollaringiz qalay?
Oqsoqol: Duo qilaman, taqsir.
Xudo siz janoblarining va mahdumjonning umri va joniga baraka ato etsin.
Qozi: Bu padarla’nat eshak xotunni nega uribdi, mamlakatni hokimsiz koʻribdimi?
Oqsoqol: Baloingizni olay, u bechorada gunoh yoʻq, xotunning oʻzi ham juda shallaqi-da.
Qozi: Xotun kishining qoʻlidan nima ham kelardi, barcha xudobexabarlik va sharmandalik oʻsha eshakning oʻzidandir, bu zaifani kimsasiz gumon qilgʻan.
Men kimsasizlarning otasiman.
Shu bugunoh janobi oliyga arz qilib, yetmish besh darra urdiraman, toki boshqalarga ibrat boʻlsin.
Oqsoqol qozining bu soʻzlaridan juda qoʻrqib, dedi: Taqsirjon, dardingizni olay, qari qulingizning soʻzini qabul qilib, oʻsha badbaxtning gunohini kechiring, xotuni ham gunohidan kechdi.
Qozi: Yolgʻon soʻzlaysiz, xotuni hech vaqt uning gunohidan kechmaydir.
Oqsoqol: Biz yolgʻon gapurayotganimiz yoʻq, buyuring, xotunning oʻzini olib kelaylik.
Qozi: Olib keling.
Oqsoqol chiqib ketdi va ma’lum vaqt oʻtishi bilan xotunni tarafdorlari bilan birga boshlab kirib, boʻyro ustiga oʻtirgizdi. Qozi xotunga qarab dedi:
Eringni qamadim.
Ertaga janobi oliyga arz qilib, etmish besh darra urdirib, sarbozlikka topshuramen.
Bechora xotun qozining soʻzlarini eshitishi bilan bir seskanib, yigʻlab, dedi: Men erim nomidan tavba qildim, u bechoraning gunohidan keching, xudo haqqi, bizning ahvolimizga rahm qiling.
Qozi: Ey xotun, emdi buning iloji yoʻq.
Menga qara, ering seni urdimi yoki yoʻqmi?
Agar urgan boʻlsa, jazolayman, urmagan boʻlsa, eringga tuhmat qilganing uchun seni jazolayman.
Xotun: Erim meni urgan edi, ammo hozir uning gunohidan kechaman, siz ham uning gunohini kechiring.
Qozi: Tamom... ering seni urgan ekan, men uni jazolayman.
Albatta, ering seni kimsasiz va bechora deb bilgan, emdi qasdingni olaman, toki xaloyiq bilsin- ki, men bu shahardagi bechoralar va kimsasiz kishilarning homiysidirman.
Bechora xotun yana iltijo bilan dedi: Bolalaringizning rohatini koʻring, ikki sagʻir farzandimiz bor.
Rahm qiling, axir erimga nisbatan hech da’voyim yoʻq, u bechorani afv eting.
Qozi: Shariatning sagʻir farzand bilan ishi yoʻq, eringni jazolayman.
Xotun: Hozir siz oʻzingizni bechoralarning homiysi dedingiz, arzimas shu ishni deb uyimizni kuydirmang, meni beva, farzandlarimizni yetim qoldirmang.
Qozi gazablanib, mulozimlariga buyurdi: Bu padarnalat devonani olib chiqing!
Rahm-shafqatni bilmaydigan mulozimlar bechorani mushtlab-tepkilab qozixonadan olib chiqib ketishdi.
Men ham oʻz uyimga joʻnadim.
Bu kecha oʻtib, ertasiga namozni oʻqib, bir oz mutolaa bilan shugʻullandim, biroq fikrimni hech yigʻa olmas edim.
Qozining odami kelib, meni choyga taklif etishini sabrsizlik bilan kutar edim.
Maqsadim shu bahonada oʻsha kechagi mahbus er va badbaxt xotunning taqdiridan xabar topish edi.
Koʻp oʻtmay, xabarchi menga qozining taklifini yetkazdi.
Xudodan rozi boʻlib, tezda qozining uyiga yetib bordim.
Taom tanovuli orasida bir oz suhbat qildik.
Shu payt kechagi ikki oqsoqol salom berib, uyga kirib oʻtirdilar.
Qozi tabassum bilan alik oldi va mulozimlaridan biriga kechagi mahbusni olib kelishni buyurdi.
Ey xudo urgan badbaxt! dedi qozi mahbusga qarab.
Men seni yetmish besh darra urdirib, sarbozlikka topshirmoqchi edim, ammo bu safar ham, oqsoqollar hurmati, gunohingdan kechdim.
Oqsoqollar ham, mahbus ham el dardini oʻylaydigan bu qozi haqigʻa duo qilishdi.
Men hayratdan yoqa ushlab, oʻzumcha der edim: “Kechagi oʻta qattiqqoʻllik, bugun oʻta marhamat va muloyimlik koʻrsatgan qozi eshonning harakatlari sababi ne ekan?”
Faqat ana shu mas’alaning haqiqatiga etishish uchun qozining uyidan chiqib, mirzaxonaga bordim.
Qozining mirzakaloni donishmand kishi boʻlib, ba’ zan turkiy, ba’zan forsiy gazetlarni ham oʻqur edi.
Biz bir necha marta hamsuhbat boʻlgan edik.
Meni koʻrishi bilan dedi: Musofir janoblari, koʻrdingizmi, biz qanchalar badbaxt ekanmiz.
Men: Nimani koʻribman?
Mirza: Ana shu er va xotun janjalini yaxshilab mulohaza qildingizmi yoki yoʻqmi?
Men: Ha, diqqat bilan kuzatdim.
Bildimki, oʻsha nonni mushuk olib ketibdi.
Ammo qozining “mushuk oʻyuni” qilganining sababini tushunmadim.
Mirza: Qolgʻan nonlarni ham ulardan tortib olish uchun edi.
Men: Birodar, bu voqeadan juda hayratda qoldim.
Ishning haqiqati qayerda?
Qozi eshon birinchi kuni nega qattiq turib oldilar?
Bugun nega kamoli iltifot bilan mahbusga javob berdilar?
Mirza: Bu kecha namozi shomdan keyin oʻsha ikki oqsoqol kelib, shariatpanoh janoblariga ikki ming tanga hadya qilib, erning gunohini tilab oldilar.
Qozi esa oqsoqollar “hurmatidan” u bechoraning gunohidan kechdilar.
Men: Nima deyapsiz?
Mushuk olib qochgan bitta nonning qiymati ikki ming tanga...
Buning ma’nisi ne?
Mirza: Koshki, bu xarajat ikki ming tanga boʻlsa edi?
Faqatgina qozi janoblarining ulushi shuncha.
Men: Yana qanday xarajatlar boʻlishi mumkin?
Mirza: Bir yarim ming tanga qozi mulozimlari, rais va hokimning kishilari hamda oʻsha ikki oqsoqolning choʻntaklariga kirdi.
Men: Toʻgʻrisini aytsam, sizning bu qissangiz meni juda hayratga soldi.
Agar bitta nonni oʻgʻirlagan mushukning xarajati shunchalik boʻlsa, katta-katta da’volar uchun qancha tilar ekan bular?
Mirza: Hayron boʻlsangiz ham, boʻlmasangiz ham haqiqat shu.
Albatta, katta da’volar katta xarajat talabdir.
Men: Shunday ekan, xalqning ahvoli nima kechadi?
Mirza: Xudo biladi.
Shu payt ikki mulozim kirib, suhbatimizni boʻlishdi.
Men chiqib, oʻz uyim tomon ketdim.
Tushda har kungi odatim boʻyicha qozining uyiga bordim.
Qozi meni koʻrib, kulib dedi: Shahar yonmasa, Darveshning kabobi pishmas.
Biz janobingizni qanday xursand qilishni bilmas edik.
Yaxshiki, xudo yetkazdi.
U xotunning nonini mushuk olib qochib, biz ham bir necha tangaga ega boʻldik.
Ana shu yangi ovimizdan oʻzimning haqqim va Maxdumjonning ulushini oldim.
Bu uch yuz tanga siz janoblariga qoldi.
Kam boʻlsa, koʻb oʻrnida koʻrasiz.
Shu soʻzlarni aytib, bir necha oʻris qogʻoz pullarini oldimga qoʻydi.
Men ularga qoʻl tegizmay, dedim: Juda ham mamnun boʻldim, ammo bir gustohlik qilsam.
Agar marhamat qilsangiz arz aytsam.
Qozi: Nima gustohlik?
Men: Bu xotun va uning eri pulni qayerdan topishdi ekan?
Qozi: Xo-xo-xo!
Biz pul olishni bilamiz, boshqasiga ishimiz yoʻq.
Otasining goʻridan topsin, bizga nima?!
Men: Afv etasiz, banda bir musofirman.
Bu ishlarni bilish men uchun puldan ham muhimroqdir.
Shuning uchun soʻradim.
Qozi: Xabarim yoʻq, ammo sazangiz oʻlmasin, devonbegidan soʻrarman.
Devonbegidan chaqirib soʻradilar.
U aytdi: — Erida picha pul bor ekan, yetmaganiga ayoli ikki tanob yerini sotib berdi.
Qozi menga qarab, dedi: Tushundingizmi?
Men: Ha tushundim, mamnun boʻldim, ammo siz janoblari shar’iy sharifning hokimi boʻla turib, oʻsha bechoraning pulini olishga qanday botindingiz?
Qozi: Ey birodar, shariatni qoʻying, agar qozilikning shunday ishlari boʻlmasa, issiq uy-joyimizni sovutib, bu yurtlarga nega keldik.
Men: Afv etasiz, men bu pulni olmayman.
Qozi: Nega?
Men: Musulmonman, bularni sizga berganlar ham musulmondirlar.
Qozi: Soʻzlaringizning ma’nisiga yetmadim.
“Musulmonman va ular ham musulmondirlar...”
Hali biz na sizni, na ularni kofir deganimizcha yoʻq.
Pulni nega olmaysiz?
Men: Bizning shariatimiz barcha musulmonlarni bir-biriga birodar qilib, bir musulmon moliga ikkinchi musulmonning nohaq egalik qilishini harom deb uqtiradi.
Siz janob bir musulmon haqqini zoʻrlik bilan oldingiz, buni men oʻz koʻzim bilan kurdim.
Emdi esa undan menga ham ulush bermoqdasiz.
Sizning bu gunohingizga sherik boʻlishni istamayman.
Shuning uchun ham bu pulni olishim mumkin boʻlmas.
Qozi soʻzlarimdan achchigʻlandi va gʻazab bilan pulni hamyoniga soldi, biroq hech narsa demadi.
Men ham turib, tashqariga chiqdim.
Bundan keyin bu yerda qolishim mumkin emasligini bilib, tezdan bir aravani gaplashdim.
Ertalab qozidan ruxsat soʻrab, aravaga oʻtirib yoʻlga tushdim va Shahrisabzga yetib keldim.
Bu shahar Buxoroning yirik viloyatlaridan biridir.
Darvoqe, nomiga ham munosib — “sabz”, ya’ni koʻm-koʻk shahar.
Keng va farovon dalalarga ega.
Ayniqsa, guruchni koʻb etishtiradirlar.
Yengil sanoatida Kitobning alachasi va iroqidoʻziligi juda mashhurdir.
Keyingisi alohida e’tiborga loyiq.
Faqat shuni taassuf bilan aytish mumkinki, bu hunarmandlik hali ham eskicha usulda davom etmoqda va shuning uchun ham bugungi kunda tanazzul yoqasida.
Bu yerda ham qozining uyiga tushdik.
U donishmand, olamdagi voqealardan xabardor bir kishi ekan.
Bir kuni qozining huzurida boʻlib Shahrisabzning ahvoli haqida suhbat qurdik.
Qozi: Janobi musofir bu viloyatni qay ahvolda koʻrdilar?
Men: Juda ma’qul mulkdir, muvofiq havosi va aholisining komil iste’dodi bor, ammo ne choraki, boshka islom mamlakatlari qatori, bu shahar ham xarobaga aylangan.
Qozi: Toʻgʻri, biz, musulmonlar, hech vaqt mamlakat obodligi haqida bosh qotirmaymiz.
Men: Sizning bu viloyatingiz Samarqand bilan qoʻshnidir.
Havosi va boshqa fazilatlarining Samarqanddan kam joyi yoʻq.
Shahringizning Samarqandchalik obod emasligi haqida oʻylab koʻrganmisizlar?
Qozi janoblari, ma’lumki, bugun butun islom olami san’atsizlik va ilmsizlik tufayli abadiy falokat tomonga yurmoqda.
Siz ham musulmonlarning mamlakat obodligiga e’tiborsiz ekanligini ta’kidladingiz.
Ajabo, Muhammad ummatlari nega bunchalar faqir va nodon ekanlar?
Islom mamlakatlari nega vayrona va xarobazor holda qolishi kerak?
Masalan, Qarshi va Kitobning biron-bir alacha toʻquvchisi Farangistonda yashasa, boshdan oyoq zar-zevarga botar edi.
Bu bechoralarning esa yeyishga noni yoʻq.
Agar shu Shahrisabz yerlari yapoʻn elida boʻlganida edi, zar ekib, zar undirar edilar.
Bu yerlar nega shoʻrazorga aylangan?
Bu savollarning har biri har qanday mutafakkirni dovdiratib qoʻyadir.
Faqat shuni tushunmayman: nega bu mas’ala sizlarning xayollaringizga kelmaydir?
Qozi: Birodar, yaxshi bilasiz, xalqimizning fikr doirasi taraqqiy etmagan, ular bu ishlarning mohiyatini tushunmaydirlar.
Tafakkuri yuksak boʻlmagan kishilar qoʻylarga oʻxshaydirlar, har xususda choʻponga tobe’dirlar va oʻz ulugʻlarining payravidirlar.
Men ham shunga iqror boʻlib aytamanki, biz buyuklar ham umrimizning aqalli bir daqiqasini xalqimiz osoyishtaligi va saodati yoʻlida sarf etkanimizcha yoʻq.
Xalqning tinchligi, mamlakatning obodligi kabi mas’alalar birontamizning xayolimizga kelgan emas.
Har bir hokim oʻzini uch tomonning vakillari tan olishini istaydi: birinchi — mamlakat, ikkinchi raiyat, uchinchi — podshoh.
Chunki hokimiyat vatan va mamlakatning vujudi bilan bogʻliqdir.
Agar millat mahv etilib, vatan xarob boʻlsa, na biz hokim boʻlamiz, na podshoh.
Toʻgʻri, bizni amir hazratlari hokim qilib tayinlaganlar.
Lekin qayerda? Shahrisabzda.
Agar Shahrisabz va bu joyning xalqi boʻlmasa, bizning hokimligimiz xuddi goʻristonga oqsoqol boʻlishdek ma’nisiz va kulguli boʻlar edi.
Biz, buxorolilar, bir shaharda hokim boʻldik deguncha, mamlakat va xalqning huquqini butunlay esdan chiqaramiz.
Hatto xudoni ham unutamiz.
Vaqtimizni podshohni xursand qilish yoʻlida churutamiz. Buning ajibligi shundaki, bunga tuzuk-quruq erisha olmaymiz.
Podshohlar qanchalik toshbagʻir boʻlishmasin, mamlakatning vayronaligi va xalqning bechoraholligiga chidasholmaydi.
Shohimizning adolatparvarlik, raiyatdoʻstlik va xalqparvarlikda naziri yoʻqdir.
Imonim komilki, u zot hamisha millatning tinchligi, vatanning obodligi bilan mashgʻuldirlar.
Ammo shunisi ham aniqki, bir kishining donishmandligi va adolatparvarligi toʻrt milioʻn kishilik elga ta’sir qilishi qiyin.
Toʻgʻri, amirimiz odillar, ammo ma’murlarning koʻpchiligi adolat koʻchasidan oʻtmagan.
Shuning uchun mamlakatimiz haligicha obod boʻlmaydi va aminmizki, agar shu hol davom etsa, bir umr ham obod boʻlmas.
Men: Haqiqatan ham sizning bu fikrlaringiz ma’quldir.
Ammo siz janoblari Buxoro xalqini qoʻyga oʻxshatib, butun gunohni hokimlarga agʻdaryapsiz.
Bu jihatdan hokimlarni gunohsiz demayman, ammo raiyatda ham ayb kam emas.
Toʻgʻri, Buxoro xalqi qoʻyga oʻxshashi mumkin, biroq qoʻyga oʻxshashlik inson uchun husn emas, balki nuqsondir.
Inson insondir, nega endi u hayvonga oʻxshashi kerak?
Alloh taolo Qur’onda buyuradilarki: “Laqad halaqal-insana fi ahsani taqviym”, ya’ni “Biz insonni ahsani taqviym (yuksak qilib) yaratdik”. Boshqa oʻrinda ta’kidlaydiki: “Va saxxara lakum ma fis-samavati val-arz”, ya’ni “Barcha yer va osmondagi narsalarga sizlarni hukm qiluvchi deb buyurdik”.
Demak mulohaza qiling, agar yeru osmondagi narsalarning bir qismi insonning buyrugʻiga boʻysunmas ekan, farangilar bu yelkanli kemalar va havoda uchish vositalarini qayerdan yaratmoqdalar.
Koʻrdingizmi, Inson Qur’oni karimning hukmi bilan ham oliy mahluqotdir.
U yeru osmonga amr beruvchidir.
Agar togʻu osmon, temiru mumning insonning iqtidorli panjasining ostida farqi yoʻq boʻlsa, u nega qoʻyga oʻxshar ekan?
Nega turmush tarzini oʻz hokimlaridan oʻrganar ekan?
“Laysa lil-insani illa ma sa’y”, ya’ni “Insonlar har nima topmasinlar, oʻz intilishlaridan topadilar, intilmas, harakat qilmas ekansiz, hech narsaga erisha olmaysiz”.
Paygʻambarimiz buyuradirlar: “Innalloha bu’til-abda biqodri nuxmatihi”, ya’ni “Xudovand har bir bandasini uning mehnat va harakatiga qarab suyaydi”.
Parvardigor bizning salomatlik va saodat yoʻlimizni toʻla koʻrsatib bergan.
Avvalam deydiki: “Sizlarni olamning oliy maxluqi qilib yaratdim”.
Shuni yaxshi bilish kerakki, biz koʻz va qoshlarimiz evaziga e’tiborli maxlukka aylanganimiz yoʻq, balki e’tiborliligimiz va ustunligimiz bilimimiz va iqtidorimiz tufaylidir.
Agar biz oʻzimizning bilim va iqtidorimizdan foydalanmasak, nainki e’tiborli va ustun, balki eng yomon va tuban maxluqlardan ham yomonroq va tubanroq boʻlib qolishimiz aniqdir.
Tangri taolo yana shuni ta’kidlaydirki: “Yeru osmonda har nima boʻlsa, sizlarning buyruqlaringizni bajaruvchi qilib tayinladik”.
Insof bilan ayting-chi, ana shu yeru osmondagi maxluqlardan qaysi birini biz oʻzimizga tobe’ etdik?
Agar siz Ovrupa maktablarida oʻqugʻaningizda va ovroʻpalilar telegraf, telefon, temir yoʻli, havo kemalarnii qaysi yoʻl bilan va qanday yaratganliklarini bilsangiz edi, Qur’oni karimning ana shu bir oyatida biz, musulmonlar, qanchalar ne’matlarni oyoq osti qilganimizni tushunib yetar edingiz.
Yana boshqa oʻrinda ta’kidlaydiki: “Inson nimagaki erishsa, harakatining natijasidan topadi.
Agar intilmasa, hech narsaga erisha olmaydi”.
Albatta, sizning aql va bilimingiz tufayli maxluqlarning eng oliysi qilib, barcha maxluqlarni esa sizga tobe’ qilib yaratgan ekan, demak siz oʻz bilim va iqtidoringizni ishga solishingiz lozim.
Agar intilmasangiz, unda Xudodan nima gina?
Hokimdan ne shikoyat?
Paygʻambar hazratlari buyuradirlarki: “Sizning har birlaringiz oʻz qoʻl ostidagilaringizning chuloni- sizlar va sizlarning har bittalaringiz oʻz qoʻl ostidagilaringizning ahvoli uchun Alloh oldida hisob berajaksiz”.
Ushbu hadisga binoan, hokimlar oʻz qoʻl ostidagilarga rahnamolik qilishlari lozim.
Hokimlar xalq gʻamini yemaydirlarmi, demak osiydirlar.
Shuning uchun oʻzimiz harakat qilishimiz lozim, chunki Alloh bizga ham ularchalik aql va iqtidor bergan.
Agar bu aql va qudratimizni ishga solmasak, unda oʻzimiz gunohkormiz...
Bir hafta Shahrisabzda turib, keyin Samarqand tomon yoʻlga otlandik.
Samarqandga kelib, bir kecha-kunduz turdim.
Samarqand Buxoroga nisbatan ancha obod va tartiblidir, faqat aholisining ruhiyati Buxoro aholisining ruhiyati kabi tushkundir.
Samarqandlilar ikki-uch quyi maktabga egadirlar, ularning yaxshisi Shakuriy maktabi.
Agarchi bu maktab unchalik taraqqiy etgan boʻlmasa-da, har holda mudir va muallimlarning oliyjanob himmatlari soyasida qisqa vaqt ichida rivoj topib, kamolotga yetishishiga umid bogʻlasa boʻladi.
Yana shuki, nuktadon muharrirlar va zukko fozillar koʻbligiga qaramasdan, samarqandlilar haligacha biror bir milliy gazetga ega emaslar. Samarqandli birodarlarimizga: “Himmatingizdan umidvorligimiz kattadir”, — deb, safarimizni davom ettirdik.
Uz sayohatimning tafsilini bayon qilsam.
Samarqanddan vagonga oʻtirib, Xatirchi stansiyasiga yetdik.
Stansiyadan Xatirchigacha ikki farsah yoʻl bor.
Bir buzuk aravaga men bilan oltita xatirchili oʻtirishdi.
Ular Xatirchining moʻtabar kishilari boʻlsa-da, mutlaq savodsiz edilar.
Yoʻlning mashaqqati ham shul alfozda ediki, agar uni Poʻli Sirotі oʻrnida jahannam ustiga oʻrnatsalar, hech kim jannat orzusini qilmas edi!
Arava odamlarni goʻyo zilziladagidek bir-birlarining ustiga olib otar, juda noxush taraqa-taraq qilib yurardi.
Men Samarqand stansiyasiga olib boradigan yoʻlni eslab, bu balo yoʻl bilan oʻshani qiyoslab, oʻzimcha der edim: “Yo rab, sening yoʻllaring qandayin mushkul!”
Shunday qilib, bu taraqa-taraq doʻzaxsifat yoʻldan toʻrt soat yurib, Xatirchi mulkiga yetdik.
Hokim uyini manzil etdik.
Bizga alohida xona ajratdilar.
Bu shaharning ahvoli Shahrisabz va Qarshi ahvolicha, ya’ni ularga yopirilgan balo-qazolarga bu shahar ham mubtalo, buning ahvoli ulardan ham badtarroqdir.
Qishloqlarining juda koʻb yerlariga ekin ekilmagan, xalqi faqiru falak qargʻishiga uchragan kishilardir.
Masalan, men oʻzum bir kishini Xatirchi qoʻrgʻoni atrofidagi bir necha tanob yerning har tanobini oʻn yetti tangadan sotib olganini koʻrdim.
Yana bir kuni bozordagi choy doʻkonida oʻtirgʻan edim, bir Dehqon kelib, oʻn tangalik qarzi boʻla turib, yana qarzga oʻn oy muddat bilan nimcha choy oldi.
Men bundan juda hayratda qolib, oʻsha Dehqondan soʻradim: Shu oʻn tangani naqd toʻlay olmaysizmi?
Dehqon mening yuzimga tikilib qarab turib, dedi: Yoʻq!
Men: Xoʻsh, har oy ikki tangadan berib, besh oyda shu karzdan qutula olmaysizmi?
Dehqon taassuf bilan aytdi: Oyiga ikki tanga topish sizlar — Xudoning gʻazabiga uchramaganlar uchun osondir, ammo bizga mumkin emas.
Men: oʻn oydan keyin bu pulni qayerdan topib berasiz?
Dehqon: Men amlokdordan qarzdorman, hashar pulidan ham boʻynimda bir necha tanga qolgʻan.
Yana sudxoʻrlardan ham ancha pul qarzman.
Ana shu qarzlarimdan koʻbining muhlati oʻn oyda tugaydi.
oʻshanda ular mening bir necha tanob yerimni sotib oladirlar.
Shundan keyingina bu kishining ham oʻn tangasini toʻlashim mumkin.
Kunlarning birida hokim mirzalarining biri bilan Xatirchining falokatga yoʻliqqan, bechora xalqi haqida suhbat qilayotganimizda, mirza: Yaqinda ajib bir hodisa sodir boʻldi, sizga shuni aytsam, dedi.
Men: Juda yaxshi, ayting!
Mirza: Ma’lumki, dehqonlarimiz yerlariga mahalliy oʻgʻit soladilar.
Ularning har biri oʻzining boʻsh vaqtida bir necha qop oʻgʻit toʻplaydi va ekish paytida yerga toʻkadi.
Safar ismli dehqon ham bir necha qop oʻgʻit toʻplagan.
Kunlarning birida uning qoʻshnisi atayinmi, adashibmi, uning oʻgʻitini oʻz yeriga solgan.
Bu holdan xabar topgan Safar gʻazablanib qoʻshnisini soʻkadir, qoʻshnisi ham oʻz navbatida Safarni haqoratlaydir.
Bir daqiqa oʻtar-oʻtmas, janjal yiriklashib, katta mojaroga aylanadi.
Shariat hokimi qozi janoblari ikki yuz tanga muhrona, yuz tanga xizmat haqi olib, ushbu mojaroni uning foydasiga hal etganlar.
Bechora Safar rais odamiga ham yuz tanga bergan.
Usha kuni bu xabar hokimxonaga yetib keldi.
Biz ham odam yuborib, ikki yuz tanga oldik.
Ustiga ustak, mirshab yuz tanga undirdi.
Shunday qilib, bir qop oʻgʻit uchun bu bechoraning olti yuz tanga pulini viloyatning toʻrt hokimi tomoqqa urdilar.
Ushbu voqeani eshitgandan keyin yuqoridagi choy sotib olgan Dehqon esimga kelib, mirzadan soʻradim: Birodar, eshitishimcha, bu viloyat xalqining hatto oʻn tanga ham naqd puli yoʻq.
Shunday ekan, u bechora olti yuz tangani qayerdan topadi?
Mirza kuldi: Toʻgʻri, pullari yoʻq, ammo, alhamdulilloh, bu shaharda odamning ogʻirini yengil qiluvchi sahovatli kishilar koʻb.
Men: Ular qanaqa odamlar?
Mirza: Sudxoʻrlar. Ularning pul berish yoʻllari ham ajib.
Masalan, faraz qilaylik, men sudxoʻrman.
Ana shu nomi yuqorida zikr qilingan Safar oʻsha janjalni bostirish uchun olti yuz tanga soʻrab oldimga keladi.
Har yuz tanga hisobidan oyida toʻrt tangadan foyda berish sharti bilan unga bu pulni tutqazaman.
Nochor rozi boʻlib qoladi.
Shunda ham pulning hammasini bermayman.
Har yuz tangaga nimcha choy oʻn tanga, jami ellik tanga va ellik tanga naqd pul berib, uni yuz tanga qarzdor qilaman.
Shunday qilib, berilajak olti yuz tangadan uch yuziga olti nimcha choy oltmish tanga, bir yarim man bugʻdoy — yuz ellik tanga, bir yarim man joʻxori — toʻqson tanga, jami uch yuz tanga va yana uch yuz tanga naqd pul beraman.
U bechora zorlanib, yolborib aytadi: “Menga olti yuz tanga kerak, men bu choy, bugʻdoy, joʻxorini qaysi dardimga davo qilaman?!”
Men zarda bilan javob beraman: “Menga nima? Bozorga olib borib sot!”
U oʻz navbatida: “Shu narsalarni oʻzingiz istagan narxingizda sotib olib, pulini menga bering”, — deydi.
Men choyga oʻttiz olti tanga, bir yarim man bugʻdoyga bir yuz yigirma tanga, bir yarim man joʻxoriga oltmish tanga — jami bir yuz oʻttiz uch tanga beraman.
U bechora ham uch yuz tanga va bir yuz oʻttiz uch tanga jami toʻrt yuz oʻttiz uch tangani olib, olti yuz tanga qarzdor boʻladi.
Bu muomalada ikki narsa diqqat yetarlikdir: mening insofsizligim va uning baxtsizligi.
Insofsizligimni tahlil qilsangiz, toʻrt yuz oʻttiz uch tangani berib, u bechorani olti yuz tangaga qarzdor qilaman, ya’ni olti yuz tangani oʻz choʻntagimdan chiqarmasdan bir yuz oltmish toʻrt tangani gʻorat qilaman.
Keyin u bechoradan “foyiz” deb har yili ikki yuz sakson sakkiz tanga talab qilaman.
Emdi uning baxtsizligini tasavvur qiling: eng avvalo bechora toʻrt yuz oʻttiz olti tanga olib, bir yil oʻtgandan soʻng ikki yuz sakson sakkiz tanga “foyiz”ni ham qoʻshib, sakkiz yuz sakson sakkiz tanga berishi lozim.
Bu ham aniqki, bir yilda u bechoraning boshiga bunga oʻxshash savdolar bir marta emas, hech boʻlmaganda uch marta tushadi.
Ana shunda u bir yilda taxminan uch ming tanga qarz boʻladi.
Xoʻsh, u bu qarzlarini qanday uzadi?
Albatta, uy va yerlarini oʻsha sudxoʻrlarga beradi.
oʻziyu ahli ayoli darbadar gado boʻladilar.
Bu boshimizga tushgan eng ogʻir va qattiq balolardan biridir.
Men bu soʻzlarni eshitib, siqilganimdan shunday dedim: Xudoning bandalari, bunday zulmga mahkum boʻlgan mamlakatga Allohning rahmati soya ham tashlamas!
Xatirchida bir hafta turib, keyin Buxoro yoʻliga ravona boʻldik.
Xatirchi stansiyasiga kelib, poyezdga oʻtirdim.
Men bilan birga ikki tojir va bir buxo-
utirdim. Men bilan birga ikki tojir va bir buxoroli mulla ham yoʻlga chiqishgan ekan.
Ulardan hol soʻradim, aytdilar: Samarqanddan kelyapmiz, Buxoroga boramiz.
Vagon tez sur’atda ketib borar edi.
Har kim oʻz yumushi bilan mashgʻul.
Tojirlar savdo xususida suhbatlashishar edi.
Men bir kitobni olib, mutolaa qila boshladim.
Mulla uyqugʻa ketdi.
Bir stansiya yoʻl yurdik, hali ham hamma oʻz yumushi bilan edi.
Biroq, mulla uyqusizlikdan zerikib, chuqur “uh” tortdi-da, menga qarab, dedi: Birodar, bu ikki kishi oʻz suhbatlari bilan mashgʻullar. Siz bilan biz ilm ahlidanmiz, nega bir-birimiz bilan suhbat qurib ketolmaymiz?
Men: Faqir kitob mutolaa qilmoqdaman, biroq nega siz yoʻldoshlarning suhbatiga qoʻshilmaysiz?
Mulla: Birodar, biz ilm ahlidanmiz, bular esa dunyo ahli.
Biz ularning suhbatidan hech narsa tushunmaymiz.
Men: Yaxshi, siz bular bilan suhbatlashing, zora bular sizning soʻzlaringizdan bahramand boʻlsalar.
Har ikkala tojir oʻz suhbatlarini toʻxtatib, bizning gaplarimizga quloq solar edilar.
Ulardan biri menga tabassum qilib, dedi: — Janoblari Samarqanddan bu yogʻiga toʻxtamasdan, bizga navbat bermay suhbat qildilar.
Baxtsizlikni qarangki, biz ham u kishining suhbatidan hech narsa tushunmadik.
Men: Sizlar domullaning soʻzlariga diqqat bilan quloq solmagansizlar, shuning uchun uni tushunmagansizlar.
Boʻlmasa ilm ahlining suhbati hamisha va hamma vaqt ham eshitishga arzigulik va naflidir.
Tojir: Yaxshigina eshitdik, maqsadlarini ham bildik, biroq foydalana olmadik.
Men: Ajabo, domullaning suhbatidan nimani tushunganingizni menga ayta olasizmi?
Tojir: Albatta, aytaman.
Domulla hazratlari besh soat davomida tinmasdan, nafas olmasdan gapirdilar.
Suhbatlarining boshidan oxirigacha shuni fahmladikki, marhum qozi kalon yaxshi odam ekanlar, bir necha marta domulla janoblariga kulib boqqan ekanlar.
Agar oʻlmaganlarida bu kishiga katta mudarrislikni berar ekanlar.
Biroq, taassufki, qazo qilibdirlar.
Ammo hozirgi qozi kalonning insofi yoʻq emish, chunki haligacha domulla janoblariga kulib qaramabdi.
Insof qiling, biz, bechoralar, bu suhbatdan nima bahra olamiz?
Domulla: Birodar, bular dunyo uchun yaratilgan odamlar, dedim-ku!
Keling, oʻzimiz gaplashib ketamiz.
Men: Domulla janoblari, siz nega bularni har safar “dunyo ahli”, deb, kamsitasiz?
Domulla: Toʻgʻri-da, ular doimo savdogarchilik bilan mashgʻuldirlar, molu mulk, davlat egasi boʻlish uchun intiladilar, shuning uchun ularni “dunyo ahli” deymiz va e’tibor bilan qaramaymiz.
Men: Nima uchun e’tibor qilmaysiz?
Domulla: Chunki Paygʻambar hazratlari bularning haqqigʻa shunday demishlar: “Ad-dunya jifatun va ta libiha qilabun”, ya’ni “Dunyo oʻlgan hayvon misolidir, uni talab qilgʻuvchilar itdirlar”.
Men: Unday boʻlsa, bu ikki birodar ham it ekan-da?
Domulla kulib turib dedi: Paygʻambarning aytishidan shu ma’ni chiqadi, ammo bizning shahrimizda shariatga ahamiyat bermaylar.
Shuning uchun ham har kasning koʻngli nima istasa, shu bilan mashgʻul boʻladi va illo, agar bizning odamlarimiz rasuli xudo buyurganidek ish tutsalar bunday ishlarga hech qoʻl urmas, kechayu ibodat bilan mashgʻul boʻlar edilar.
Men: Agar barcha kishilar kechayu kunduz toat va ibodat bilan shugʻullansalar, biron ishga qoʻl urmasalar, unda oziq-ovqat va kiyim-boshlarni qayerdan topadilar?
Domulla: Xudo yetkazadir.
Men: Bular avomlar. Agar shariatga qarshi biron ish qilsalar ham atayin emas, balki adashib qiladilar.
Shuning uchun ularda ayb yoʻq, ammo siz, janoblari, olimsiz, rasuli xudoning aytganlari asosida ish tutasizmi yoki yoʻqmi?
Domulla: Albatta, ish tutaman.
Men: Dunyoning moli uchun harakat qilishni xudo va rasul man’ etgan, deydilar.
Sizning oʻzingiz dunyo moliga ega boʻlish uchun harakat qilasizmi?
Domulla: Men aslida bu ishlarga qoʻl urganim yoʻq.
Hamisha toqat qilib, Allohning yodi bilan mashgʻulman.
Men: Shunday ekan, bu tojirlarga nega: “Marhum qozi kalon yaxshi odam edilar, doimo tabassum bilan boqar edilar, bu qozi kalon insofsizdir, menga kulib qaramaydir”, — debsiz.
Soʻzlaringizdan ma’lum boʻladiki, siz ham dunyo mol-mulkining tarafdori ekansiz.
Sizning bu tojirlardan farqingiz shundaki, ular rizq-roʻzlarini oʻzlarining sa’y-harakatlaridan topadirlar.
Siz esa qozi kalonning kulib boqishidan.
Tojirlar kechayu kunduz oʻz harakatlari bilan ovoradirlar.
Siz janoblari esa, qozi kalon janoblarining tabassumini ovlaysiz.
Domulla: Birodar, albatta, bandasining rizqini xudo beradir, biroq besabab bermaydir, albatta, biron sababi lozim.
Bizning rizq-roʻzimizning sababi ham qozi kalondirlar.
Shuning uchun gohida qozi kalon tabassumining fikrida boʻlishning ham zarari yoʻq.
Men: Toʻgʻri, ammo kaltak yana sizning boshingizda sinadi.
Bular ham sizga oʻxshab xudoning rizq berishi va bunga ma’lum sabab boʻlishi zarurligini biladirlar.
Shuning uchun tijoratni oʻz rizqlarining sababi deb biladirlar.
Menimcha, bularning ishlari sizning ishingizga nisbatan shariat yuzasidan yaxshiroq va oliyroqdir.
Chunki Haq ta’olo buyuradiki, “Va in laysa lil-insani illa ma sa’a”.
Hazrat paygʻambar alayhissalom buyurganlar: “Man bata kamilan min tala- bilxilali batama’furan”, ya’ni “Halol yoʻlni tilab charchab qolgan kishilar uxlasalar, ularning gunohlarini xudovand kechirgan holda uxlaydirlar”.
Boshqa bir joyda aytkanlar: “La’an yahuza ahadukum xablaxu summa yagʻdu ilal jabali fayahtatibu fayabiy’u faba’kulu va yatasoddaqu hoyrun lahu il-yas’alan-nasa”, ya’ni “Albatta, sizlardan bittalaringiz arqonni olib ertalab toqqa ketsangiz, bas, utin terib kelsangiz va uni sotsangiz va (u puldan) essangiz va sadaqa bersangiz, uning uchun bu ish tilanmoqdan yaxshiroqdir”.
Bu hadis va oyatlarning har biri sa’y va amalni muqaddas biladir, uning egalarini bashorat qiladir va savollar arbobi boʻlgan sizlarga mazammat va tanbeh beradir.
Domulla: “Ad-dunya jiyfatun va talibiha qilabun” hadisiga nima deysiz?
Men: Bu hadisni qayerda koʻrdingiz?
Domulla: Eshitdim.
Men: Menimcha, bu Paygʻambar hadisi emas.
Domulla: Yoʻq, yoʻq! Albatta, Rasululloh hadisi bu, chunki bu hadisni men ustodlarimdan eshitganmen.
Men: Ustodlardan eshitganingizning oʻzi hadisning sahihligidan dalolat bermaydir.
Siz ham bilasizki, dunyoda hadis juda koʻbdir.
Lekin ularning barchasi Paygʻambar alayhi-s-salomning hadisi emas.
Ularning koʻbi soxta va yolgʻondir.
Imom Muhammad biniy Ismoil Buxoriy “Sahihi Buxoriy”ni yaratish uchun olti yuz ming hadis toʻplab, ularning ichidan toʻqqiz ming ikki yuzta toʻgʻri hadisni ajratib, oʻz kitobini yaratgan.
Shunda ham bu hadislarning uch mingi takrorlanganlaridir.
Yana aytishlaricha, Imom Buxoriy oʻsha olti yuz ming hadisdan olti mingini sahih deb topgan.
Bu yerda bir muhim nuqta mavjud.
Uni ham arz eta qolay.
Imom Buxoriy ikki yuz ellik oltinchi hijriy yilida olamdan koʻz yumgan.
Ma’lum boʻlishicha, Paygʻambar zamonidan boshlab Imom Buxoriy davrigacha olti yuz mingga yaqin soxta hadis vujudga kelgan.
Kim biladi Imom Buxoriy zamonidan bizgacha boʻlgan bir ming yetmish yil oʻrtasida necha milioʻnlab soxta hadislar vujudga kelgan ekan?
Shuning uchun ustoddan eshitgan har bir hadis toʻgʻri boʻlavermaydir.
Tojirlardan biri dedi: Emdi bu mas’alani qoʻyib, sal Maqsadimizga kaytaylik.
Ma’lumki, bizning Buxoroda tijorat ishi orqada qolib ketgan.
Buning sabablari koʻb.
Biroq shuni ham inkor etmaslik kerakki, eng katta illat ulamo va mashoyixlarimizdadir.
Chunki bu azizlar pul va davlatga ega boʻlmaslik haqida shunchalik koʻb hikoyat va hadislar oʻylab topganlarki, tijorat pulga ega boʻlishlik fikrini millatimiz dilidan sidirib tashlaganlar.
Masalan, bugun oʻzum savdogarman-u, ammo ishimga nisbatan koʻnglum hech isimaydi, chunki bilaman: dunyoda pul orttirish Alloh farmoyishiga xilofdir.
Men: Haqiqatan ham bu mas’ala bahsga arzirlidir.
Menimcha, har bir qavm uchun tijorat va puldorlik aql va odat yuzasidan zarur boʻlgani singari, shar’an ham lozimdir.
Butun Qur’onda va hadislarning birida musulmonlarni bu yoʻldan qaytarish borasida biron soʻz topa olmaysiz.
Aksincha, Xudo va uning rasuli bu ishni yuksaltirish borasida oliy farmoyishlar berganlar.
Men ularni aytishdan avval, oʻz muddaoimni bir aniq aqliy dalil bilan isbotlamoqchiman.
Sizlarning har birlaringiz yaxshi bilasizki, musulmonlik binosi besh amrdan iboratdir: iymon, namoz, zakot, haj, roʻza.
Har kim zakot va hajni amalga oshirish uchun pul lozimligini biladi.
Pulsiz kishilar bu ikki ibodatdan mahrumdirlar.
Biroq, agar roʻzani benavo kishilar ham ado etsalar-da, shunga iqror boʻlaylikki, boylikka ega boʻlgʻan muftxoʻrlarning namoz va roʻzalari bechora kishilarning namoz va roʻzasidan yaxshiroqdir.
Chunki namoz shartlaridan biri shuki, namoz oʻqiyotgan kishi Alloh tomonga qarab, chin dildan intilishi lozim.
Biroq, och va qashshoqlar hamma vaqt ertangi kunda qoʻlga kiritilishi zarur boʻlgan nonlarin oʻylar ekanlar, bunday lazzatga hech erisha olmaydirlar.
Shu qatori davlatmand kishilar roʻza kunlarida tush paytida ham mazali taomlarni yeyishga qodirlar va ularning tabiatlari ham mazali ovqatlar tanovuliga moyildirlar.
Bechoralar esa faqat xudoning rizoligi uchun tushki taomlardan voz kechib, namozi shomgacha och yuradirlar.
Shuning uchun davlatmandlar roʻzasida ilohiy amrga itoat zohir etiladir, bu esa qashshoq kishilarda koʻrinmaydir.
Qarang, islom faylasufi Sa’diy, Alloh u kishini oʻz rahmatiga olgan boʻlsin, nimalarni yozibdi: “Agar saxovat, ehson qudratdir va agar sajda qilish quvvatdir, davlatdorga poklik, halol davlat, pok kiyim, sharaf va nomus, keng fe’lga ega boʻlish imkoni bor.
Toatning qudrati latif soʻzlardadir va ibodatning asli pokiza libosdadir.
Ma’lumki, boʻsh qorindan qanday qilib quvvat va hech vaqosiz qoʻldan qanday muruvvat keladir.
Tavongaronro vaqf astu nazru mehmoni zakotu fitravu e’toqu hadyavu qurboni.
Tu kay ba davlati eshon rasi, ki natvoni, Chu z-in ki du rak’atu on ham ba sad pareshoni”.
Emdi pokizalik, iymon va Allohning yagonaligi, Paygʻambarning nabuvvati, din bilan tasdiq etilishi va tilda iqror boʻlishidir.
Ushbu tasdiq va mazkur iymon uchun, oz boʻlsa-da, ilm kerakdir.
Ozgina ilm tahsili ham pulsiz amalga oshmaydi.
Demak, islomning buyuk bir ruknini amalga oshirish uchun-da mablagʻ lozim.
Ma’lum boʻldiki, musulmonchilikdagi besh binoni bunyod etish uchun ham mablagʻ lozim.
Shuning uchun ham Paygʻambar alayhissalom buyurganlar: “Kadal faqru anyakuna kufran”, ya’ni “Qashshoqlik kufrga yaqindir”, boshqa bir joyda buyuradirki, “Ista’iyzu billahi min al-faqri va iylatin”, ya’ni “Xudodan qashshoqlik va muhtojlikqa tushmaslik uchuk panoh tilang”,
Domulla mening soʻzlarimdan gʻazablanib, dedi: Sizning barcha aytkan bu soʻzlaringiz ikki jihatdan toʻgʻri emas.
Birinchisi, siz oʻqugʻan hadislaringiz yolgʻondir, chunki Paygʻambarimiz hech vaqt qashshoqlikni yomon deb aytgan emaslar, balki “Al-faqru minni va bihi aftahiru”, ya’ni “Faqirlik ham mendan va men bilan faxrlanaman”, deganlar.
Vaholanki, Buxoro ulamolarining barchasi qashshoqliq tarafdoridir.
Shunga qaramasdan, ular bu besh ruknni toʻla ado etadirlar.
Men: Domulla janoblari, birinchidan, Paygʻambar hazratlari iftixor qilgan narsa qashshoqlik emas, balki Alloh roziligi bilan nafsni tiyishdir.
Bunday faqirlik davlatmand kishilarda ham mavjud.
Masalan, bir davlatmand kishi ramazon oyi toʻla roʻza tutmasdan, kunduzi uyida bekinib olib, lazzatli taom pishirib, yeb, kechalari uyida majlislar tuzab, ichkilikbozlik bilan shugʻullanib, sharob іnshalaridan naflanishi mumkin.
Lekin bularning hech birini qilmaydir, hech qanday jabr va iqrorsiz, faqat Allohni rozi qilish uchun kunduzlari roʻza tutib, kechalari namozu ibodatga tayyor turadir.
Uning bu ishini “nafsni jilovlash va Alloh roziligi”, deydilar.
Ana shu Hazrat Paygʻambar iftixor qilgʻan faqirlikdir.
Keyin siz “Buxoro ulamolari qashshoqlik tarafdoridirlar”, dedingiz.
Toʻgʻri, Buxoro ulamolari qashshoqliq tarafdoridirlar, biroq oʻzlari qashshoq emaslar.
Sizning ulamoingiz qashshoqlikni oʻzlari uchun emas, balki oʻzgalar uchun munosib biladirlar.
Shuning uchun ular “sen oʻlgin-u, men qolay” deydilar.
Emdi asl maqsadgʻa qaytaylik.
Shariatning ham pulni muhofaza qilish va tijorat tashviqi xususida koʻb topshiriqlari bor.
Jumladan, ayrimlarini zikr etay: “Niso” surasida Rabb al-izzat xazratlari buyurganlarki: “Vala yu’tus-sufaha’a amvalakum ul-lati ja’alallohulakum qiyaman”, ya’ni “Oʻz mollaringni aqli fosiq va madaniyatsiz kishilarga bermanglar, chunki Alloh taolo sizni bor budingizni shakllantirish va manfaatingiz uchun yaratgandir”.
Rasululloh hazratlari ham oʻz hadisi shariflarida bunday deb aytkanlar: “At-tajirus-sodiyqul-amiynu mazanna biyiyna vas-siddiqiyna vash-shuhadon”, ya’n “Ishonchli va rostgoʻy tojirlar (qiyomatda) paygʻambarlar, siddiqlar va shahidlar qatoridadir”.
Boshqa joyda aytkanlar: “Innalloha yuhibbul-abdat takiy- yal-gʻaniyya”, ya’n “Alloh ta’olo, albatta, davlatmand takvodorni suyadir”.
Emdi mening bayonotimdan bilindiki, islom shariati tijorat va davlatmandlikni man’ etgan emas, balki amr etgan.
Biroq shuni ham bilishimiz lozimki, islom bizni tijoratdan man’ etmagan-u, biroq baxillik, isrofgarchilik va ta’magirlikdan qattiq
tortgan.
Shunday ekan, har kim xudoning va uning rasuli mute’i ekan, puldorlik va tijorat ishiga intilishi lozim va tama’ hamda isrofgarchilik kasalidan hazar qilishi lozim.
Shu vaqt vagon bir stansiyaga kelib toʻxtadi.
Soʻradim: Karmana ekan.
Tojirlardan biri tashqariga chiqib, non va choy olib keldi, birgalashib tanovul qildik.
Domulla pastga tushib, bir oz aylanib keldilar.
Biroq, qaytib, bizning oldimizga oʻtirmasdan, boshqa joyni ma’qul bildilar.
Biz yana oʻz suhbatimizni davom ettirish bilan mashgʻul boʻldik.
Tojir: Sizning soʻzlaringizdan juda mamnun boʻldim.
Buxoro mullalari bizni “dunyo odami” deb koʻb dakki berdilar.
Men: Toʻgʻri, agar davlatmand kishi rostlik va saxovatdan uzoq boʻlmasa, u ham aqlan, ham shar’an madhu sanoga sazovordir.
oʻylab koʻring, musulmonlar oʻz dinlari xususida qayerda ta’lim oladirlar? Madrasada.
Namozlarini qayerda oʻqiydirlar? Masjidda.
Bu masjid va madrasani biz uchun kim quradir? Davlatmand kishilar.
Shuning uchun davlat egalari haqoratlashga emas, madh va maqtovga loyiqdirlar.
Men bizning dinimiz tijoratga tarafdorlik qilishi haqida sizlarga fikr anglatdim.
Biroq, bu mas’ala qanday amalga oshishi haqida hech narsa demadim.
Endi shu haqda arz qilmoqchiman.
Ajabo, islom dini nega tijoratni qoʻllagan?
Chunki tijorat masalasi bashariyatning hayot-mamot mas’alasidir.
Dunyo xalqlaridan birontasining ishi tijoratsiz amalga oshmaydir.
Ayniqsa, bizning davrimizda tijorat juda e’tibor berishga arziydir.
Qadim zamonda olamning amir va podshohlari faqatgina oʻzlarining shahvoniy nafslari uchun bir-biri bilan urishar va yarashar edilar.
Agar qadimgi urushlarga diqqat bilan razm solsak, ularning asl sababi oʻsha podshohlardan biri qizini ikkinchisiga bermaganligi va uni izzat-ikrom qilmaganligi boʻlib chiqadir.
Lekin bizning davrimizda boʻladigan urushlarning asl sababi tijorat mojarolaridan boshqa narsa emasdir.
Masalan, taraqqiy qilgʻan bir davlat oʻz tijoratini kengaytirish niyatida boshqa qoloq davlat yeriga boradir va ayrim imtiyozlarga ega boʻlib, u mulkning yoʻlini oʻz tijorati uchun ochadir va ma’lum muddatdan soʻng, bu mulk ahli uning tijoratiga mone’lik qilib xalaqit bera boshlasa, oʻsha zahotiyoq ularning ustiga lashkar tortib, har qanday yoʻl bilan ularning yerlarini oʻziniki qilib olishga harakat qiladir.
Agar boshqa bir kuchli davlatda ham oʻsha vaqtda tijorat ishlari yuksalgan boʻlsa, u ham oʻz savdo miqyosini himoya qilish uchun qarshi tomondan lashkar tortib, urushga kirishadir.
Shunday qilib, ikki buyuk davlat boshqa bir kichik davlatning yerida tijorat ravnaqi uchun lashkar tortadirlar.
Tojirlar: Ajabo, davlatlar oʻz savdolarining himoyalari uchun bunchalik oʻzlarini qurbon qilmasalar?
Faraz qilaylik, ularning 2-3 odami foyda qildi yoki zarar koʻrdi, buning davlatga nima dahli bor?
Men: Bu davlatlar har mulkning molini oʻziga sarf qiladirlar va faqat oʻsha yerning tijoratidan foydalanadirlar.
Masalan, bugun Hinduston inglizlarning qoʻlida, biroq Hinduston mollaridan bir pul ham ingliz xazinasiga kirmaydir.
Barchasi faqat Hinduston obodligiga sarflanadir.
Ingliz davlati faqat u yerning tijoratidan foydalanadir.
Shuning uchun ham bu tijorat uchun joni boricha harakat qiladir.
Chunki, ma’lumki, agar Hindustonda Angliya tijorati oʻrnini Olmoniya egallasa, unda Angliya uchun Hindustonning bor-yoʻqligining farqi qolmaydir.
Emdi ozgina boʻlsa-da, buxoroli tojirlar ahvolini tadqiq qilaylik.
Menimcha, sizlarning bugungi tijoratlaringiz bizning paygʻambarimiz amr qilgʻan tarzda emas, balki doimiy ravishda foyda keltirmaydigan oʻzgacha tijoratdir.
Paygʻambarimiz bizga amr etgan tijorat bugungi ovrupalilarning tijoratidir, chunki ular bundan manfaat koʻrish uchun foydalanadirlar.
Biroq savdogarlaringizning aksariyati bugungacha faqatgina foyda koʻrish uchun emas, balki oʻzlarining nafsoniy havaslari tufayligina bu ish bilan shugʻullanganlar.
Masalan, Buxoroda falon boy oltmish ming teri oladi? Nega?
Chunki boshqa bir boy ham shunchalik teri olgan.
Bu yil falon boy tijorat uchun Amerikaga boradir. Nega?
Chunki koʻngli sayohat tilabdir.
Bu ishlarni tijorat demaydilar.
Ularning ana shu oʻyunlarini tijorat deb qabul qiladigan har bir qavm, albatta, mahv va nobud boʻlishi muqarrardir.
Bu fikrimni isbotlash uchun bir bahs yuritsam: sizdan soʻrasamki, Buxoro tojirlari avval paxta savdosi bilan shugʻullanganlar.
Emdi esa shugʻullanmay qoʻydilar?
Tojir: Chunki paxta savdosidan koʻb zarar koʻrdilar.
Men: Shu kunlarda (ya’ni buxoroli tojirlar paxta savdosidan qoʻl tortganlaridan keyin) Buxorodagi begona savdogarlar ham paxta savdosi bilan mashgʻulmilar yoki ular ham bu ishdan qoʻl tortganlarmi?
Tojir: Shu kunlarda Buxoroga juda koʻb kishilar paxta sotib olish uchun keladirlar va koʻb pul ishlaydirlar.
Men: Ana shu begonalar Buxoro savdogarlari kabi zarar koʻradilarmi yoki foyda olmoqdalarmi?
Tojir: Agar ular ham bizning tojirlarimizdek zarar koʻrganlarida edi, paxta sotib olishdan qoʻl tortar edilar.
Biroq hozircha bu ishdan toʻxtaganlaricha yoʻq, aksincha, har yili avvalgisidan koʻra koʻbroq daromad olmoqdalar.
Aytish mumkinki, zarar koʻrmaydilar, balki foyda olyaptilar.
Men: Ajabo, Buxoro tojirlari buxoroli boʻla turib, oʻz shaharlarining past-balandini begonalardan yaxshiroq bilsalar ham, nega paxta savdosidan zarar koʻrmoqdalar?
Begonalar esa, begonaligiga qaramasdan Buxoroning yoʻl-yoʻrigʻini yaxshi bilmay, qanday qilib foyda koʻryaptilar?
Tojir: Begonalar barcha uskunalarini oʻzlari quradirlar, tuzatadirlar, biz bu jihatdan ularga muhtojmiz va shuning uchun ham bizning xarajatimiz ularning xarajatidan koʻbroqdir.
Men: Sizlarning falokatga botishlaringizning sababi faqat bugina emas.
Yana boshqa yirik bir illat ham bor.
Ajnabiylar oʻzaro ittifoq va birlikka ega.
Sizlar esa pullaringizni hamisha oʻzaro ichki ziddiyatlaringiz yoʻlida sarf etasizlar.
Molni sotib olayotgan paytda, sizning fikr oʻyingiz buxoroli falon boy ustidan gʻalaba qilish borasida boʻladir.
Undan koʻproq mol olib, uni sindirsangiz bas.
Shuning uchun juda koʻp hollarda bir-birlaringizga qasd qilib, paxtani Maskov narxidan toʻrt baravar oshiq olib, hisobsiz zarar koʻrgansizlar.
Teri sotib olishda ham ahvol shu.
Biroq ajnabiylar bu boʻlin tutmaydirlar.
Ular bozorga kirib savdo qilishdan avval, toʻplanishib maslahat qilishadir.
Koʻradirlarki, paxtaning narxi Maskovda oʻn besh soʻm, ular bu yerda oʻn soʻmdan oshirmaslikka qaror qilishadir.
Keyin bozorga kirib, oʻz ahdlarida turib savdo qiladirlar.
Paxta narxi oʻn soʻmu bir tangaga teng kelishi bilanoq hammalari hamyonlarining ogʻzini berkitadirlar.
Chorasiz qolgʻan Dehqon bir tanga tushib, arzon sotadir.
Emdi sizning fikringiz va mening qarashlarimni bir joyga jamlasak, quyidagi natija hosil boʻladi: 1. Begonalar oʻzaro ittifoq tuzish va birlashish kuchiga ega, sizlarda esa nifoq va begonalik bor. 2. Begonalarning oʻz fabrikalari bor, sizlarda esa yoʻq. 3. Ular savdo ilmini necha yil zoʻr berib oʻqigʻanlar va biladilar, sizlar esa bilmaysizlar.
Shuning uchun ham ular foyda koʻradirlar, sizlar zarar.
Shuning uchun paxta tijoratini butunlay pilla tijoratini qisman sizlardan olganlar va, aminmanki, agar uskunasizlik va ilmsizlik, oʻzaro infoqlar tugamasa, teri jihatini ham boy berishingiz shubhasizdir.
Boshqalar sizlarni tijoratingizni tortib olmasliklari uchun nima qilish kerak?
Eng avvalo oʻrtangizda ittifoq va birlik lozim.
Dini mubiynimiz islom xususida ham ittifoq va birlikni amr etgan.
Oh, agar ulamolarimiz shunday bir muhim ilohiy amrni bizga durustroq tushuntirsalar edi va biz ham unga amal qilsak edik, bugungi kunda bunchalar kuchli balolarga uchramas edik.
Keyin sizlarning oʻz fabrikalaringiz boʻlmogʻi lozim.
Shuni tan olib aytamanki, bugun Buxoroda ham fabrika qurishga, ham tijorat qilishga sarmoyasi etadigan kishi yoʻq.
Agar oʻnta buxorolik sarmoyadorning puli bir joyga toʻplansa, toʻrtta fabrikaga ega boʻlish mumkin va bu sarmoya egalari muvaffaqiyat bilan savdo ishini yurita oladilar.
Ular ovrupalilar shirkatlarining afzalligini yaqinda kashf etib, oʻz millatlarini bu shirkatlarni tuzishga da’vat etdilar.
Biroq bizning Paygʻambarimiz bundan bir ming uch yuz yil avval amr etib, degan edilarki: “Ana salisush-sharikayni malam yahin ahadumuha sahibaxu faiza xonahu harajtu min baynahuma”, ya’ni “Olloh ta’olo deydiki, men ikki bir-biriga xiyonat qilmaydigan sheriklarning uchunchi himoyachisidirman, bas, vaqtiki, ular bir-biriga xiyonat qilsalar, men u ikki (sherik) orasidan chiqaman.
Uchunchidan, sizlar oʻz farzandlaringizni tijorat maktablariga yuborib, savdo ilmini oʻqitingiz, chunki begonalar tijorat ilmidan xabardor, siz esa bexabarsiz.
Alloh ta’olo bu ma’nini Qur’oni karimda xabar bergan: “Hal yastavillazina ya’lamuna va l-la-zina la ya’lamun”, ya’ni “Bilmaganlar bilganlarga barobar boʻlmaydir”.
Yana boshqa bir mas’ala ham borki, buni ham arz etsam: tijoratdan maqsad — boylik orttirishdir (ya’ni pul topish).
Ammo sarvatin qoʻlga kiritishning yoʻli faqatgina tijorat emas.
Buning juda koʻp yoʻllari bor boʻlib, tijorat shulardan biridir.
Boshqa yoʻl: “ixroj sanoati”, ya’ni yer osti boyliklarini chiqarib olish na “a’mol sanoati”, ya’ni uskunalar (fabrika va zovudlar) yaratishdir.
Taassuflar boʻlsinki, siz, buxorolilar, bu ikki jihatga mutlaqo e’tibor bermagansizlar, Buxoroga tegishli yerlarda tilla, mis, temir, toshkoʻmir, lampa moyi va boshqa zahiralar koʻpdir.
Siz, buxorolilar ulardan bahramand boʻlmaganliklaringizdan keyin bu boyliklardan nima foyda?
Yana qaytaraman, yirik shirkatlar tuzib, nifoq va noittifoqlikni bir tomonga yigʻishtirib, intilish va harakatlaringizga muntazir qolgʻan va xudoning ne’mati boʻlgan yer osti boyliklaridan bahramand boʻlingiz.
Ammo bu boyliklar, zahiralardan fabrika va mashinalar yordami bilangina toʻla va ozoda holda foydalanish lozim.
Shuni ham bilinglarki, agar siz, buxorolilar, Allohning ne’mati boʻlgʻan bu boyliklardan foydalanmas ekansiz, hayal oʻtmay, begonalar bu boyliklarga ega boʻlib, ularning har birlari ustida hayratangiz mashinalar va fabrikalarni oʻrnashtiradirlar.
Dunyo-dunyo pul ishlab oladirlar.
Minglab xizmatchilar bu ishga safarbar qilinadir.
U vaqtda sizlarning farzandlaringiz chorasiz qolib, begonalarning xizmatlariga boʻyin egishlari muqarrar.
Bugungi kunda “a’mol sanoati”ning bir qismi, masalan, alacha toʻqish va boshqalar sizning mamlakatingizda mavjud, biroq hammasi ham qoʻlingizdan ketishi muqarrar.
Bu xususlarning tafsilini yuqorida arz qilgan edim.
Ularni qayta yozishga hojat koʻrmadim.
Shu payt oʻt arobaning chinqirigʻi eshitildi, (kimdir) aytdi: Kogonga yetib keldik.
Har kim oʻz narsalarini tugʻishga kirishdi.
Men ham oʻz narsalarimni bogʻladim.
Vagon toʻxtadi, tushib, faytunga oʻtirdim va avval uyida toʻxtaganim-doʻstimnikiga qarab ketdim.
U mening qaytganimdan xursand boʻldi.
Uch kun Buxoroda turib, oʻzimning muborak vatanim tomon yoʻl oldim.
Murodi mo nasihat bud, goʻftim, Xavolat bo Xudo kardim raftim.
(Murodimiz nasihat edi — aytdik, Xudoga havola qildik — ketdik.)