Abdurauf Fitrat korpusi

Buxoroning najib millati bo‘lg‘an vatandoshlarim, birmuncha vaqtdan beri jadid va qadim o‘rtasida ixtilof chiqqani ba’zi millat xoinlarining xato fasodlaridan boshqa narsa emasdir.
Muqaddas vatanimizni parchalab, uning ahli jamoasini jadid va kadim unvonlari ostida ikki firqaga ajratib, ularning birini ikkinchisiga dushman qilib qo‘ydilar.
Xor va xarobligimizning asosiy sababi musulmonlardan emas, balki o‘sha ma’nisiz ixtilofdan ekani ma’lum bo‘ldi.
Binobarin, har kim o‘zini dini mubini islomning xizmatida bilsa, uyimizni buzg‘uchi bu ixtilofni biz buxorolilar orasidan ko‘tarishga harakat qilsin.
Banda ham bu maslaki muqaddasning soliklaridan 3 biri bo‘lgani holda, shu kunlarda bir hikoyat yozdimki, bu buxoroli bir mudarrisning Xajga bora turib, Hindistonda bir farangi ila usuli jadida ham usuli kadim xususinda qilg‘an munozarasi bo‘lib, mazkur hikoyat ushbu masalani tugal hal qilg‘andir.
Shoyad bir risola suratida va buxorolilarning suhbati tarzida tartib qilib, nashr qilmoqni istaganim shu vasila ila muhtaram vatandoshlarim masalaning haqiqatidan ogoh topib, o‘rtadagi ixtiloflarni tark qilib, hammalari ittifoq bilan hidoyat yo‘liga qadam qo‘ysalar. Buxoroli Abdurauf Fitrat.
Farangi: Ahvolingiz qanday?
Mudarris: Alhamdulilloh, ala kulli hol.
Farangi: Janob, siz qayerliksiz?
Mudarris: Ahli Buxoroyn sharif.
Farangi: Qayerga ketyapsiz?
Mudarris: Baytullohg‘a.
Farangi: Buxoroda nima ish qilar edingiz?
Mudarris: Men ilm ahlidanman, mudarrislik qilar edim.
Farangi: Buxoro qanday joy?
Mudarris: Buxoroyi sharif katta shahar, ko‘b turli ilmlarning markazi ham shirin-sharbat mevalarning manbai.
Farangi: Buxoro sharifligining boisi ilmlarning ko‘bligidanmi yo mevalarining seroblig‘idanmi?
Mudarris: Men bularning har ikkalasini ham Buxoroning sharifligini ko‘rsatuvchi mustaqil sabablardan, deb bilaman.
Farangi: Bir joyning shariflig‘iga mevalarining ko‘bligi sabab o‘lmas?
Mudarris: Ko‘b yaxshi.
Siz ilmlarning ko‘bligini Buxoroning shariflig‘iga sabab deb biling.
Farangi: Tuzuk.
Ammo bir mulkning ilm quvvatini bilmak, u yerdagi ulamolar sonini bilmakka bog‘liqdir.
Bas, marhamat qilib ayting-chi, Buxoroning jami aholisi qancha?
Mudarris: Birodar! Men bir band odam bo‘lsam, Buxoroning kaysi ko‘chalarida yurib, uning odamlarini sanabman?!
Farangi: Yo‘q, yo‘q aslo!
Men bunday deb taklif qilsam, magar Sizning yurtingizda jug‘rofiyo o‘qimaylarmi?
Mudarris: Men bir mudarris bo‘lsam, kechalari kitob ko‘raman, kunduzlari dars aytaman.
Qachon qo‘lim tegibdiki, munday hikoyat kitoblarini o‘qisam.
Munday kitoblar Buxoroda yo‘q.
Bo‘lganda ham qissaxonlik quradigan boylarning uylarida bo‘ladi.
Farangi: Jug‘rofiyo hikoyat kitobi emas, ilmiy kitobdir.
Juda foydali, bir necha qismdan iborat.
Uning bir qismini “istotistik” ataydilar: munda har mamlakatning aholisi bayon qilinadi.
Masaladan uzoklashdik.
Siz bilmas ekansiz, men arz qilsam, Buxoroning ilgarilari ham o‘n milyo‘n aholisi bor edi.
Hozir uning sakkiz milio‘ni rus tasarrufida qoldi.
Ikki milyo‘n, ehtimol, undan kamrog‘i (o‘z hududida) saqlangan.
Bu hisobdan yetmish ming nafari shahar ichidadir, qolg‘anlari uning tegrasinda.
Endi marhamat qilib ayting-chi, bu ikki milyo‘n odamning hammasi ham ilmlimi yo yo‘q?
Mudarris: Yo‘q, hammasining ilmli bulishi mumkin emas.
Agar hammasi olim bo‘lib ketsa, boshqa ishlar egasiz qoladi.
Farangi: Ularning yarmi ilmlimi?
Mudarris: Yo‘q.
Farangi: To‘rtdan biri ilmlimi?
Mudarris: Yo‘q, o‘shal yetmish ming shahriydan boshqasi ilmdan bebahra avomdir.
Farangi: Bu avomning zaruriy xat-savodi bormi?
Mudarris: E, voy!
Biz ularni odam hisoblamaymiz.
Mendan yetmish ming shahriyni so‘rang.
Farangi: O‘sha yetmish ming shahriyni hammasi ilmdan bahramandmi?
Mudarris: Yo‘q.
Farangi: Ularning yarmi ilmlimi?
Mudarris: Yo‘q.
Buxoro ahvoli ilmiyasining tafsili yo‘qdir.
U yerda turli sinflar mavjud.
Masalan, savdogarlar sinfi, sarroflar guruhi, choyfurushlar firqasi, ba’zisi meshkob, akasaltang, bir dastasi bekorchi va ilmlilar jamoasi.
Farangi: Aytishingizdan bu yetmish ming nafar, yigirma sinfga bo‘linib, bulardan bir qismi ilm ahli bo‘lsa kerak.
Mudarris: Borakalloh.
Farangi: Bas, bu o‘n to‘qqiz qismning yetarli xat-savodi bormi yo yo‘q?
Mudarris: Hammalari emas, lekin ularning ozroq qismi, alhamdulilloh, xat-savodga ega.
Farangi: Iltimos qilaman, hazil qilmay, to‘g‘ri javob bering.
Mudarris: Har nima degan bo‘lsam, haqqi rost, to‘g‘ri so‘zdir.
Hazil emas.
Farangi: Ajabo! Bunday farmoyishlardan murod ne?
Buxoro ilm markazi bo‘lsa va ayni paytda, bunchalik ilmsizlik ne demak?
Uzun soqolli ko‘sa, obod bo‘lmagan jannat, deyishdan qanday ma’ni bor?
Bu ismsiz ismdan nima foyda?
Dunyoda shunday yurt bormiki, uning podshohi va raiyati bir dinda bo‘laturib, uning aholisi o‘z dinining zaruriy ahkomlaridan bexabar va mahrum bo‘lsalar?
Hindiston va Misr ma’lum muddatdan beri bizning tasarrufimizdadir.
Biz Sizning diningizning dushmani bo‘lsak-da, u yerliklarning orasida ilmsizlik tugul, savodsizlik ko‘rinmaydi.
Buxoroning bechora mardumlari, dunyoning izzati va oxiratining sharafi bo‘lg‘an ilmdan ham mahrum qolg‘anlar.
Oqibat bu ilmsiz hayotning hosili ming turli tubanlikdirki, bundan qanday qanoat hosil qilish mumkin?
Janobi mudarris!
Avval aytganingizdek, “Agar hamma odam tahsili ilmg‘a rag‘bat qilsalar, boshqa ishlar egasiz qoladi”, degan aqidangiz shumi?
Hamon-ki, Sizning aqidangiz shu bo‘lsa, boshqa vatandoshlaringizning aqidalari qanday?
Mudarris: Ha, mening aqidam shudir.
Yurtdoshlarim ham shu aqidaga sherikdirlar.
Agar hamma kishilar ilm tahsili bilan band bo‘lsalar, boshqa kasbu korlar qolib ketib, dunyo xarob bo‘lar.
Farangi: Sizning va yurtdoshlaringizning bu aqidasi botildir.
Mudarris: Nega?
Farangi: Shuning uchundirki, agar ilmga rag‘bat dunyo xarobligi va ba’zi ishlarning egasiz qolishig‘a sabab bo‘lsa, Payg‘ambaringiz “Utlub-ul ilma va lav bi-s-sin”, “Utlub-ul’ilma min-al-mahdi ila-l-lahadi”, “Al’ilmu izzud-dunya va sharaf-ul-axirah”, ya’ni “Ilmi Chindan bo‘lsa ham izlang”, “Ilm dunyoning izzati va oxiratning sharafidir” hikmatlai bilan o‘zining barcha ummatlarini ilm tahsilig‘a da’vat etmagan bo‘lar edi.
Binobarin, Buxoro ishlari shu qadar jaholatga botganki, aholi ilmli bo‘lg‘anidan keyingina tartibga tushadi: “Hal yastav al-lazina ya-lamuna ba-l-laina la’yaalamun”, ya’ni “Bilganlar bilan bilmaganlar barobarmi?”
Tassufki, Siz musulmonlar toifasi Qur’on va Hadisning ma’nolaridan juda yiroqlashib ketgansiz.
Shu alfoz bilan Qur’onni o‘qib, savobini faqat ota-onalaringiz ruhiga bag‘ishlab o‘rganib qolgansiz.
Boshqacha fikr qilmaysizki, bu muborak majmua (Qur’oni Karim)ni Hazrati Hakimi Azal (Alloh) o‘zining buyuk farishtasi orqali olamning oqillarig‘a bekorga jo‘natmagan edi.
Albatta, buning asrori bordirki, bunga diqqat qilishimiz kerak.
U (Alloh)ning amrlarini amalda qo‘llaylik, uning ta’qiqlaridan saqlanaylik.
Biz farangilar diningizning dushmani esak-da, diniy xusumatlarimiz taqozo qilg‘anidek, Qur’on va Hadislaringizni kuydirish o‘rniga, ulardan o‘z manfaatimiz nuqtai nazaridan foydalanmoqqa, chanqog‘imizni qondirmoqqa o‘rgandik.
Uning amrlarini amalga oshirdik va favqulodda taraqqiyotga erishdik.
Va sizlar g‘aflatda qolib, Qur’onning saoatli hukmlaridan hamda hikmatli xabarlaridan bahra ololmay, tanazzul tubiga tushdingiz.
Agar ikki yuz yil avval, ushbu ming nafar musulmon Qur’on va Hadis hikmatlariga ega bo‘salar edi, hozir yigirmata islom mamlakatidan o‘n sakkizi qo‘ldan ketmagan bo‘lur edi.
Balki bizda ko‘rib, taajjuvga tushayotganingiz, nuqsonsiz ziynatimiz bo‘lgan taraqqiyot dastgohini ham Sizda ko‘rgan bo‘lur edik.
Endi, marhamat qiling-chi, Sining ilm toliblaringiz qanday va qaysi ilmlardan tahsil ko‘radilar?
Mudarris:Bolalar maktabni tugatgan vaqtlarida...
Farangi:Taqsir, meni kechiradilar, maktab nima?
Bolalar u yerda nima qiladilar va necha yil o‘qish bo‘ladi?
Mudarris: Ha, voqean, maktab ko‘rmagan kishilar xiyla beaql bo‘ladilar. “Alhamdullillohi’ala diynal-islom”.
Farangi:Iltimos qilaman, bu so‘zlarni qo‘yib turaylik.
Ayting-chi, Siz u yerda o‘qib aqlli bo‘lgan va men un ko‘rmay beaql qolgan maktab qanday narsadir.
Mudarris: Maktab shunday joydirki, bir muallimi bor, uni “maktabdor” deydilar, bolalar u yerda yetti yildan to o‘n yilgacha zaruriy xat-savodlarini chiqargunga qadar qoladilar,undan keyin xohishlarig‘a qarab madrasaga borib, dars o‘qiy boshlaydilar.
Farangi: Necha yil dars o‘qiydilar?
Mudarris: yigirma yil, yiliga olti oydan.
Farangi: Nega olti o‘qiydilar?
Qolg‘an olti oyda nima qiladilar?
Nudarris: Qolgan olti oyda qishloqlarg‘a borib, imomgarchilik qilib, iftitoh sarfi uchun pul topadilar.
Farangi: Endi mushkulimiz ikkita bo‘ldi.
Iftitoh puli nimadir?
Mudarris: Mullabachchalar tahsilning birinchi yilida, ikkinchi tahsil yilida o‘qilishi lozim bo‘lgan kitoblardan dars boshlamoq uchun, har kim qurbi yetgancha, masalan, yigirma tangandan besh yuz tangagacha to‘plab, ustoz hazratlariga yetkazadilar.
Farangi: Endi tushundim, magar bu hazrati ustozlar o‘z vazifalari uchun moyanaga ega emaslar?
Mudarris: Egadirlar.
Farangi: Qanchadan vazifaligi (moyanasi) bor?
Mudarris: Ulamolarimizdan birinchi darajali bo‘lg‘an oxund yigirma besh ming tanga vaqfi muqarrar, agar u yaxshiroq olim bo‘lsa, yana “muhr”dan o‘n ming tanga ham oladilar.
Farangi: Sizning bu tafsilingiz, mening nazarimda, g‘oyat ajibdir.
Ammo, keyingi ikkinchi fikringiz undan ham ajibroq.
Birinchisi shuki, shunday yaxshi martabaga erishgan bo‘lsa-yu, yaxshi olim bo‘lmaslig‘i ham mumkinmi?
Ikkinchidan, “muhrdan ham o‘n ming tanga”, dedingiz.
Bu qanday ma’noga ega?
Sizning yurtingizda “muhr” qandy qilib pul beradi?
Mudarris: Birodar, Siz xuddi dashtda katta bo‘lgan odamga o‘xshaysiz.
Dunyoning yo‘lini ham, rasmini ham bilmas ekansiz.
Buxoroda muoxaz, ya’ni oxundlik, ulamolik, muftiylik, mudarrislik martabalari janob oliy hazratlari amir tomonidan qozi kalon vositasi-la berilur.
Shu tariqaki, mazkur qozikalon, kimniki bir muoxazliqqa loyiq topsa, amirga arz qiladi, vaqtiki, uning nomiga yorliq keladi.
Farangi: Qozi kalon har kimning layoqatig‘a karab uni muoxazliqqa arz qiladigan bo‘lsa, ilmsiz kishi oxundlik mansabiga qay tariqa erishadi?
Mudarris: Noto‘g‘ri tushundingiz.
Har kimni loyiq ko‘rsalar-da, har kimning layoqatli bo‘lishi (shart) emas.
Farangi: Bas, ilmsiz kishini qanday va qaysi vijdon bilan oxundliqqa loyiq ko‘rardilar?
Mudarris: (Ey xudo, so‘z pardadan chiqib ketdi, sir fosh bo‘ldi.)
Birodar, janob qozi kalon hazratlari ulug‘ shaxs bo‘lib, olim va ulamolarning rahbaridirlar.
Va shu bilan birga, hazrat Podshohning ishonchiga sazovordirlar.
Kimniki, qanday vazifaga loyiq ko‘rsalar, nega u kas(ning nomzodi) qabul etilmas ekan?!
Farangi: Tushundim, ammo, men aytamanki, agar u janob ulamolarning rahbari bo‘lsa ham, “Al-ulamau umaani-ullax” hukmicha, ilohiy dargohning ishonchli ulug‘laridan bo‘lsalar, qaysi vijdon, qaysi diyonat, qaysi ilm va qaysi musulmonliqqa ko‘ra ilmsiz shaxsni ulamolikning xos mansabiga loyiq ko‘radilar?!
Mudarris: Ya’ni, kimki ko‘broq xushomad qilsa, har kuni uch marotaba ularning huzurlariga borib, ruku 13, ta’zim, balki sajda qilishni joyiga qo‘ysa, u vaqtda qozi kalon unga qarab soqolini likillatib, kallasini silkitib tabassum qiladilar, bundan ma’lum bo‘ladiki, uning nomini manofiqlari daftariga yozadilar, bundan ikki-uch kundan keyingina uning nomiga yorliq keladi va u kishining agar baxti chopsa, mudarris yo mufti bo‘ladi.
Farangi: Bu bechora Buxoroning xarobliq sabablaridan biridir. Alloh dargohining ishonchli ulug‘laridan bo‘lgan zot shu tariqa nojo‘ya harakat bilan xiyonat qilsa, o‘zgalarning holi ne kechadi? Suhbatimiz shu tarzda davom etsa, Sizdan juda ajib ma’lumotlar olsam kerak. Endi, marhamat qilib ayting-chi, muhrning pul berishi qanday bo‘ladi?
Mudarris: Hoy, bechora farangi, ilming yo‘q, bilmaysanki, muhr puli jomaddir.
Jomad qobili ishtiqoq, ya’ni ishlab chiqarilgan narsa emas, muhr kishiga pul bermaydir.
Ammo bir kishi bir shar’iy mas’alaga duch kelib qolsa, fatvo beruvchining oldiga boradi, tahrir etilishi joyiz mas’alaning hal etilishi yo‘llarini undan so‘raydi.
Mufti mas’alaning ahamiyatiga qarab, ikki tangadan besh yuz tangagacha pul olib, muhrini bosib beradir.
Farangi: Bay, bay, bay! Bu nechuk musulmonlik!!
Bu qanday diyonat!!!
Voqean, musulmonlarning o‘z shariatlarini shunchalar tahqirlashlari oldida bizdan qo‘rqib kutayotgan zallat (adashish)lari hech narsa
emas ekan.
Mudarris: Ajab sodda odam ekansan.
Nahot o‘ylamaysanki, fatvoxon muftilar xalq rivoyatlariga “fi sabilillah” muhr bosib bersalar?
Bu qanday beodoblik?!
Agar bir mufti bir shar’iy mas’alani tekin muhrlasa, shariatni tahqirlag‘an bo‘ladi.
Shariatni tahqirlash esa, kufrdir.
Bas, u mufti kofir bo‘ladi.
Farangi: Bu tahqiqotingizdan mening ham kulgum, ham yig‘lagum keladi.
Pay’ambarlaringiz buyurganlarki: “Ulamau ummati ka’anbiya-i bani Isroil” va “Al-ulamau varosatul-anbiya”.
Qaysi tarixda ko‘rdingizki, bani Isroil Payg‘ambaridan biri ilohiy ahkomlarning hukmi uchun pul olg‘anini va yo kimdan ishitdingizki, Qur’oni karim hikmatlari oyat-oyat bo‘lib, xalq zarurati uchun Payg‘ambaringizga nozil bo‘lgan vaqtlarida i janob tablig‘ qilayotib pul talab qilayotg‘anini?
Bular bo‘lsa “Varosatul-anbiya” va “Ka’anbiya’-i bani Isroil”ni o‘qib ham pul olishni lozim ko‘rsalar.
Janob! Payg‘ambaringiz bu Hadislarni sizlarning majlis qurib, to‘rga chiqib o‘tirishingiz uchun aytmagan.
Binobarin, uning matlubi shul ediki, ulamolar ham Payg‘ambar atvorini o‘ziga maslak tutib, darsfurushlik, fatvofurushlik, boshqacha ibora bilan aytganda, shariatfurushlikdan saqlansinlar.
Toki, Siz ulamolar havoyi nafsga maftun bo‘lib, musulmonchilikning maqsadlariga xilof tarzda harakat qilmangizlar.
Mudarris: Choy sovudi, Siz juda g‘avg‘ochi ekansiz.
Farangi: Darvoqe, matlabdan uzoqlashdik.
Xo‘b, boya aytayotganingizdek, janob oxundning iftitoh pulidan tashqari o‘ttiz besh ming tanga kirimi bor ekan.
Endi marhamat qilib ayting-chi, boshqa ulamolarning kirimlari qancha?
Mudarris: Yana boshqa bir martaba borki, bu oxundlik martabasidan kichikroqdir, lekin daromadi oxundnikidan ko‘broq.
Farangi: U qandaydir?
Mudarris: A’lamlik.
Farangi: A’lamlikning ham tafsili kirimini bayon qilsangiz?
Mudarris: Janobi mustatobi quduvvatul-ulamo (ulamolarning oliy martabali rahbari) ul-a’lam o‘z madrasasidan o‘ttiz ming tanga, muhrona va boshqa daromad joylaridan yigirma ming tanga, juzkashlikdan o‘n ikki ming tanga oladi.
Farangi: Juzkashlikni tushunmadim?
Mudarris: Ha, siz madrasa ko‘rmagansiz.
Buning ma’nosini bilish uchun madrasaga bormoq va dars o‘qimoq lozimdir.
Farangi: Iltimos qilaman, menga ham tushuntirsangiz.
Mudarris: Nomi madrasa bo‘lib, u yerda a’lam dars aytadi, uni Govkushon deydilar.
Ul madrasada bir kishi muayyan mablag‘ni vaqf qilg‘an, janobi a’lam ul mablagni mullabachchalarga ulashib beradi va vaqf qilguchining farmoyishiga ko‘ra, ikki ming tangani o‘zi olib qoladi.
Farangi: Bu so‘zingizdan ma’lum bo‘ladiki, juzkashlikdan ikki ming tanga olar ekan, nega o‘n ikki ming tanga dedingiz?
Mudarris (bir oz o‘ylab olgandan so‘ng): Qolg‘an o‘n ming tangani mullabachchalar o‘zlari...
Farangi (so‘zini kesib): Janobi mudarris!
Zoti Vohidg‘a qasam beramanki, menga to‘g‘risini ayting.
Negaki, kaminaning bu so‘rog‘lardan hech g‘arazim yo‘q.
Fakat azbaroyi qiziqqanimdan, bu umumiy tomoshaxona bo‘lgan Buxoroning ahvolidan ma’lumot olmoqchiman, xolos.
Mudarris: Mazkur o‘n ming tanganing tafsili shuki, ul a’lamning o‘n sakkiz jamoa shogirdi bor.
Har jamoaning bir kattasi borki, uni qoriyi jamoa deydilar.
Juzkashlikning taqsimi paytida qori o‘z sheriklarining nomlarini yozib kelishlari lozim bo‘lib, toki hazrati ustoz sheriklarining haqlarini ham unga topshiradilar va u (jamoa qorisi) taqsim qiladi.
Shu suratda a’lam mazkur qoriga buyruq berib aytadiki, sheriklaridan bir nechtasining ismlarini ortiqroq yozib, taqsimdan ortgan pulni ustozning xizmati uchun (ortiqcharoq yozdirgani uchun) unga qaytarib bersin.
Farangi: Janobi mudarris! Boshim aylanib ketdi, qo‘rqamanki, bir vahshatni menga yuklab qo‘ydingiz va illo qattiqroq aytaman: Buxoro ulamolarining bu ishi qandayin harakatki , magar bular Xudodan qo‘rqmaydilarmi, Payg‘ambardan uyolmaydilarmi?!
Magar ular Xudoning rasuli harom qilg‘an narsani haloldeb bilsalar, bu xiyonat ularni o‘z (jahannam) qa’rig‘a tortmaydirmi?
Bechora jamoa qorisini bu gunoh va benaf’ ishga majbur qilmoqlik, boshqacha qilib aytganda, ularni hidoyat va rahnamolik o‘rniga zalolat va gumrohlikning qorong‘u tubiga otmoqlikdir.
Ajabo, bu ikki turli qora sifat egalari Payg‘ambarning o‘rinbosarlari da’vosini qilishdan sharm qilmaydilarmi?
Ayting-chi, qolg‘an muftilarning madohili qancha?
Mudarris: Qolgan muftilar madrasa va muhrdan olti ming tangadan to o‘ttiz ming tangagacha oladilar.
Farangi: Har qaysilarining shunchadan daromadlari bo‘laturib, ular yana nima uchun bechora mullabachchalarga jabr qilib, ulardan pul oladilar ba u g‘ariblar ta’til paytida ham shaharda qolib darslarini mukammallashtirishga nega yo‘l qo‘ymaydilar?
Mudarris: Siz g‘alati odam ekansiz.
Siz ahli farangi Buxoro mullabachchalarining g‘amini yemay qo‘ya qoling.
Bu dardlar bilan nima ishingiz bor?
Hazrati domlalar kimning otasining hammoli yoki qaysi bir mullabachchaning opasining eridirki, kechalari uxlamasdan bedor qolib, kitob ko‘rsalar, kunduzlari tekinga darsgo‘ylik qilsalar?!
Ular vaqtida mehnat qilib, qancha mashaqqatlarni yutib, bu martabaga erishganlar.
Endi ular rozi bo‘lmaydilarki, mullabachchalarga tekindan dars berishga...
Ularning bunga haqlari ham bor.
Chunki bu zamonda shundayki, biron-bir kishi o‘z manfaatini o‘ylamasdan tekinga joyidan qo‘zg‘almaydi.
Farangi: Sekinroq so‘zlang, so‘zni haddidan oshirmangiz.
Avvalo, Sizning “biron-bir kishi o‘z manfaatini o‘ylamasdan tekinga joyidan qo‘zg‘almaydi” degan so‘zingiz botildir.
Zero, bu zamon madaniyat zamonidir.
Madaniyat degan muovanat, demakdir.
Tasavvur qiling: Niyoziybek, Anvarbek Istanbul mashrutasi uchun qilgan mehnatlari taraqqiyparvarlik bo‘lmay, nimadir?
Eron mashrutasini so‘rab chiqqan Sattorxon va Boqirxonning o‘z jonini qo‘llarig‘a olib, har tarafga yugurishlari elning ososyishtaligi uchun bo‘lmay, nima edi?
Abdurashid Ibrohim No‘g‘ay uyidan o‘nikki so‘m o‘ris puli bilan chiqib, islom ittihodini ta’sis qilish uchun to Chin va Yaponiyaga qadar bordi.
Yaponiyaning poytaxti tokiodan bir qancha a’yonlarni musulmon qilib, br islom jamiyatini tuzdi.
Buning maqsadi islom diniga fidoyilik qilishdan boshqa nima edi?
Hatto haybatidan tog‘lar larzaga keladigan ba’zi yapon vazirlari bo‘sh vaqtlarini o‘zlarining raiyatini bolalariga ta’lim berishga sarflab, ya’ni, Siz aytishingizcha, maktabdorlik qiladilar va buning uchun hech narsa olmaydilar, balki o‘z xarjlaridan qolg‘an qismini bu yo‘lda sarf etadilar.
Bugungi kunda nasroniylar orasida ham shunday odamlar borki, ular faqat o‘z manfaatlari yo‘lida yurmasdan, botiniy umuminsoniy niyatlarini amalga oshirishni lozim biladilar, bunday yo‘lda yurmaganlarni esa inson sanamaydilar.
Endi, insof qiling: “Xayrun nasi man yanfa’ un-nas”, ya’ni “Insonlarning yaxshisi insonlarga naf keltiruvchilardir”, degan Sizning Payg‘ambaringiz.
Sizning o‘ylaringiz qandayu va Siz kofir deb bilganingiz bizning aqidamiz qanday ekan?
Bundagi tafovut qayerdan qayergacha?
Va bunga ilva qilib, u vaqfdan oladigan puli otasining yoki akasining moli emas, balki buni ma’rifatparvar zoti karamlar savob va Xudo yo‘lida vaqf qilib qoldirganlarki, biror olim bu yerga kelib, dars atib, faqir mullabachchalardan pul talab qilmasin, deb.
Shunday ekan, agar hazrati ulamolar tekin dars aytsalar, otasining hammoli yo pochchasining shogirdlari bo‘lib qoladilarmi?
Yo‘q! yo‘q! Ular o‘z haqlarini olganlar, endi iftitoh haqini olmasliklari lozim.
Yo aksincha, vaqf pulidan voz kechsinlarki, ularning ikkisidan biri haromdir.
Marhamat qilib ayting-chi, u “avsofi hamida” (maqtalgan sifatlar) qanday dars o‘tadilar va mazlum mullabachchalar ulardan nimani o‘rganadilar?
Mudarris: Birinchi yili — “Avvali ilm”, “Bidon”.
Ikkinchi yili — “Mo‘ziy, Zanjoniy”.
Uchinchi yili — “Qofiya”.
To‘rtinchi yili — “Sharhi Jomiy”dan “Al-marfu’ot...”.
Beshinchi yili — “Al-majurot...”, mazkur sharhdan.
Oltinchi yili — “Al-mansubot...”, mazkur sharhdan.
Yettinchi yili — “Al-mabniyyot...”, mazkur sharhdan.
Sakkizinchi yili — “Hamd” va “Bahsi ism”, mazkur sharhdan.
To‘qqizinchi yili “Qutbiy” hoshiyasidan “Va rot-tabtuhu ala muqaddima”.
O‘ninchi yili — “Hamdi aqoyid”.
O‘n birinchi yili — “Ba’d...”, “Aqoyid”dan.
O‘n ikkinchi yili — “Samava...”, “Aqoyid”dan.
O‘n uchinchi yili — “Haqoyiq ul-ashya...”, “Aqoyid”dan.
O‘n to‘rtinchi yili — “Hamdi tahzib”.
O‘n beshinchi yili — “Ta’rifi ilm”, “Tahzib”dan.
O‘n oltinchi yili — “Hikmat ul-ayn”dan “Al-hikma-tu istikmal un-nafsi”.
O‘n yettinchi yili — “Hikmat ul-ayn”dan “Al-vujudi badihiyun”.
O‘n sakkizinchi yili — “Mulla Jalol”dan “Yaman vaffaqana”.
O‘n to‘qqizinchi yili — “Mulla Jalol”dan “Sataf-tariqu”.
O‘n to‘qqizinchi yili oxirida “Sahih Buxoriy”dan, “Innamal-amalu bin niy yat”ni, “Tafsiri Bayzoviy”dan “Muavvazatayn” o‘qilib, xatmi tahsil qilinadi.
Farangi: Nomi keltirilgan kitoblar tamom o‘qilurmi?
Mudarris: O‘xo! Hammasi qayoqda?!
Faqat aytilgan jumlani o‘qiydilar.
Farangi: Ajabo, bir jumlani o‘qish bir kundan ortiq vaqt talab qilmaydi-ku?!
Ular nima uchun bir jumla ketidan bir yil yuguradilar.
Mudarris: “Hoshiya” o‘qiydilar, “hoshiya”!
Farangi: “Hoshiya”si nima?
Mudarris: Siz juda garang odam ekansiz.
“Hoshiya”, ya’ni sharhning sharhidir.
U shundayki, men aytgan kitoblarning har biriga qariyb o‘n besh nafar odam “hoshiya” (sharh) yozganlar.
Masalan, Mulla Jomiyning sharhig‘a bitilgan “hoshiya”lar: Abdug‘afur, Asomiddin, Abulhakim Ismatulloh, Shayx Jamol, Mavlaviy Sharif, Oxund Shayx, Sodiq va hokazo.
“Qutbiy”da Abdulhakim, Mulla Ahmad, Asom, Sayyid Sharif, Qul Ahmad va boshqalarning sharhlari bor.
“Aqoid”da Xayoliy, Mulla Ahhmad, Abdulhakim, Asomiddin, Mulla Qosim Xarputiy, Sarih va shu kabilarning “hoshiya”lari yozilgan.
Hokazo qolgan kitoblar...
Farangi: Bu kitoblarda nimalar haqida bahs yuritiladi?
Mudarris: Bu “hoshiya”lardagi butun maqsadlar ikki amrga bog‘liqdir.
Birinchisi, sharh qilguchi so‘zining tahqiqi.
Masalan, “Hamd”ning “alif”, “lom”i nimadir?
“Va rottabtuhu” zamirining o‘rni qayerda?
“Sataftariqu”dagi “sin” qaysi “sin”dir?
Ikkinchisi, haqiqatan birinchining hosilasidirki, quyidagilardan iboratdir: sharh qilg‘uvchi so‘ziga e’tiroz, mazkur e’tirozning raddi, raddi, mazkur e’tiroz raddining raddi, mazkur e’tiroz raddi raddining raddi, mazkur e’tiroz raddi raddining raddi raddi va hokazo qanchalik darkor bo‘lsa shu qadar (davom etish mumkin).
Farangi: Ajabo, Har che darin parda nishonat dehand. Chun nastoii ba izonat dehand.
Mazmuni: Har narsaki, bu parda ichra senga nishon beradir, Xuddi sanchiq kabi senga ozor beradir.
Men bu “muzahrafot”ni birovdan uyquda eshitsam ham gumon qilaman!
Bu ne behudalik, nechuk vakt o‘tkazishdirki, Buxoro mardumi bunga giriftor bo‘lmish?
O‘ttiz to‘qqiz yillik qimmatli va aziz umrni bir muftig‘a behuda sarf qilg‘ach, keyin mazkur puch va bema’ni tahqiqotning tadrisig‘a mashg‘ul bo‘ldilar, ammo tahsili vojib bo‘lgan Tafsir, Hadis, Fiqh, Usuli fiqhni o‘rganish vaqti qachon keladi va yana bu yigirma yilda Naxv, Mantiq, Aqond, Hikmatdan o‘qigan bo‘lsalar ham, faqat ularning debochasi ekan.
Mazkur ilmlarning aslini, foydali asosiy qismini qachon o‘qiydilar?
Mudarris: Gumonim borki, forsiyni yaxshi bilmas ekansan.
Men aytdim-ku, tahsil yiliga olti oydir.
Qolg‘an olti oyda, ya’ni ta’til paytida agar o‘qisalar mone’ yo‘qdir.
Farangi: Yo men (Siz aytgan) forscha so‘zlarni xato tushunyapman, yo Siz xato gapirayapsiz.
Boya aytdingizki, “qolgan olti oyda imomgarchilik qilib, iftitoh pulini topadilar” deb, endi lutf qilyapsizki, “bu olti oyda o‘qisalar, mone’ yo‘qdir”.
Bu olti ta’til vaqtida, bu zaruriy darslarni o‘qig‘an taqdirda ham bu qanday noinsoflikki, olti oy tahsil paytida pullari, istak va g‘ayratlari bo‘la turib, u bechoralarni “Hamd”ning “lom”ini tahqiqi, “Taammul” murodining tayini “Fal-yataammul”lardan iborat bo‘lgan puch va behuda narsalarni o‘qishga majbur qiladilar.
Agar u mullabachchalar zaruriy darslarning o‘qitilishini talab qilsalar, bir so‘z bilan “vaqtim yo‘q” deb, ularni ma’yus qilasizlar. Ta’til kunlarida pulsiz, g‘ayrat va istaksiz “agar xohlasalar, o‘qiydilar”, deysiz!
Men ularning nomidan aytamanki, hozirgi taxsil paytida ham zaruriy darslarni o‘rganishni xohlaymiz, agar ta’til vaqtidagi olti oyda ham shaharda yashab dars o‘qib, imomgarchilikka bormasdan, iftitoh pulini topishga vaqtimizni bermasak, kelgusi tahsil yilining boshida bepul yoki Sizning niyatingizdagidan ozroq pul bilan hozir bo‘lsak, u vaqtda, nauzibillax, nafrat va g‘azabdan to‘lgan ko‘zlaringiz, chimirilgan qoshlaringiz qarshisida qanday chidab o‘ltiramiz?
“Juvonmarg, oq qildim”, deb dam-badam baqirishlaringizni qaysi toqat bilan eshitamiz?
Endi ayting-chi, Buxoroda ayollar ham tahsil oladilarmi yoki yo‘q?
Mudarris: Yo‘q, ayollar tahsil ko‘rmaydilar.
Farangi: Nega ularni tahsildan bebahra qoldirganlar?
Ayol aqli ta’lim va tarbiya xususida erkakdan kamroq bo‘lmasa kerak.
Bizning hakimlardan biri aytadiki: “Biz Amerika va Fransiya ayollarining ixtirolari mushohadasini keyin bildikki, ayolning tushunish darajasi erkaknikidan kam emasdir”.
Va Sizlarning Payg‘ambaringiz ham buyurdiki, “Talab ul ilmi farizatun ala kulli muslimin va muslimatin”, ya’ni “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir”, Ayollarning tarbiyati foydali bo‘lib, “Man jaa bil hasanati falahu ashru amsaliha”, ya’ni Kimki yaxshilik keltirsa, unga o‘n barobar...” oyatining hukmiga ko‘ra, yaxshi amallarga ega bo‘lishlik vojibdir.
Negaki, yaxshi amallar, yaxshi axloqsiz mumkin bo‘lmaydir.
Yaxshi axloqqa keyinroq ega bo‘lishliq ham “Min ba’di muqaddimat-ul vojib”, ya’ni “Vojib bo‘lg‘an amallarning birinchilaridandir”.
Biror kimsa ham tarbiyasiz yaxshi axloq sohibi bo‘lmaydi.
Bizning birinchi tarbiyamiz onalarimiz tarafidandir, ularning o‘zlari tarbiya ko‘rmagan bo‘lsalar, biz ham ularning yomon tarbiyasidan hamisha yomon axloq egasi bo‘lamiz.
Shu sababli donolar bizning olamni insoniyat doirasidan tashqarida, deb biladilar.
Yurtning baxtsizligi, zaminning saodatsizlig‘idirki, ayollar u yerni ta’lim va tarbiya sharafidan mahrum qiladilar.
Mudarris: Ajab sodda odam ekansiz.
Behuda ishlarning tashvishini qilyapsiz.
Ayollarning yaratilishidagi hikmat “tavolud va tanosul” (tug‘ish va nasl qoldirish)dir.
Men avvaldan arz qildimki, bizda tahsil 37 yoshda tamom bo‘ladi.
Bu suratda agar ayollarni ham tahsil ettirsak, uni tugatgandan so‘ng, yoshi 37 ga borganda, hech bir erkak ularga rag‘bat qilmaydi va u vaqtda, “silsila tanosul” (ketma-ket nasl qoldirish) uzilgan bo‘ladi.
Farangi: Ammo, bu gapingiz, ya’ni agar ayollarni tahsil ettirsak, tanosul silsilasi uziladi, deganingiz botildir.
Dalil shuki, agar Sizning ushbu so‘zingiz to‘g‘ri bo‘lganda, komil aql egasi bo‘lgan, olamning nizomini Sizdan yaxshiroq bilg‘an Payg‘ambaringiz “Talab ul ilmi farizatun ala kulli muslimin va muslimatin”, ya’ni, “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir”, demas edi.
Ammo, Sizning “bizdagi tahsil muddati uzun”dir deganingiz, bir tahsil usulining nodurustlig‘idirki, bu tahsilni man’qilishlikni keltirib chiqarmaydi.
Sizning bu tahsil usulingiz mushkul va nuqsonli ekan, boshqa usulni ixtiyor qilingiz.
Mudarris: Farangi birodar, bo‘lmaydi, aslo bo‘lmaydi.
Biz oson bo‘lg‘an tahsil usulini qabul qilg‘animizda ham yana bo‘lmaydiki, qizlarni ilm tahsili uchun ko‘chaga chiqarib yuborsak.
Negaki, erkaklarimizni axloqi buzuqdir.
Tezdan ularning tahsilini fasodg‘a yo‘liqtiradi.
Farangi: Bu ham o‘zingizning kamchiligingiz.
Axir Siz ulamosiz.
Shar’iy ishlar sizga topshirilgan, amri ma’ruf, nahyi munkar Sizning vazifangiz.
Nega u bechora erkaklarning axloqini tuzatishga kirishmayapsiz?
Mudarris: Hoy, bechora Farangi! Sen shariatni bilmaysan.
Bizning shariatda amri ma’ruf va nahyi munkar fasodni tugatgan taqdirda ham aslida to‘g‘ri bo‘lmas.
Farangi: Bu mas’ala doimo e’tino bo‘lmagan, biroq yolg‘ondir.
Amri ma’ruf, nahyi munkar kabilarni esa bajarish kerak.
Chunonchi, Sizning Payg‘ambaringiz ham bularni bajargan.
Mudarris (qattiq g‘azablangan holda): Ay, odam, og‘zingni yum!
Shar’iy mas’alar haqida behuda gapurma.
Magar sen kofiru men musulmonman, bu gaplarni eshitishga toqatim yo‘q.
Farangi: Ajab, meni gapurish huquqidan man’ qilasizmi?
Aslo xomush bo‘lmayman, aytamanki, “miyoyamash az uxda berun”, ya’ni bu mas’ala shar’iy mas’ala emas, balki to‘qib chiqarilgan narsadir.
Mudarris: Xomush bo‘l, odobsizlik qilma.
Sen kimsanki, bizning dini ahkomimizni “bu to‘qilg‘an narsa”, “bu shar’iy emas”, deb aytasan?!
Axir qayerdan bilasanki, bu shar’iy masala emasligini?
Farangi: Vahshat qilmangiz, dalil so‘rang. Bu masalani qayerda ko‘rgansiz? Mudarris: Kitobda.
Farangi: Islomning xarob bo‘lish sababi shudir!
Siz islom toifasi umrning ta’lifi bilan shunchalar mashg‘ul bo‘lgansizlarki, natijada islom dinining haqiqatidan farsahlarcha uzoqlashgansiz.
Magar o‘n yil avval sakkiz yoshli bola sho‘xlik qilib, kitobning hoshiyasiga “men oftobni tuya suratida ko‘rdim” so‘zlarini yozib qo‘ygani tufayli, bugun Sizga oftobni haqiqiy shaklini isbot qilishlik mumkin bo‘lmay qoldi.
Mas’ala Qur’oni karim va Hadisi sharifdan ravshan bo‘layotgan vaqtda, qo‘shimcha kitobga qarab yugurmoq devonalikdir.
Qur’oni karim vozeh usulida aytadiki, amri ma’ruf va nahyi munkar lozimdirki, bu ishni Payg‘ambar bajardilar, sahobalari bajardilar, fitnadan qo‘rqmadilar.
Siz axir ularning ummati va izdoshlarisiz, ulardan ulug‘roq emasdirki, nega yo‘q fitnadan qo‘rqasiz?
Shariati ahmadiy aslo Sizning bu uzringizni qabul qilmas.
Islom tarixida fitna chiqaruvchi bo‘lib qoldingiz.
Payg‘ambaringiz butun arablar tavhid ahliga dushman bo‘lgan hangomda Payg‘ambarliq da’vosini qildi, xalifai avval, Muhammad ummatining eng fazilatlisi Abubakr Siddiq xilofot masnadiga o‘tirganda har tarafdan arablar irtitodga tushdilar, ya’ni dindan qaytdilar.
Abubakr Siddiq islom lashkarlarining zaiflig‘iga qaramasdan, komil bir azm bilan ularni taslim bo‘lishga majbur qildi va bu qiyosga ko‘ra, Sizning salaflaringiz aslo hech kimdan qo‘rqmasdan islom muqtazoyidlari, ya’ni taqozo etilgan narsalarning ijrosiga azmu harakat qildilar.
Ha, islom dinining xohishi shudir.
Siz aytayotgan bu mas’ala bir necha nafar ta’magir va shikamparast musulmonlar tomonidan o‘rtaga qo‘yilgan bo‘lib, shariati ahmadiyga buning aloqasi yo‘qdir.
Mullabachchalarning eng kichik bir nafari besoqol bir bolakay tufayli shahar kattalarini haqorat qilishdan qaytarsa-yu, ulamolarning esa, bunchalik iqtidorg‘a ega bo‘lg‘anlariga qaramasdan, amri ma’ruf va nahyi munkar fasod chiqaradi, degan gaplarini kim qabul qiladi?
Bulardan tashqari, biz amri ma’ruf va nahyi munkarni qo‘pollik bilan amalga oshiring deb, qachon aytdik.
Xudo saqlasin, hech qachon bunday gapni aytmaganmiz va aytmoqchi ham emasmiz.
Minba’d aytmaymizki, maktab va madrasalarda axloqni vayron qiluchi oshiqona baytlar va “lom jinsi” ne tahqiq qilishdek puch narsalar bilan ko‘milish o‘rniga, axloq o‘rgatib, matbaa ochib, jadidalar vositasida xalqqa yaxsh xulqni targ‘ib qiling.
Yaxshi, Siznining tamomi arab ilida bo‘lg‘an 20 yillik tahsilingizda, nahvni bilmasa ham, arab tilida mahoratga ega bo‘lishingiz kerakmi?
Mudarris: o‘hu, biz Buxoro ulamosi arab tilini arablarning o‘zidan ham yaxshi bilamiz.
Farangi: Shunisi ham g‘animatdur.
Marhamat qiling, biroz birgalikda arab tilida so‘zlashib ko‘raylik, men ham bu tildan xabardormanmi yo yo‘q?
Mudarris: (Ay xudo! Bu nogahon baloni qayerdan boshimg‘a yubording? Meni asta-asta rasvo qilishiga yaqin qoldi.)
Birodaar, afu etasiz. Biz, Buxoro ulamosi, arabcha gaplashishni bilmaymiz.
Bizning arabcha bilishimiz shu me’yordaki, mullabachchalik vaqtimizda ustozning yonida o‘qigan edik, arabcha dars kitoblarini bir kechada mashaqqat yutib, ulardan sahifasinigina mutolaa qila olardik.
Farangi: Bay, bay! Siz Buxoro ulamosi xo‘b “arabiydon” ekansiz.
Bizning bolalarimiz uch yil maktabda o‘qib, zaruriy xat-savodni chiqargach, 2—3 tillarni va diniy mas’alalarning muqaddimasi, hukmlari, tarixi, hisob ilmini yaxshi o‘rganadilar.
Siz 20 yil arabcha tahsildan keyin ham hanuz u tilda takallum qilishga ojizsiz.
Uff!.. Abu Ali va Forobiy kabi komil farzandlarni yetishtirib, bunday kimsasiz va qorra kunda o‘tirgan sho‘rlik Buxoro, begonalarning shuhrati, ilmu fazilat nog‘orasining shovqinini sharofat deb ko‘tarib yurishg‘a majbur bo‘ldingki, bu jaholat va falokat poyasig‘a yetib qolg‘aningdandir, bechora Buxoro!
Janobi mudarris, axir insof qiling, bu ilmsizlik qachong‘acha, bu nodonlik qachong‘acha?!
Ilm mulk-mamlakat obodligining sababchisidir.
Ilm millat taraqqiysining boisidir.
Ilmdirki, Amriqo vahshiylarining qaynashini ushbu darajadagi takomul va buyuklik martabasiga yetkazgan.
Ilmdirki, Eron zaminida ziyolilarni yo‘q qilmoqchi bo‘lg‘an ikki otni tanazzul va zillat chohig‘a qulatg‘an.
Ilmdirki, bir siqim ingliz oroli egalarini Hind, Misr, Belujiston va Arabistonning bir qismig‘a farmon ravo qilg‘an, o‘rusning ziyoli bo‘lmagan ahlini Tatar, Qirg‘iz, Turkiston, Qafqaz musulmonlariga molik qilib qo‘ygan.
Vasi’ usmonli mamlakatlarini parcha-parcha qilib, begonalar qo‘lig‘a tutqazgan magar jahl, faronsa taslis ahlining bayrog‘ini to fors muvahhidlari uyining tomig‘a qadar tikib qo‘yg‘an magar jahl.
Tokay Siz musulmonlar, bu xonumoningizni yoquvchi dardning davosi uchun biror taraddud ko‘rsatmasdan, qaysi chorani zlayapsizlar?
Insoniyat iqtisosiga ko‘ra aytaman: magar Siz Turkistonlilarning yo‘lingiz shu bo‘lsa, ya’ni, aziz umrning qimmatli 37 yilini muzahfarot parchalarining tahsilig‘a safr etib, o‘zingizni foydali ilmlarning sharafidan mahrum qilyapsiz.
Bir necha yildan keyin Turkistonda islomdan hech narsa qolmaydi, faqat tarix sahifalaridagina uning nomi qoladi, xolos!
Bu qanday tahsil?
Insof qiling, “Lomi hamdning jinsiyati va ziyodati lafzin salosin”dan nima matlab hosil bo‘lmoqda?
Afsus, bunga ketgan vaqtlar uchun.
Darig‘, buncha harakatlar uchun!
Agar shu harakatni Qur’oniy ma’nolar va ramzlarni darj va kashf etmoqqa sarf qilib, saodat ahkomi uchun ishni yo‘naltirganingizda edi, hozir “Ya ayyuhannasu kodjakum burhanummi-r-robbikum va anzalnaa ilaykum no‘rom-mibiyna”, “Faammallazina amanu billahu va tasimu bihi fasoyidhiluhum fi rohmatin minhu va fazlin va yahdihim ilayhi sirotim-mustaqiyma”, ya’ni “Ey insonlar sizlarga parvardigoringizdan hujjat keldi va sizlarga ravshan nurni (ya’ni Qur’onni) nozil qildik”, “Ammo shunday zotlarki, Allohga iymon keltirdilar va uning hukumlarini mahkam tutdilar.
Bas, tez kunda ularni o‘z tarafidan bo‘lg‘an rahmatg‘a va fazilatg‘a dohil qiladi” oyati karimasining hukmiga ko‘ra, biroz-da bo‘lsin, fazilatlaringizni orttirish fursatiga erishgan bo‘lardingiz!
Hozir ham fursat ketmagan.
Tafsir va Hadisning ta’lim va taallumi uchun harakat qilib, Qur’oni karimning oliy sirlari va hukmi mutavoliysini diqqat bilan kuzating.
Shoyad “Haza kitabun anzalnaahu mubaarokan fattabnuhu la allakum tarhamun”, ya’ni “Bu kitobni (Qur’oni karimni) unga (Payg‘ambarga) muborak tariqada nozil qildik, bas, unga tobe’ bo‘linglar, shoyad rahm qiling‘aysizlar” oyatining ravshan hidoyatig‘a ko‘ra, molingizning husron holig‘a Xudoning rahmi kelib, hosili natijasiz va falokatli bo‘lgan bu mazallat va asoratdan Sizga najot bersa va illo, takror aytamanki, bir necha yildan keyin Movaraunnahrda islomni kufforlar zalolati ostida nobud va ko‘zingizni ochguncha, masjidingizni butxona, farzandlaringizni nasroniy ko‘rasizlar.
Bas, qo‘ldan ketgan islom mamlakatlariga nazariy ibrat bilan qarang, musulmonlarning ham g‘amini yeb, farzandlaringiz holig‘a rahm qiling.
Mudarris: Janobi farangi, Siz xotirjam bo‘ling.
Buxoroning sohibi bor, uning o‘zi himoya qiladi.
Biz aminmizki, to Bahovaddin mozorining bir g‘ishti boqiy ekan, ro‘yi zaminning tamom podshohlari Buxoroni ololmaydilar.
Siz behuda tashvish chekyapsiz.
Farangi: Bu qanday qo‘pol xato, bu qanday islomni yondiruvchi aqida?!
Bahovaddin Buxoroni himoya qiladi?
Bu nima degani? Bahovaddin?!
Mudarris (Fursat bermasdan kamoli g‘azab bilan): O‘y, o‘y... E odam, og‘zingga qara, islom ulug‘lari haqida bhuda gap gapirma, seni shunday jazolab, chekkaga surayki...
Farangi: Bechora mudarris, Bahovaddin haqida “yomon” gapirganim uchun bu qadar vahimag‘a boryapsiz, yillardirki, ming Bahovaddin va undan ham ulug‘roq azizu avliyolar islom muhofazasi uchun jon topshirgan.
Islom huquqi masihiy davlatlarning bebok tajovuzlari bilan poymol bo‘lmoqda, (buning uchun) o‘zingizni hamiyatsizlik va hamdillikda aybdor deb biling!
Agar Bahovadding‘a nisbatan bo‘lg‘an bu hamdardlik va tarafdorlikni islomg‘a nisbatan ham darig‘ tutmasdan, uch yarim milyo‘n islom nufuzi birgalikda qo‘lni qo‘lga berib, kamoli ittifoq va hamjihatlik bilan, olamni tutuvchi baland ovoz bilan, butun olam uzra isbot qilingki, “biz, musulmonlar toifasi, dini mubinimiz va muhtaram dindoshlarimizni himoya qilishda jonu dildan tayyor bo‘lib, to har birimizni so‘ngi nafasimiz bor ekan, bizning birgalikdagi jonimiz uzra aziz islomga hech kim taarriz qilishg‘a muvaffaq bo‘lolmaydi.
Shubhasiz, o‘z dindoshlarimizni qayerda asiizrlik bo‘lsa, musulmonlar hisobig‘a bo‘layotgan bu qaro kunlardan xalos qilingiz”.
Mudarris: Siz dono odam ekansiz, haqiqatan biz, musulmonlar toifasi, uchun ittihod va oshkora harakat zarurat darajasiga yetgan, ammo, taassufki, ittihod bizning o‘rtamizda mahol, ittihodsiz harakat ham mutlaq zararli bo‘ladi.
Farangi: Bularning barchasi qaidangizning sustlig‘idandir.
Mudarris: Agar bizning bu halokatli xastaligimizning iloji bo‘lsa, ayting?!
Farangi: Agar islomiy jaridalarning mutolaasini harom demasdan, balki gohida bo‘lsa ham o‘qib borsa edingiz, bugun islom dardining ilojini men kofirdan so‘ramas edingiz.
Hozir nima dardingiz bo‘lsa, uning ilojini br-bir Sizga sharhlab berishlik insoniy burchimdir.
Lekin, avval maqsadni tamom aniqlab olishimiz kerak.
Mudarris: Haqiqatan maqsaddan uzoqlashib ketdik, gap Bahovaddin haqida edi.
Farangi: Bale, janobi mudarris! Mendan Bahovaddin haqida behuda gaplar aytayotibdi, deb gumon qilmang.
Chunki har bir dinda shu tariqa ulug‘ kishilar bo‘lg‘anlar, ular o‘z hayotlari davomida din va millatning saodati uchun xizmat qilg‘ach, jahonda yaxshi nom qoldirib ketganlar.
Gap shundaki, Siz o‘z vazifangiz bo‘lgan diniy va dunyoviy ishlaringizni ularga havola qilib tinchgina uxlamasligingiz kerak, binobarin, islom shariati ham bu aqidangizni qabul qilmadi.
Mudarris: Yuz marta aytdim-ku, bizning diniy mas’alalarimizdan gapirmang, deb.
Yana “Islom shariati bu aqidangizni qabul qilmaydi”, deyapsiz.
Qanday qilib qabul qilmas ekan?
Avliyolarning karomatlarini tasdiq etmoq bizning diniy mas’alalarimizdandir.
Farangi: Men avliyolarning karomatlarini tasdiq etmang, demayapman.
Aytmoqdamanki, o‘z ishlaringizni tamoman Bahovaddinga topshirib qo‘yib, o‘zingizni tanballik va g‘ayratsizliq eshigiga urushingiz na shar’an durustdir, na aqlan.
Mudarris: Nega durust emas?
Farangi: Albatta, durust emas.
Mudarris: Qaysi dalilg‘a ko‘ra?
Farangi: Men biladigan o‘sha dalilg‘a ko‘ra.
Mudarris: Qah, qah, qah... hech bilmaysan, behuda loflar uryapsan!
Farangi: Bilaman, lekin Siz ularni eshitishga qobil emassiz!
Mudarris: Men odam emasmanmi?
Farangi: Bil’aks, Siz odamsiz, ammo odamiylik sifatlaridan biri Sizda yo‘q.
Mudarris: U nima?
Farangi: Haq gapni qabul qilmoq.
Mudarris: bSizning gapingizning haqlig‘i qayerdan ma’lum?
Farangi: Ayting-chi, Alloh ulug‘mi yo Bahovaddin? Mudarris: Alloh.
Farangi: Payg‘ambar donomi yo Siz?
Mudarris: Bu savollarning ma’nosini tushunmayapman?!
Albatta, Payg‘ambar dono bo‘lganlar.
Farangi: Payg‘ambar sizdan dono ekan, u hech bir ishni Bahovaddindan ulug‘roq bo‘lgan xoliqni Allohga havola qilmagan.
O‘zlari safarda ranj , yo‘l xizmati, ochlik azobi ko‘rib, g‘azotlarda qatnashib, muhoraba maydonida hozir bo‘lardilar.
Kofirlar aziz islom vujudig‘a har tarafdan zarba berib turg‘an bir holatda, bu suratdan uning shariati qachon rozi bo‘ladi.
Siz bir guruh osudaparast ulamo bu qimmatbaho gavhari ahmadiyni qutqarmoqni o‘ylamasdan, bilaks, bu ishni Bahovaddinning vazifasi bilan, o‘zingiz ahli ayol bilan, kamoli osudalikda laziz taomlarning tanovuli bilan mashg‘ul bo‘ldingiz.
Ikkinchidan, Alloh taolo “tujahiduna fii sabililllahi biamvalikum va anfusikum zalikum xoyrullakum in kuntum ta’lamun”, “Va qotilul-mushrikuyna kaffatan kama yo‘qotiluna kum kaffatan”, “Va qotilul-laziyna laa yuminuna billah”, ya’ni “alloh yo‘lida mollaringiz va nafslaringzi bilan jihod qilasizlar, agar bilsalaringiz, mana bu sizlar uchun yaxshidir”, “Sizlarni qatl qilsalar, siz ham mushriklarni butunlay qatl qiling”, “Allohga iymon keltirmagamlarni qatl qilinglar”, oyati karimasini hidoyat qiluvchi va boshqa oyatlar ham jihod va qitoldan maqsad islomni muhofaza qilish niyatida aytilgan oliy kalimatullohdirki, u tiriklarg‘a farz qilinganmi yo o‘liklarga?!
Mudarris: Tiriklarga. Oliy kalimatullohni qo‘yduk, Alloh taolo ravshan tarzda siz tiriklarg‘a amr bergan bayzoyi islomning muhofazasini nega tajohul qilib, o‘liklarga havola qilyapsiz?
Uchinchidan Payg‘ambarning vafot zamoni yaqinlashib qolganda, barcha ashobni jam qilib, xutba o‘qib: “Ey mening asboblarim, meni tirikligimda Allohning diniga nusrat berishda ihmol ko‘rsatmadingiz, mening rihlat vaqtim yetib kelgan. Dini mubini islom va shoni ulug‘ Qur’onni Sizga va sizning avlodlaringizg‘a va avloddan-avlodlarg‘a omonat qoldiryapman” deganlarida, o‘sha vaqtda Payg‘ambarni tinglab turgan ashoblar tirikmidilar yo o‘likmidilar? Mudarris: Tirik.
Farangi: Bas, U sohibi omonatlarini tiriklarga topshirgan ekan, Siz nega o‘liklarga havola qilib, o‘zingizni chekkaga tortyapsiz?
To‘rtinchidan, ulkan Andalus qit’asi 450 yil musulmon sultonlarning idorasi ostida ulamo va fuzaloning ko‘blig‘i bo‘yicha musulmon o‘lkalarining birinchisi edi.
Juda ko‘b ulamoi kirom etkazib, bisyor avliyoi izom yetishtirdi.
Andak g‘aflat shumlig‘i va andishasizlik oqibatida, Ispaniya nasroniylarining tasarrufig‘a o‘tib qoldi.
Bir olam ulamo va avliyoning umri o‘tgan masjid va madrasalar butxona, o‘sha butun islom urug‘larining qabrlari butparastlar tomonidan poymol bo‘lgan.
Ilgari azon sadosi yangragan joylarda bugun qo‘ng‘iroq ovoz jaranglamoqda.
Nega u joyning avliyosi qabrdan chiqib, bu islom nohiyasini kofirlarning dastidan xalos qilmadilar?!
Ular hayotlik paytlarida o‘z vazifasini bitirib, vafotidan so‘ngra bu vazifalarga majbur bo‘maganligi uchun lozim bo‘lmadi.
Islomning muhofazasi o‘sha sarzamindagi tirikarning ishi edi.
Tiriklar o‘z vazifalarini ado qilishda g‘aflatga tushdilar, ko‘radiganini ko‘rdilar, g‘aflat uyqusi va andishasizlik bilan jahonni munavvar qiluvchi shariati g‘arroyi ahmadiy quyoshining saodati nurini bu ma’mur o‘lkadan shu qadar uzoqlashtirdilarki, bugun u yerda bir musulmon masjidi tugul musulmonning o‘zi ham topilmaydi.
Beshinchidan, Hind va Misrg‘a ibrat nazarini soling.
Bu muqaddas islom zamini inglizlarning bosqinchilik tajovuzlari bilan poymol bo‘lgan va hanuz u yerlarda o‘tgan avliyolardan birortasi inglizni daf etmoq uchun biror karomat ko‘rsatmayapti.
Nega ko‘rsatmayapti?
Ularning vazifasi emas.
Qaysi dalilg‘a ko‘ra?
Men aytgan dalilg‘a ko‘ra.
Oltinchidan, Sizdan so‘rayman: Bahovaddin ulug‘mi yo Payg‘ambarning amakivachchasimi?
Mudarris: Payg‘ambarning amakivachchasimi?
Payg‘ambarning amakivachchasi.
Farangi: Bir necha yildirki, Rusiya davlati Samarqandni egallagan, bu zulm u yerlik musulmonlar uchun achinarlik emasmi?
Aytishlaricha, o‘ruslar u yerda fahsh ishlariga yo‘l ochg‘an, bosharaf ayol va qizlar, agar xohlasalar, u yerga borib o‘tiradilar.
Bu ishni hech kim man’ qilolmaydimi?
Ham aytmoqdalarki, ulamo o‘rus zakoniga muvofiq bo‘lmagan har qanday shar’iy mas’alani ijro etishda ojizdirlar.
Yana aytmoqdalarki, Samarqand ulamosi o‘uslarning bayram kunida tabrik uchun cherkovga borib o‘tiradilar.
Bularning har biri islom bujudig‘a berilgan katta zarba emasmi?
Nega Payg‘ambarning amakivachchalari yotgan Shohizinda o‘ruslarni u yerdan daf qilmayapti?
Bu ularning vazifasi emasmi?
Bale, vazifalari emas.
Qaysi dalilg‘a ko‘ra?
Boya aytgan dalilimg‘a ko‘ra.
Yettinchidan, (uzoqqa bormaylik) Buxoroning o‘zini o‘ruslar egallaganlarmi yo yo‘qmi?
Agar egallamagan bo‘lsalar, har kuni imperato‘r tomonidan amirga yoki konsuldan qushbegiga keladigan yangi bir taklifning boisi nima?
Shoyad bu hukumlar do‘stonadir, deb aytsangiz, men ham kamoli odob bilan Sizga deymanki, nega buni muqobili sifatida amirdan ham o‘rus davlatiga biror taklif bo‘lmayapti?
Agar o‘ruslar Buxoroni egallagan bo‘lsalar, nega bunga Bahovaddin yo‘l qo‘yib berdi?
Bu ularning vazifalari emasmidi.
Bale, vazifasi emasdi.
Qaysi dalilg‘a ko‘ra?
Boya aytgan dalilimg‘a ko‘ra.
Mudarris: To‘g‘risi shuki, bizning hech qaysimiz o‘rus davlatining bizning hukumatimiz bilan munosabati qandayligini bilmaymiz.
Faqat men shu qadar bilamanki, marhum podshohimiz amir Muzaffarning mag‘lubiyatidan keyin, o‘rus davlati bilan bizning hukumatimizni aslo yo‘q qilmaslik haqida do‘stona bir bitim tuzilgan.
Farangi: Janobi mudarris! Buxoro ilgarilari tugal mustaqil va ikki milyon nufuzi bo‘lg‘an bir davlat edi.
Amir muzaffarning mag‘lubiyatidan keyin xonlik tantanasi amirlikka, istiqlol dabdabasi vassallikka o‘zgardi, raiyat nufuzi uch baravar, yer maydoni esa o‘n baravar tushib ketdi.
O‘sha kundan to shu damg‘acha ajnabiylarning qo‘li Siz nodonlik sahrosi uyquchilarining gaflati dastyorligida bu yarim tugatilgan amirlikni ham tushkun holg‘a keltiribqo‘ydiki, uning vujudi nazarlarda mavhumlik mujassamasi kabi jilvalanmoqda.
Agar yana bir oz muddat eski g‘aflatingizni davom ettirsangiz, din va millatingizning g‘amini yemasangiz, sharaf va nomusingizning muhofazasini o‘ylamasangiz, mehribon ona Vataningizning huquqini unutsangiz, jahongir Temur bobongizning sha’ni va izzatiga xiyonat qilsangiz, bu mujassamani vahimalar doirasidan ham chiqarib tashlab, nom-nishonsiz, sharafsiz, izzatsiz rohat uyida azal-abad uxlayajaksz!
Mudarris: Birodar, meni vahimaga qo‘ydingiz.
So‘zlaringizning haybatidan jonim tan qolibidan chiqib, parvoz etib ketishiga oz qoldi.
Azbaroyi xudo, ayting, bizning ilojimiz nima?
Bu dardi bedavoning chorasi qaysi?
Qayerg‘a boraylik?
Nima qilaylik?
Qaysi tuproqni boshimizga sochaylik?
Qachon bu falokat holatidan va istiqbol mushkulliklaridan dimog‘imizga xalos bo‘lishlik bo‘yi yetib keladi.
Farangi: Sabr qiling, aytaman.
Mudarris: Juda sabrim qolmadi, ayting.
Farangi: Agar talab qilmaganingizda ham aytardim.
Endi bu qadar talab etar ekansiz, albatta, aytaman.
Mudarris: Tez-da ayting!
Farangi: Aytaman, ammo...
Mudarris: Azbaroyi “ammo”ingizni qo‘yib turib, muddaoni bayon qiling!
Farangi: Janobi mudarris!
Albatta buning ilojini sizga Sizga ayaman biroq, qo‘rqamanki, qabul qilmassiz.
Mudarris: Siz dardi bedavoyimizni aytasiz-u, biz qabul qilmas ekanmizmi?!
Farangi: Ilojingiz shuki, jadid maktablarini ochingiz.
Bu muzahfarotni, ya’ni “Lomi hamdning jinsiyati va ziyodatul lafzi salosin”ning o‘rnini sermanfaat, natijasi tez hosil bo‘ladigan ilmlarni tahsil qilishga almashtiringiz.
Payg‘ambaringiz xalifasining poytaxti bo‘lgan Istanbul bugunda yangi ilmlarning ko‘blig‘i va san’atining taraqqiysi bilan mashxurdir.
Muallimlarni jalb qilib harakat qilinglarki, to sizlar ham undan namuna olib, biror narsalik bo‘linglar.
Nasorolar shular tufayli islom ustidan g‘alaba qozonganlar.
Mudarris: Bay, bay, bay! Endi tushundimki, sening maqsading nima ekanini...
Endi bildim islom uchun bunchalik kuyunishlaring yolg‘on ekan.
Endi angladimki, Buxoro to‘g‘risida qilgan do‘stliklaringning asli yo‘q ekan.
Bizni aldamoqchimisan?
Bilginki, sening firib vaqting o‘tdi.
Bizni gumroh qilmoqchi bo‘lg‘an do‘stlaringning pardasi ko‘bdan beri yirtilg‘an.
Farangi: Bu nima degani?
Men nima dedimki, bunday tanbehga sazovor bo‘lsam?
Nima himoyatdirki, jadid maktabining nomini eshitishingiz bilan bunday sovuq qarayapsiz?
Xo‘b, menga ayting-chi, jadid maktabini qachon, qayerda ko‘rgansiz?
Bu serfoyda ilmlar manbayi haqida nima eshitgansiz?
Agar haqiqatni aytsangiz, men o‘z tomonimdan aytilgan tanbeh — do‘q-po‘pisa so‘zlarga tavba qilib, Sizdan uzr so‘rayman.
Mudarris: Bechora! Mening vahshatimdan qo‘rqding.
Bu sen aytgan jadid maktablari bizning Buxoroda ham ochilgan edi, bir yilcha davom qildi... lekin bizning ulamoi buzrukvorlar ishning haqiqatini bilib qolib, mazkur maktablarni tezda berkitdilar.
Farangi(o‘ta ajablangan holda): Mudarris, ochiqroq gapiring, ya’ni bu jadid maktabini Sizning Buxorongizda ochgan edilar-u, ulamolar qo‘ymadilarmi?
Mudarris: Ha, ha!... Bu maktabni bizning dindor, shariatparast ulamoimiz aning haqiqatini anglab qolg‘andan keyin berkitdilar.
Farangi: ltimos qilaman, menga ham tushuntiring, bu maktabning haqiqati nima ekanki, ulamoingiz bu qadar foydali maktabni man’ qildilar?!
Mudarris: Hoy, nodon, yana foydali maktab deysan.
Gumon qilasanki, men hali sening firibingga aldanyapmanmi?
Mendan eshit, bu maktab bir necha yil ichida bizning bolalarimizni ham kofir qilib qo‘ydi.
Farangi: Ajab dalilsiz da’voni o‘rtaga qo‘ydingiz.
Mudarris: Nega dalilsiz?
Ming dalilimiz bor?
Farangi: Xo‘b, avvalo, marhamat qilib ayting-chi, bu maktab Sizning bolalaringizni kofir qilib qo‘yg‘uvchi ekanini qayerdan bildingiz.
Mudarris: Sen Buxoro ulamosini ko‘rmagansan va bilmaysank, ular g‘oyat ulug‘ zotlar bo‘lib, har qaysisi ming nafar talabaga dars ayturlar.
Otlarining bo‘ynig‘a besh sir oltun taqarlar.
Bizning ulamoi hazratimiz safoyi botin bilan aning ma’nosini kashf qilg‘an bo‘lsalar, bu oltinlar joiz emasmi?
Farangi: Bechora mudarris! Mening Buxoro ulamosini ahvolini bilmaslig‘imni bekorga gumon qilib , xato qilasiz.
Bandangiz xo‘b xabardormanki, tahsil davomida kunduzlari ko‘chama-ko‘cha bachalarning ketidan yuguradilar, kechalari esa hujralarning burchaklarida anvoyi muskurot ichimliklar ichaddilar.
o‘zining insonlik sharaflarini hatm qilib, ozgina muoxoz uchun qozi uyini ng ostonasida tuufroq yalab, qozi yo rais bo‘lg‘anlarda bechora, badbaxt raiyatning molu jonini o‘z otalari avlodlarg‘a qoldirg‘an vaqf singari tasarruf qilardilar.
Agar mudarrisi buzrug yoki mufti bo‘lsalar, o‘z vatanidan ovorai g‘arib bo‘lib kelgan mullavachchalarning qonini “iftitoh” va “sovg‘aliq” nomi bilan icharlar.
Bu jamoadan qanday kashfu karomat umid qilasiz. Aytasizki, ularning har biri ming nafar talabag‘a dars aytarlar — muqarrardir. Biroq, ayting-chi, qanday dars aytadilar, o‘sha ming nafar bechorag‘a qaysi ilmdan ta’lim beradilarki, bu ilmning dunyodami yo oxiratda foydasi bor?
Buning o‘rniga u g‘ariblar yigirma yil davomida o‘z mollarini sotib, ustoz hazratlariga peshkash (sovg‘aliq) qiladilar.
“Lomi hamdning jinsiyati”, “ziyodati lafzi sulus”, “qubhu husni zamiri mashta’mala”dan boshqa nima o‘qiydilar?
Mazkur muzahrafotning ta’limidan keyin ham ularning dini va dunyosig‘a nima foyda yetadi, ammo “otlarining bo‘ynig‘a besh sir oltin osadilar”, deb aytganingiz, bu ma’jusiylar af’ol va atvorining karomat olamig‘a nima daxli bor?
Mudarris (kamoli vahshat bilan) Ay, behradi donistago‘y (esi past donishmand!) Sen bizning ulamoni ma’jus deysanmi?
Farangi: Hargiz, hargiz... men ulamoingiz haqida bunday adabsizliqni o‘ylamayman, lekin aytamanki, alarning bu odati karomatlarining dalili bo‘lmas.
Bunga ilova shuki, bu odatga shariatingiz ham hech vaqt yo‘l qo‘ymaydi.
Mudarris: Nega yo‘l qo‘ymas ekan?
Bu ishlar ilm izzati, ilm izzatining shariatda ma’mur bo‘lishi yaxshidir.
Farangi: Ajab shar’iy mas’alani o‘rtaga qo‘ydingiz.
Siz buxorolilar, nafsg‘a aldanib, o‘z dini mubiningizning ahkomlari haqiqatidan ham g‘ofilsiz.
Payg‘ambaringiz butun umri davomida zaruratsiz otga minmagan.
Sizga qayerdan yetdiki, otning gardaniga “besh sir” oltun osmoq va oldinda bir necha mulozimlarning yugurishi.
Axir, o‘z mazhabingizning ulamosi va ulug‘larining ahvoli tarixidan ibrat nazari olingiz.
Ularning hayoti qay ravishda kechgan, atvorlari qanday bo‘lganini o‘rganingiz, toki “ilm ul-yaqin”, Sizga ma’lum bo‘lsinki, bu Sizning ravishingiz emas.
Magar ma’jusiylik sho‘balaridan bu nomashru’ vasflarning butun vasfi qay vijdon bilan kashfu karomatni da’vo qilarlar?
Mudarris: Xo‘b, kashfu karomatni qo‘yduk, binobarin, bizga buni mudarrislik mansabig‘a sarafroz bo‘lg‘an, usuli jadidg‘a xo‘b diqqat qilg‘an mo‘tabar ulamolardan bir nafari tushuntirib qo‘ydi.
Farangi: Binobarin, men ham Sizning ulamoingiz bu “kizbi mahz”ni dalilsiz qabul qilganlaridan juda taassufdaman.
Mening azifam sizdan dalili istifsor talab etmaklikdir, biroq maqsadim Sizni g‘aflat uyqusidan uyg‘otmak bo‘lgani uchun, bunday foydali usuli jadidani harom deb, arbobi islohni kofir atagan ul janobi mudarrisning ahvolini ochiq ko‘rsatishim kerak.
Xo‘b, marhamat qiling, ul zoti muhtaram Buxoro ahlidanmi yo xorijiy? Mudarris: Xorijiy.
Farangi: Usmonli raiyatidanmi yo Erondanmi? Mudarris: O‘rus raiyati.
Farangi: Qaysi toifasidan ekanlar? Mudarris: Totor toifasidan.
Farangi: Uning tarjimayi ahvolini bilasizmi?
Boshqacha ibora bilan aytganda, bu kishi o‘z millati va mamlakatiga qanchalar buyuk xiyonat qilg‘anini bilasizmi? Mudarris: Yo‘q.
Farangi: Bu shaxs o‘z vatandoshlarining diniy va dunyoviy ishlarida bag‘oyat buyuk xiyonat qilg‘andirki, bugun hissiyot sohibi bo‘lg‘an har bir totorning la’natlariga uchramoqda.
Mudarris: Yana bizning ulamoimizga badgo‘ylik qilishni boshlayapsan?
Farangi: Badgo‘ylik qilmayapman, haqni gapiryapman.
Aytmishlarki, haqni yashirmaslik lozim.
U shaxs xiyonatkor kishidir, hech qachon, hech bir musulmon haqida yomonliqni darig‘ tutmagan, bugun ham sizlarni jadid maktabini man’ qilishg‘a qo‘zg‘ab qo‘yib, shu vasila ila musulmonlarg‘a zarba berib, islom dushmanlari oldida o‘zini tinchliksevar qilib ko‘rsatmoqchidir.
Agar istasangiz, ul shaxsni o‘z millati va Vatanig‘a ravo ko‘rgan zararlarni shu onda birma-bir aytib o‘taman.
Mudarris; Yo‘q, kerak emas! Negaki, men u mudarrisning avvalgi hollarini bilmayman.
Binobarin, Sizning so‘zlaringizni tasdiq qila olmayman.
Lekin har bir oqil nazdida buxoroli bir mudarrisning xiyonatkor bo‘lishi mahol ko‘rinadi.
Farangi: Jim turing, chalkashtirmang.
Ba’zida savodsizni ohund qilib qo‘yishgan bir shaharda, bir mudarrisni xiyonatkorga chiqarilsa, buning nima farqi bor?
Nimasi mahol bo‘ldi?
Mudarris: Mahol, demayapman. Aytyapmanki, olim va dindor bir mudarris qaysi vijdon bilan din dushmanlariga yordam uchun o‘z millati va Vataniga xiyonatni va Buxoro musulmonlariga zararni ravo ko‘radi.
Farangi: Mudarrisni olimu dindor deb vasf qilmoq botildir.
Chunki bir oxundi talabga javob bermagan bir mamlakatda qanadydir bir mudarris avlo y’lda bo‘lmaydi.
Dindorlikka qachon yetsin?!
Ikkinchidan, qaysi vijdon bilan qabul bo‘lishini so‘raysiz.
Quloq soling, qaysi vijdon bilan “Falon a’lam juzkashlikka xiyonat qildi, falon mufti ribo (pora) yedi, falon mufti falon besoqol bachaga sharmsizlarcha harakat qildi, bu mudarris ham islom olamiga xiyonat qilishlikni qabul qildi”, deb aytasiz?
Mudarris: Bular bilan jadid maktabi mas’alasini isbot qila olmaysiz.
Negaki, Buxoro ulamosi, balki butun ahli Buxoro bu jadid maktabining harom ekanligida bir fikrga kelganlar.
Farangi: Bir jamoaning dalilsiz va hujjatsiz bir amri xususida bir fikrga kelishligi devonalikdir.
Ular biror narsani talab qilmaydilarki, numga ham hech qanday e’tibori yo‘qdir.
Makka kofirlari hazrati Nabini taqzib qilmoq uchun birlashmaganlarmi, nasorolar zoti ilohiyni taslis qilish uchun ham birlashmaganlarmi?
Ular birlashganliklarining ahamiyati bo‘lmaganidek, Sizning bir fikrga kelganliklaringizning ham ahamiyati yo‘qdir.
Bir fikrda jam’ bo‘lishlik aqliy va naqliy burhonlar (hujjatlar) bilan bo‘lishi lozim, gumon va intizo‘ bilan emas.
Mudarris: Ay, odam sen madrasa ko‘rmagan, bizning ilmlarimizni o‘qimagan bo‘lsang, bu gaplar bilan nima ishing bor?
Hazrati Nabi buyuradilar: “La tajtami’u ummat’alaz-zalalat”, ya’ni “Ummatim zalolatga jam’ bo‘lolmaydi (hamma baravariga zalolatga bormaydi)”, vaqtiki, jam’ bo‘lgan ekanlar, boshqa gapga o‘rin yo‘q.
Farangi: Bale, bale! Azbaroyi halol, binobarin, jadid maktabining lozim ekanligiga shu Hadis kifoya qiladi.
O‘zingiz bilasizki, Muhammad ummati tanho Siz emas, balki qayerda musulmon bo‘lsa, Ul janobning ummatidir.
Hind, afg‘on, usmonli, arab, totor, eron musulmonlari ittifoq bilan bu maktabning zarur ekanligiga iqrordirlar.
Siz esa bu suratda inkor qilmoqdasiz.
Garchi hamjihatlik bo‘lmasa-da, nazar soling, aksariyat qaysi tarafni yoqlaydi?
Mudarris: Bizning nazarimizda, vaqtida sobit bo‘ldiki, bu maktab haromdir, endi bu gaplarning foydasi yo‘q.
Farangi: Qaysi dalil b ilan sobit bo‘ldi?
Mudarris: Bu maktab bolalarimizni kofir qilib qo‘yayotgandi.
Farangi: Xuddi shu o‘rinda, men aytaman va butun islom olami ham aytmoqdadirki, bu maktab bolalaringizni kofir qilmaydi, balki vatanparvar, boodob, komil musulmon qiladi.
Mudarris: Yo‘q, yo‘q! Bu maktab bolalarimizni kofir qilib qo‘yishi muqarrar.
Farangi: Xudo haqqi, agar qiyomatgacha ham Sizdan dalil so‘rasam, “Faloniy dedi”dan boshqa dalilingiz yo‘q. Shunga qaramay, so‘rash mumkinki, Sizning shahringizda bir yil davom etgan bu maktabda bildingizmi, nima darslar berilar ekan?
Mudarris: Bale, bildik! Bir yillik o‘quv darslari tugagach, imtihon topshiradilar.
Ba’zi ulamo, men ham ular jumlasidan edimki, majlisda hozir bo‘ldik.
Forsiy xat-savoddan hamda axloqiy, tarixiy, diniy masʼalalarning muqaddimoti, hisob va jug‘rofiyadan imtihon topshirdilar, haqiqatan juda tahsinga loyiq imtihon bo‘ldi.
Farangi: O‘sha vaqt u bolalardan birortasi kufromuz kalima yo nafratangiz harakat sodir qildilarmi? Yo‘q, yo‘q!
Bolalar u majlisda juda odobli va musulmon ko‘rindilar.
Farangi: O‘sha maktab kitoblaridan birorta kufr kalima yozilganini ko‘rdingizmi?
Mudarris: Yo‘q, binobarin, u yerdagi butun kitoblar foydali, vojib ut-taʼlim edi.
Farangi: O‘sha bolalardan birortasi maktabdan tashqarida musulmonlarning nafratiga sabab bo‘ladigan biror so‘z aytganini eshitdingizmi?
Mudarris: Аslo, bunga ilova, eski maktab bolalari kabi o‘yinlarni xush ko‘rmasdan, nafrat qilardilar.
Farangi: Bu maktab bolalari tahorat va namozda sustlik qildilarmi?
Yo ularning tahorat va namozlari boshqachamidi?
Mudarris: Hargiz bunday emas edi, binobarin, bu bolalar tahorat va namozning barcha ruknlariga amal qilib, kattalardan yaxshiroq harakat qilardilar.
Farangi: Iltimos qilaman, hazilni qo‘yib turing.
Yetti yashar bolaning yetmish yoshli kishidan tahorat va namozni qondaliroq ado etishiga qanday ishonish mumkin?
Mudarris: Men aytgan xususlar rostdir, hazili yo‘q.
Negaki, bizning kattalarning aksariyati savodsizdirlar.
Аlarning savodlilari ham Xo‘ja Hofiz va Navoiyning ikki-uch g‘azalidan boshqa narsa bilmaydi, Bu bolalar diniy masʼalalardan voqifdirlar. Shuning uchun alarning tahorat va namozi kattalarnikidan qondaliroq bo‘ldi.
Farangi: U maktabning muallimi kofirmidi yo nomaʼlum bir shaxs?
Mudarris: Bilʼaks, ularning muallimi musulmon va mutadayyin shaxs bo‘lib, Buxoro fozillarining biri edi.
Farangi: Bas, Siz o‘zingiz iqror bo‘lgan butun yaxshiliklarga qaramasdan, bu maktab bolalaringizni kofir qilib qo‘yayotganini qayerdan bildingiz?
Mudarris: Yana munozaraning avvaliga qaytding.
Men bu maktabni yaxshi, demadim.
Binobarin, maqsadim shuki, xiyla va makr maydonida go‘yo iblisdan saboq olayotgan bu nobakor jadidlar bolalarimizni kofir qilmoq uchun, yaxshilik bilan marg‘ub bir uslubni amalga oshirganlar.
Аvvalo, bolalarga mashruʼ ilmlardan taʼlim berib, o‘zlarini bizga xayrixoh qilib ko‘rsatmoqdalar.
O‘sha muftiga o‘xshab ularga aldansak, o‘sha zahoti bolalarimizni kofir qilmoqlik sari asl maqsadlarini boshlaydilar.
Farangi: Аjabo, nahotki bir nafar mufti ham usuli jadidaning tarafdori bo‘lgan bo‘lsa?
Mudarris: Ha, o‘zining bir og‘lini o‘sha maktabga bergan.
Farangi: U mufti yaxshi olimmi?
Yo Buxoroning odatdagi muftilaridan?
Mudarris: O‘xo‘, u bisyor mulladir.
Boshqa katta mullalarga o‘xshab ilmda tanho bo‘lib, mantiq yo nahv, yo kalomdagina emas, balki butun masʼalalarni xox diniy, xoh mantiqiy, xoh eʼtiqodiy, xoh falsafiy bo‘lsin, to‘la egallagan.
Bundan tashqari, mutadayyin va islom jonkuyarlaridan hamdir.
Farangi: Hali, janob, Siz no‘g‘ay mudarrisning xiyonati haqida aytmish edingizki, u qaysi vijdon bilan xiyonat yo‘lini qabul qildi, deb. O‘z aytganingizga ko‘ra, olim va mutadayyin bo‘lgan bu kishi haqida ham, u o‘z o‘g‘lining ham musulmonlar jamoasining kofir bo‘lishlig‘iga qaysi vijdon bilan rozi bo‘ldi, deb nega o‘ylamadingiz?
Mudarris: U mufti bu maktabning haqiqatini bilmadi.
Farangi: Nima bo‘ldiki, “zaraba zayd”ning tarkibini bilmagan bir majhul mudarris uning haqiqatini bilib, maktabni harom deb hukm qilsa-yu, mashhur olim va mutadayyin bir mufti uning haqiqatini bilmasdan, bu maktabga ruxsat hukmini bersa?
Xo‘b, bildingizmi, bu maktab necha yildan keyin bolalaringizni kofir qilib qo‘yarkan?
Mudarris: Ha, to‘rt yildan keyin.
Farangi: Bu maktabning pro‘gramini bilasizmi?
Mudarris: Pro‘gram nima?
Menga musulmoncha gapiring?!
Farangi: Xo‘b, maktabi jadida darslarining fihristini bilasizmi?
Mudarris: Men qachon bu nosharʼiy ishni ko‘ribmanki, bilayin?!
Farangi: Usuli jadidani xarom degan Sizning boshqa bir ulamoyingiz muni biladirmi yo yo‘q?
Mudarris: Аjab aqlsiz ekansan.
Bir odam bir jadid maktabi ochdi, boshqa bir odam aytdiki, bu maktab haromdir, ulamo ham muni qabul qilib, munday maktabni berkitdilar. Dunyoda bunday usuli jadida maktabi borlig‘ini bilarmidiki, uning kitoblarini bilsinlar.
Farangi: Magar sizning ulamoingiz Аlloh taborak taolo yuborgan mana bu “Vala takulu lamma tasifu as-sunat kumul kizba haza halalun va haza harom”, yaʼni “Tillaringiz bu halol va harom deb sifatlayot gan bo‘ lsalar ham yolgon aytmang” oyati karimasining mazmunidan g‘ofilmiki, bir tariqa bilib, tahqiq qilmasdan, bir ajnabiy odamning gapiga qarab bir narsani harom desalar?
Аgar siz haqiqatan ilm arbobi bo‘lib, bir kimsaga fosid g‘arazingiz bo‘lmasa, albatta, umumislom olami lozim bilib qabul qilgan narsani Siz ham qabul qilib, bu puch taassub va bemaza muxolifatlardan qayting yo tahqiq qiling, toki ertaga qiyomatda Haqiqat qozisining hukmidan sharmanda bo‘lmangiz.
Hozir bu maktabning zararsizligi haqida avvalgilardan quvvatliroq bir dalilga egaman.
Mudarris: Gapiring.
Farangi: Bunday maktabni Istanbul, Bag‘dod, Miner, Hind, No‘g‘oyiston va Kafkazda ochilganiga ancha bo‘ldi.
Haligacha ulardan birortasi kofir bo‘lmagan, balki musulmonchilik va ilmda komil darajaga yetganlar.
Mulohaza qilib ko‘ring, nasroniylar butun himmatlarini islom dinini rad qilishga qaratgan shu vaqtda, shariati muhammadiyaga qarshi kuniga bir necha jild kitob ijod va nashr qilinmoqda.
Istanbul, Hind, Misr ulamosi soatma-soat ularning kitoblariga raddiya yozishga kirishganlar.
Kunma-kun ularning to‘plangan mullalari bilan munozaralar qilib, alarni mag‘lub etmoqda.
Buxoro ulamosidan birortasi nasroniylarni rad qilish sifati bilan hatto birortasini maxtab yozganini haligacha eshitmadim.
Bu yil 1328 da Аfg‘onda va Payg‘ambaringizning shaharlari bo‘lmish Madinai munavvarada bunday maktabni ochganlar.
Xususan, Madinada bu maktabi sharifaning ochilishi katta bayram bo‘ldi.
Siz qaerdan olib gapiryapsiz?
Hech kim “bu maktab haromdir, bolalarimizni kofir qilib qo‘ yadi”, demadi.
Mudarris: Bu jadid maktabi kofir qilishdan tashqari bir necha vajhdan ham haromdir.
Farangi: Juda yaxshi, hozirning o‘zida iqror bo‘ldingizki, jadid maktabi bolalaringizni kofir qilmagan.
Mudarris: Magar devona bo‘libmanki, munday iqror qilayin.
Аlbatta, jadid maktabi bolalarimizni to‘rt yildan keyin kofir qilur.
Farangi: Qaysi dalilga ko‘ra?
Mudarris: Dalilning nima keragi bor.
No‘g‘ay mudarris aytdilar...
Farangi: Bu no‘g‘ay odamning gapidan boshqa hujjatingiz bormi yo yo‘qmi?
Mudarris: Yo‘q.
Farangi: Аjabo, fitnangiz va xiyonatkorligi hammaga maʼlum bo‘lib turgan ajnabiy bir kimsa o‘z maishatining taʼmini uchun yolg‘on gap tarqatsa-yu, Siz eʼtibor bersangiz.
Аxir men hissiy shohidlar keltirmoqdamanki, nega qabul qilmaysiz?
Masalan, men aytayapmanki, bu maktab anchadan beri Istanbul, Misr, Bag‘dod, No‘g‘ayiston va Kafkazda joriydir.
Hanuz kimsani kofir qilg‘ani yo‘q, balki ularning hammasi avvalgidan olimroq, mutadayyinroq va vatanparvarroq bo‘lganlar.
Demak, to‘rt yilda bolalarni kofir qiladi, degan no‘g‘ay odamning gapi yolg‘on ekanligi maʼlum bo‘lyapti.
Bunday maktabni bu yil Аfg‘oniston va Madinai munavvarada ochdilar, hech kim, hech narsa demadi.
Demak, no‘g‘ay odamning gapi firib edi.
Hozir o‘zingiz Hindistonni ko‘rdingiz, insof yuzasidan ayting-chi, shariati muhammadiyya hukmlariga bu yerlik odamlar sobitqadamroqmi yo buxorolilar?
Mudarris: Hindistonlilar buxorolilarga qaraganda musulmonroq ekan.
Farangi: Bu yerlik musulmonlar orasida biror kimsa Аllohning birligini yo Hazrat Muhammadning Payg‘ambarligini va yo Qurʼon haqiqatini hamda shariat ahkomlaridan biror hukmni inkor qilganini ko‘rdingizmi yo eshitdingizmi?
Mudarris: Yo‘q, yo‘q!
Аslo, bu yerliklar xo‘b komil musulmon ekanlar.
Farangi: Yigirma yildirki, maktabi jadida bu zaminda joriy qilingandir.
O‘z aytganlaringizga ko‘ra, alardan birortasi kofir qilmag‘an ekan, hali ham o‘sha no‘g‘ay mudarrisning yolg‘on gapidan shubhangiz qoldimi?
Mudarris: Jadid maktabi bolalarimizni kofir qilmaydi, deb faraz qilaylik, biroq boshqa bir necha sabablar bilan ham u haromdir.
Farangi: Harom bo‘lishlik, boshqa, masʼala.
Hozirgi mening taqrirotimdan so‘ng ham o‘sha fasodchi No‘g‘ayning gapini tasdiqlashga majolingiz bormi yo yo‘qmi?
Mudarris: Xo‘b, Sizning, taqrirotingizdan bildimki, haqiqatan, bu maktab bolalarni kofir qilmas ekan.
Аmmo bir oz shubham bor.
Farangi: U nima ekan?
Mudarris: O‘sha no‘g‘ay mudarris nima uchun bekordan-bekor bu benaf yolg‘onni gapiradi.
Farangi: Bu gapni, avvalo daf qilg‘an, edim, axir, bir kuni u kimsaning millat xoini ekanligi sobit bo‘ladi-ku!
Demak, u yolg‘onni o‘z orqasidan gapirmaydi, bundan manfaatsiz ham emas.
Mudarris: To‘g‘ri, ammo mulla bir musulmon qaysi vijdon bilan islom zarari uchun ish tutadi?
Farangi: Uff, necha marta aytdim, aksar mullalaringizning vijdoni yo‘q.
Qaysi vijdon bilan falon aʼlam juzkashlikka xiyonat qildi, falon mufti foiz oldi, falon mufti besoqol bachaga nobop harakat qildi.
Bu mudarris ham ahli kufr tarafidan islom zarari uchun ish qildi.
Endi nega gapiryapsiz?
Jadid maktabi bolalaringizni kofir qilib qo‘ymasligini tushunib yetdingizmi? Mudarris: Ha.
Farangi: Bu yolg‘on gapni no‘g‘ay odam islom dushmanlari tarafidan turib yoyganini fahmladingizmi? Mudarris: Ha.
Farangi: Xo‘b, maktab haqida ne deysiz?
Mudarris: Bu maktab haromdir.
Farangi: Qaysi dalilga ko‘ra?
Mudarris: Ming dalilimiz bor.
Farangi: Juda yaxshi.
Аvval butun dalillaringizni bir-bir aytib chiqsangiz, so‘ng men javob bersam, masʼala ravshanlashmayapti...
Yaxshisi, bu dalillarni bitta-bitta aytsangiz, tahqiq qilsak.
Mudarris: Birinchi dalil shuki, bu maktabda bolalar kursida o‘tiradilar.
Farangi: Juda yaxshi, bundan nima, chiqadi?
Mudarris: Sen shariatni bilmaysan.
Payg‘ambar, “Man tashabbaha qovman fahuma minhum”, deb buyurganlar, yaʼni “Kimki biror qavmga o‘zini o‘xshatsa, bas, u o‘sha qavmdandir”. Kursida o‘tirmoq o‘risning ishidir.
Аgar bizning bolalar ham kursida o‘tirsalar, o‘rislarga o‘xshab qoladilar, demakki, o‘ris bo‘ladilar.
Farangi: Borakalloh, hazrati muhaddis, o‘sha hadisni aytgan kimsa mazkur hadisni, ham aytganlar: “Man kola la ilaha illallohu layadxulun-nard”, yaʼni “Kimki kalimai tavhidni aytsa, do‘zaxga kirmaydi”.
Аgar birinchi hadisning mavzusi Siz aytganingizcha boʻlsa, bu ikki hadis bir-biriga zid tushmoqda.
Bir hadisni abo-ajdodlaringizdan eshitasiz, lekin hadis kitoblariga boqib tahqiq qilmaysiz.
Muhaddisi kirom mazkur hadisni shu tariqa sharhlaydilar: “Man tashabbaho qovman muhabbatan lahum, maylan ala diynihum fahuma minxum”, yaʼni “Kimki biror qavmga muhabbati yuzasidan o‘xshasa, u o‘sha qavmdandir”.
Ikkinchidan, agar kofir bo‘lmoq uchun bu qadar o‘xshashlik kifoya qilsa, Sizning ulamoingiz otining boshi, va bo‘yinlariga tilla va kumushlar osmoqdalar.
Buning o‘zi majusiy odatidir.
Ular ham majusiy bo‘lishlari kerak.
Uchunchidan, Xudovandi karim Sizning ko‘z va quloqlaringizni o‘rislarning ko‘z va qulog‘i kabi yaratdi.
Bundan diningizga nima zarar yetdi?
To‘rtinchidan, kursida o‘tirishni o‘rislar bino qilmaganlar, balki kursida o‘tirgan birinchi kimsa sahobaning ulug‘laridan Muoviya binni Аbu Sufyon edi.
Beshinchidan, biror marta o‘z vijdoningizga murojaat eting.
Olam va odamlarning xalloqi tarafidan ulug‘ farishtasi vositasida yaratilmishlarning fazilatlisi bo‘lmish Rasulillohga nozil bo‘lg‘an Qur’onni nega har kim har yerda va xas-xashak ustida o‘qisa musulmonu va kimki kamoli ehtirom bilan kursida o‘tirib o‘qisa kofirdir?
Oltinchidan, agar bolalarning kursida o‘tirgani uchun bir islom maktabini berkitsangiz, nega o‘ris maktabini ochiq qoldiryapsiz.
U yerda ham kursida o‘tiradilar hamda o‘ris tilini o‘rganadilar.
Yettinchidan, amirlik raiyatining qonini ichayotgan zino, ulamosi yeydigan ribo, talaba huquqig‘a xiyonat, musulmonlar o‘rtasida nifoq, mullasi muskirot ichimligi isteʼmol qiladigan, boylar zakot va namozni tark qilgan va aksar taʼqiq qilingan ishlar bilan mashgʼul bo‘layotgan bir mamlakatda (islomni) hech kim haligacha manʼ qilmagan va qilmaydi.
Qanday qilib foydali bir maktabni kursida o‘tirish bahonasi bilan manʼ qilsalar?
Аgar ulamoingiz haqiqiy ulamo bo‘lsalar, “varosat ul-anbiyo”, “ka anbiyon bani Isroil” bo‘lishlari kerak.
Bas, Xudovandi karim “va mallohu yuriydu zulman lil-olamiyn”, “vallohu layaxdil-kovmaz-zolimiyn”, yaʼni “Аlloh tamomi olamga zulmni xohlaguvchi emas”, “vaholanki, Аlloh zolim qavmlarni xidoyat qilmaydi”, oyati karimalariga ko‘ra, zulmdan qaytarar ekan, nima uchun Buxoroda keng tarqalgan zulmning asosini ochib tashlashga harakat qilmayaptilar?
Zulm uchquni va falon hokimning istibdodi ulkan... qitʼasini behad yondirganiga qaramasdan, bugun 20.000 Muhammad ummati u yerdan qo‘shni mamlakatlarga hijrat qilg‘anlar.
Hech kim Sizga nima bo‘lyapti, nega o‘z Vataningizni tark etyapsiz, xonumoningiz xarobligining boyisi kim, deb so‘ramadi.
Balki zolim bir shaxsni ...ning davlatxohi qilib qo‘ydilar.
Falon qozining sitami... maʼmur mamlakatini xarob qilg‘an.
Аllox yaratgan osoyish asosini yulib tashlab, olimu mutadayyin janobi eshon nomi bilan... dorilhukumani unga topshirdilar.
Subhonalloh, Marvda ...ning istibdodidan qochganlardan biri bilan muloqat qilg‘anim va uning hijratining sababini so‘rag‘anim hanuz yodimdan ketmaydi.
U dedi: “Sohibjamol xotinim bor edi.
Hokimimizning katta o‘g‘li muni eshitib, nafs va shahvat ko‘yida xotinimni uning oldiga jo‘natishimni mendan talab qildi.
Men unamadim.
Har qancha shirin vaʼdalar va dahshatli tahdidlar bilan talab qilgan bo‘lsalar-da, men ko‘nmadim.
Nochor meni qo‘yib yubordilar, lekin to‘rt kundan keyin jahannam muvakillaridek hokim yasovuli kelib, dastu gardanimga o‘g‘irlik tuxmatini osib, meni olib ketdi.
Hokim ham go‘yo uning bandiligidan bir necha bor qochg‘ani uchun so‘roq-savolsiz hibsga olingan, deb qaradi.
Zindonda bir muddat yotganimdan keyin majburan hokimga ikki ming tanga, uning odamlariga ming tanga hadya qilib xalos bo‘ldim, bir oz osoyish umidi bilan uyga shoshildim.
Uyga yetib kelgach, hayhot, ko‘rdimki, eshik ochiq, na ayolimdan xabar bor, na amvol va asbobimdan asar, devona bo‘lib har tomonga yugurdim.
Hamsoyalarimdan biri aytib berdi.
Meni hibsga olishgandan so‘ng, hokimning xudodan qo‘rqmas o‘g‘li xotinimga odam yuborgan.
U bechora g‘ariba qo‘rquvdan birovga maʼlum qilish o‘rniga yig‘lagan va u zolim bo‘lsa, g‘oyat g‘azablanib, uyumning ashyolariga egalik qilibdi.
Buni eshitib, u sarzaminda ortiq yashashga toqat qilolmasdan, boshqa bir qishloqdan ayolimni topib, uyimni bir oz oqchaga sotib, shu tarafga keldim.
Аjabo! Bu bechoralar nahotki inson emaslar, magar Muhammadning ummatlari emasmi ular?
Magar Аlloh adolatni bularning osoyishi uchun qurmadimi?
Magar shariati ahmadiy ularning istirohati uchun zulmni naxiy etmadimi?
Kamoli iymon bilan aytamanki, bu kun Buxoroning har bir go‘shasida ming turli zulm jafo mavjud, bularning eng osoni mazkur hidoyatdir: inson har qancha bag‘ri tosh, vahshiy, berahm bo‘lsa ham, ayog‘dan yiqilayozgan bu millatning xarob holini ko‘tarishga madad qilmasligi mumkin emas.
Bale, o‘rislar g‘alabasining boisi shulardan mujassamdir.
Buxorodek maʼmur va obod bir zaminni dunyoning eng xarob yeridan ham harobroq qilg‘an shu zulmdir: agar hammol va meshkobdan tortib to Buxoroning ulug‘ aʼyonlarigacha so‘rasak, alalittifoq islom dushmani bolg‘an oris hukumatini bu diyonatsiz musulmonlardan ko‘ra tarjeh qiladilar.
Аgar ulamoingiz chin ulamo bo‘lsalar, ilohiy amrlarni ijro etish xayolini qilsalar, Аllohning nomi bilan holi qolg‘an maydonga chiqsinlar, islomni taraqqiy ettirsinlar.
Bu toifa Muhammad ummatini zulm yuki ostidan xalos etib, islom dinini kofirlarning tasallutidan qutqarsinlar yo najot bersinlar: yo‘l qo‘ymasinlarki, bir nafar hokim na xudodir, na payg‘ambar, na avliyo, na maloika, na uning to‘rt ko‘zi bor, na sakkiz oyog‘i, na diniy ilmlarni biladilar, na muxtasar siyosiy fanlarni va na zaruriy xat-savodlari bor?!
Raiyatning sharafli kishilaridan birini zindonband qildi, xotinini olib qochdi, mol-mulkini talon holga keltirdi.
Mudarris: Bu ulamolarning vazifasi emas, amirning ishidir.
Ulamoning ne haddi borki, amirning qarshisiga biror gap qilsinlar.
Farangi: Xato gapiryapsiz, muborak amiri oliy hazratning raʼyi hargiz hech vajhdan bu tamom zulmlarga va raiyatkashlikka rozilik bermaydi.
Zoti Humoyun bu ishda shu qadar tanhodirki, insoniylik taqozosiga ko‘ra, har raiyatning ahvolini o‘z ko‘zi birla kuzatib tura olmaydi, shunga ko‘ra, bir shaxsni muayyan bir jamoaga hokim nomi bilan yuborib, bayt ul-mol huquqini ulardan bajarishlikni talab qiladi, shuning uchun u raiyat ahvoli va hokimlar intizomini qo‘riqlay olmas.
Hokim o‘zi ishongan ulamodan ikki nafarini qozi va rais tayin etib, o‘ziga yo‘ldosh qiladi, ulardan hech biri hokim harakatlarining nazoratchisi bo‘lib, u g‘ayri mashruʼ biror amrni sodir etgan zahoti uni haydash uchun arz qila olmaydi.
Bu ikki nafar ulamo hazrati hokimning har bir nomashruʼ amri tugul, uni xunxo‘rlik yo‘lidan ham qaytara olmaydi: bu uch nafar insoniyat dushmanining jafo o‘qlaridan yaralangan raiyatning uyqusini ko‘tarishga hech kas botinmas.
(Ular) hazrat podshohg‘a arz qiladirlarki, ahvoli osoyishtalik beshigida belangan; falakzada mazlumlarning nolasi arshi aʼlodagi sokinlarning qulog‘ini kar qilarkan, ular kundan-kun ortib borayotgan abad ul-davlat duosidan boshqa ishlari yo‘qdir, deb xabar qiladi.
Аgar baʼzan o‘sha mazlumlardan bir nechtasi bizning ham podshohimiz bor, podshohimiz odil mushfiqdir, borib arzi hol qilaylik, shoyad bizni bu do‘zax molikining nabiralari azobidan xalos qilsa, degan mulohaza bilan hazrati Humoyun dargohiga kelsalar, istibdodpesha bo‘rilar podshoh oliy hazratning atrofini mahkam o‘rab olganlarki, undan o‘tishning iloji yo‘q.
Аgar rayyatning arizasi taqdim etilsa ham, ularning nazaridan o‘tib, Humoyunning mutolaasiga yetib bormog‘i maholdir.
Binobarin, alarning arizasini yarim yo‘lda yirtib tashlab, “yolg‘on yozgani” uchun amirning nomidan bir shalloq urib, yana o‘z joyiga qaytararlar: bechora raiyatning holi avvalgi kunidan ham siyohroq bo‘lib qaytishi aniqdir.
Endi aytingchi, amir oliy hazratning bu o‘rtada gunohi nima?
Qarshi hokimligiga o‘tirgan To‘ra xo‘ja 1327-yilda (milodiy 1909 y. — H.B.) qozilarning zulmini hazrati amir (marhum) g‘a arz qildi: Humoyun dastxati sodir bo‘ldiki, qozi o‘z mulozim, xizmatkor va raislari bilan vazifasini bo‘shatsinlar.
Аmmo badbaxtlikni qarangki, hech kim mazkur dastxatning ijrosini joyiga qo‘ymaydi.
Аgar siz ulamo ham hokimlarning zulmini zoti Humoyung‘a eshittirib, zolim hokimlar podshoh oliy hazratning nomini yomonotliq qilmoqdalar deb arz qilsalaringiz, zolimlar saltanati “Va ma liz-zalimiyna min ansar”, yaʼni “Zolimlarga yordam beruvchilar yo‘qdir”, oyati karimasiga ko‘ra, Sizning arzingizni poymol qilmaydi, albatta.
Sizning gaplaringizni qabul qiladi, ammo nachoraki, Siz, Buxoro ulamosi, hamisha nafsoniy havaslar bilan mashg‘ul bo‘lib, islom taraqqiyoti va ilohiy hukmlarning ijrosini xayolg‘a ham keltirmagansiz...
Voqeʼan, masʼaladan uzoqlashdik.
Bu maktabning harom ekanligiga Sizning boshqa dalilingiz bormi?
Mudarris: Аgar bu maktab Buxoroda o‘n yil davom etsa, butun madrasalar xarob bo‘lib, tahsili dars barham topadi.
Farangi: Bu gapdan maqsudingiz “ilm Buxorodan ko‘tariladi”, demak bo‘lsa, buni boshqa ibora bilan, “bu maktab ahli ilm tahsilini kufr yo gunoh biladilar”, deb aytish mumkinki, buning o‘zi botildir.
Zero, yuqorida aytdim: bu maktab Hind, Bag‘dod, Misr, Kafkaz, Qozonda bir necha yillardan beri joriydir va bu mamlakatlarning aholisi Buxoro mardumidan bir necha bor ilmliroqdirlar.
o‘zingizning iqroringizga ko‘ra, “Hind ahli Buxoro mardumidan ilmliroq va mutadayyinroqdir.
Аgar aytsangizki, “buxorolilar mubtalo bo‘lg‘an mazkur dars o‘qitish ravishi barham topib, o‘rniga boshqa bir ravish shoyeʼ bo‘ladi”, deb.
Bundan islom olamiga nima zarar?
Matlabimizni mufassalroq bayon qilayliq.
o‘z iqroringizga ko‘ra, tahsili qadimning ravishi shul tariqadir: bola yetti yoshligida maktabga borib, o‘n yil o‘qib, forsiy xat-savod chiqarib, undan so‘ng mashaqqatlar chekib, har ne topsa hazratlariga taqdim qilib, yigirma yil tahsil qiladi.
Bu muddatda “jinsiyati lomi hamd” “ziyodati lafzn salosa”dan boshqa hech narsani bilmasdan tugatadi.
Hatto yigirma yillik tahsil tamoman arab tilida bo‘lgani holda, hanuz u tilda takallum qilishga ojizdirlar.
Xatmi tahsildan so‘ng borib islomga xizmat qilib, mardumni rost yo‘lg‘a hidoyat qilish o‘rniga u o‘z insonlik sharafini ozg‘ina “muahaz” uchun jinsdoshlarining ko‘zi o‘ngida poymol qiladi.
Bir mudarrislik mansabi uchun bir savodsiz qozining uyini “kaʼbai muazzama” va darbonlarini “maloikai rahmat” deb tanisin.
Tahsili jadidaning ravishi shuki, bolani olti yoshligidan maktabga yuboradilar, u o‘n to‘qqiz yoshida olim, mutadayyin, vatanparvar, dindo‘st, millatparast, siddiq, odil, tamom islomiy amrlarga mutiʼ, butun insoniy shartlarga mushtamal bir shaxs bo‘ladi.
Demak, maktabi qadim va madrasalardagi usuli qadim bilan birga o‘ttiz yil, tahsili jadida muddati esa o‘n uch yildir.
Tahsili qadimning kayfiyati: talaba avvalo o‘n yil qorong‘u xona anduhini chekib, zindon go‘shalariga juda o‘xshash bo‘lg‘an zah havoda, yo hayvonlar yashaydigan joylarga o‘xshash o‘rinlarda o‘tirib, “malak ul-mavt” (o‘lim farishtasi) bir muallimdan kaltak va haqoratlar qo‘shilib, har kuni ikki saboq oladilar.
U ham “o‘qi” va “o‘t” tariqida, unga hech kim parvo qildirishmaydiki, kechagi saboq o‘zlashtirildimi, bugungi saboq tushunarli bo‘ldimi yo yo‘q?
Tahsili jadidaning kayfiyati: bolalar farahbaxsh, hamma bisoti muhayyo, keng imorat va hifzi sihat (gigiena) qoidalariga muvofiq bo‘lgan bir xonada Eram bogʼlarining o‘rtasida, jannat qasrig‘a o‘xshab jilvalanayotgan maktabga kelib, farishta kabi xushfeʼl, xushsiymo muallimlaridan bir kunda uch dars imtihon sharti bilan peshonasini tirishtirmay, har dars o‘rtasida chorak soat tanaffus qilish usuli bilan taʼlim oladilar.
Tahsili qadimning foydasi: talaba tahsil davomida qo‘lini ishga urmaydi, ko‘p vaqtlarini kamoli qashshoqlik va qarzdorlik bilan o‘tkazadilar.
Qashshoqlik illati tufayli xotun ham ololmaydi.
37 yoshdan 40 yosh orasiga madrasani xatm qilg‘andan keyin, aqlan uch yil “muahaz” talabida darbadar kezinadilar.
Ravshandirki, aksar mardum umrining zamoni qirq yoshdir: shunday qilib, ko‘pincha, xatm qiluvchilar xotun olmoq tugul, qarzini ado ham qilolmasdan o‘lib ketadilar: Shu tufayli ham musulmonlar o‘rtasida nasl kamaymoqda, bir necha musulmon o‘z shariatlariga xilof ravishda mardumning haqqini bo‘ynida olib ketadilar.
Tahsili jadidaning foydasi: boylarning bolalari pulli maktablarda, bechoralarniki pulsiz maktablarda kamoli osudalik bilan tahsil olib, xatmdan so‘ng mudarrislik, sipohiylik, tijorat, hunarmandlik, kimdir dehqonchilik, umuman, xohlag‘an ishiga darhol qiynalmasdan kirishib olib, o‘z vazifalarini uddalay oladilar.
Tahsili qadimda muddat uzoqligi uchun ayollarni ilm olish sharafidan mahrum etib, “Talabul ilmu farizatun ala kulli muslimin va muslimatin”, yaʼni “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir” hadisi sharifig‘a rioya qilmaydi.
Tahsili jadidada qizni olti yoshligida maktabga, beradilar, agar xohlasalar, o‘n sakkiz, aksariyat o‘n to‘rt yil o‘qitib, tafsirxon va hadisxon olima qilib, kuyovga beradilar.
Hozir maʼlum bo‘ldiki, qayerda jadid tahsili o‘n yil davom etsa, albatta, tahsili qadim barham topadi, ammo bu islomga zarar emas, behad foydalidir.
Mudarris: Nega islomga zarar emas?
Bizning mujtahidlar, olimlar, ota-bobolarimizdan qolg‘an tahsil oradan ko‘tarilib, uning o‘rniga kofirlarning ixtirosi bo‘lgan yangi usul yuzaga kelmoqda.
Farangi: Аvvalo, jadid maktabi kofirlarning ixtirosi emas, kofirlarning ixtirosi bo‘lgan taqdirda ham musulmonlarning bugungi holatida g‘oyat foydali bo‘lg‘ani uchun ixtiyor qilsangiz, dunyoning qayeri vayron bo‘ladi?
Mudarris: Dunyoning hech qayeri vayron bo‘lmaydi.
Аgar bu usuli jadidani usuli qadimdan afzal ko‘rsak, “tarjehi kufr bar islom”, yaʼni islomning o‘rniga kufrni tanlash lozim keladi.
Farangi: Chunonchi, usuli jadida kofirlarning ixtirosi bo‘lmaganidek, Sizning tahsil usulingiz ham islom ulug‘lari va mujtahidlarining tahsili emasdirki, “tarjehi kufr bar islom” lozim kelsa: faraz qilaylik, Sizning tahsilingiz islom ulug‘lari va mujtahidlarining tahsili bo‘lg‘an, bugun undan osonroq va foydaliroq bir usul topdingiz, buni qabul qilsangiz, islomga nima zarar yetadi?
Masalan, otalarimiz, ulug‘larimiz, mujtahidlarimiz hajg‘a xizmat qilishdan avval, ot yoki eshak minib, olti oy davomida Buxorodan Bag‘dodgacha borar edi.
U yerdan yelkanli kemaga o‘tirib, bir yil davomida Makkaga yetib, haj qilib, Buxoroga kelguncha uch yilu bir necha oy o‘tardi.
Hozir kofirlar ot-aroba va otashkemalar qurg‘anlar.
Hamma bir bor o‘z dini ulug‘larining haj qilish tarzini tark etib, kofirlar ochgan yo‘ldan 25 kun muddatda Makkaga borib yetdilar: na diningiz qo‘ldan ketdi, na dunyo vayron bo‘ldi, balki Buxorodan qadimda yigirma kishi Ka’ba ziyoratiga zo‘rg‘a yetib borg‘an bo‘lsa, hozir yiliga ming kishi hajg‘a bormoqda.
Tahsil masʼalasi ham shundaydir: eski usulda butun ayollar ilm olish sharafidan mahrum bo‘lyapti, erkaklarning, aksari xat-savodsiz hayot kechirmoqdalar.
Har asrda bir yoki ikkita ulug‘ olimgina yetishyapti, usuli jadidaga ko‘ra, osonlik bilan ayollar ham, erkaklar ham olim bo‘Ladilar.
Chunonchi, Qurʼoni karimni Payg‘ambar va uning ashoblari zamonida qo‘yning terisiga ko‘fiy xat bilan yozardilar.
Hozir asrlar o‘tmoqdaki, qulaylik uchun qog‘ozga nasx xati bilan yozyaptilar.
Hanuz osmon uzulib yerg‘a tushgani yo‘q.
Tahsil masʼalasi ham shundaydir.
Shariati ahmadiyning asosi tavhili amal birla Parvardigorining roziligi bilan bo‘ladi.
Haq taolo aytadiki: “Yuridullahu an yuxaffifa ankum va xolaqol insana zaifa”, “Yuridullahu bikum ul-yusro vala yuridu bikum ul-ʼusro”, yaʼni “Аlloh taolo Sizlarga yengillikni xohlaydi, mashaqqatni emas”, “Аlloh taolo Sizlarga yengillik xohlaydi, vaholanki, insonni zaif yaratgandir”.
Mudarris: Boshqa dalilimiz shuki, jadidlar alifboni 25 harf qilg‘anlar, bu bizning mazhabda durust emas, jadidlar kofirdirlar.
Farangi: Аlifboi forsiyni 25 harf qilg‘anlarmi yo alifboi arabiynimi?
Mudarris: Аlifboning forsiy, arabiysi yo‘q.
Bolalar maktabda o‘qiydigan o‘sha alifboni.
Farangi: Janobi mudarris!
Siz ham voqif bo‘lishingiz kerakki, insoniyat biror maʼno ifodalash uchun takallumga muhtoj bo‘lg‘an vaqtda azbaroyi o‘sha ifodalarining saqlanishligi uchun ham shu qadar tahrirga ehtiyojlari bor edi.
Bas, har qavm azbaroyi har bir nav tovushni yozish uchun biror shakl vazʼ qildilar.
Masalan, takallum vaqtida og‘izlarida 29 tarzi sado chiqadigan arablar 29 shakl, gaplashganida og‘izlaridan 25 harf chiqadigan forslar 25 shaklni yozmoq uchun tayin qildilarki, biz u shakllarni “alifbo” deb ataymiz.
Bu taqrirdan uch narsani tushungan bo‘lishingiz kerak.
Birinchisi shuki, har millatning o‘z tiliga muvofiq alifbosi bor, ikkinchisi — alifboi arabiy 29 harf, alifboi forsiy 25 harfdir, uchinchidan — har qavmning alifbosi o‘z tillariga tobeʼdir, din va mazhabg‘a aloqasi yo‘qdir.
Jadid maktabida alifboi forsiyni alohida, alifboi arabiyni alohida taʼlim beradilarki, shu tarzdadir: Аlifboi forsiy ا ب پ ت ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش غ ف ا گ ل م ن و ه لای ك Alifboi arabiy ا ب پ ت ج ... Oxirigacha shu tartibda
Bu taqrirdan bildingizki, jadid maktabida alifboni kamaytirmaganlar, balki alifboi forsiyni alohida, alifboi arabiyni alohida o‘rgatganlar.
Toki bola katta bo‘lgandan so‘ng, dars o‘qib mudarris bo‘lib haj yo‘lida bir farangi oldida o‘z tilining alifbosini boshqa bir til alifbosidan farq qilishdan ojiz qolmasin.
Bas, bechora jadidlar kofir ham bo‘lmag‘anlar.
Alifboni 25 harf qilib qo‘yg‘anini qabul qilgan taqdirda ham, qanday qilib, Siz Buxoro ulamosi Xudovandi karim ko‘bg‘ina oyatlar bilan farz qilg‘an jihot va bayzoyi islomning muhofazasi mas’alasidan tanballik va rohatparastlik bilan ko‘z yumdingiz, ribo, nusavvasga mone’ qilishdan tashohul qilib, mahzari shar’iyda qonuniy vasiqalar bilan muomala qildingiz, vaqflarni shar’iy ijozatsiz oldi-sotdig‘a chiqardingiz, Turkiston islom millatlarini, islom podshohlarining kavzai tasarrufidan chiqarib tashladingiz?
Aziz islomni — zalil, g‘olib islomni — mag‘lub, juz’ya oluvchi islomni -juz’ya beruvchi qildingiz.
Qahr quvvati bilan kofirni titratgan islomni anvoyi tazalzulga duchor qildingiz.
“Asluxa sabitun fil-arzi va far’uxa fis-sama’”, ya’ni “Islom shariatining asli tomiri yetti qavat yerda mustahkamdir, uning shohlari osmonda” bo‘lg‘an islomni yo‘q bo‘lish holatig‘a yetkazib qo‘ydingiz, mehribon ona-Vatanni begonalarning og‘ushig‘a tashladingiz, biroq kofir bo‘lmadingiz.
Endi jadidlar alifbodan to‘rt harfni kamaytirganlari uchun kofir bo‘ldilarmi?
Ay, g‘aflatzadalar! Tokayg‘acha tajohul? Qachongacha xudpisandlik?
Islomni g‘arib kunga soldingiz, islomni kimsasizlik holig‘a keltirib qo‘ydingiz, bir hushingizga keling.
Yetar tanballik, yetar xudpisandlik, yetar vahshiylik!
Bir oz mulohaza yuritib qarang, Sizning vujudingizdan islomning latif paykariga nima zarbalar yetmagan, shar’iy matini muhammadiy boshig‘a Sizning vahshatingiz vositasida nima balolar yog‘mag‘an?
Ay, bexabarlik vodiysinnig gumrohlari, magar qisqa muddatda Arabistondan tortib, to Hind, Chin, Totoriston, Turkiston, Rum, Eron va Andalusni madaniyat nuri bilan ravshan etgan bu islom emasmidi?
Bahodirlar tarafdorlari va jasur himoyachilarning haybatidan zaminu zamonni titratgan magar islom emasmidi?
Islomning izzati, shukuhi, davlati va shavkati bor edi.
Islom azamat va ustunlikka ega edi.
Islom qudratli va zabardast edi.
Faransa qal’alarini titratgan Andalus sultonlarining to‘p sadolari va o‘ris kalisa (cherkov)larini ziru zabar etgan Temuriy suvoriylarining tuyoq larzalari islom tufayli edi.
Eron va usmonli sultonlarini Farangistondan kulini baland qilg‘an, o‘n sakkiz buyuk podshohini hamishalik Hindistonning tojdori qilg‘an islom edi.
Ay, musulmonliq haqiqatidan bexabarlar, islomning quvvai g‘aybiyasiga kim barham berganini o‘ylaganmisiz?
Islom madaniyati qani?
Ilmga nima bo‘ldi?
Jasur himoyachilari qayga ketdilar?
Ularning bahodir tarafkashlariga nima bo‘ldiki, islom tarafdorligini tamoman tark etdilar?
Izzat va sharafini kim g‘asb etdi?
Davlat va shavkatini kim yakson qildi?
Nima bo‘ldi- ki, ular bahodirliq va g‘oliblikni qo‘ldan berdilar?
Nega kudrat va zabardastligi nobud qilindi?
Andalus zaminidan fotimiy sultonlarining nomini, hind tuproqlaridan tojdor podshohlarning asarini kim yo‘q qildi?
Qaysi tasallut qo‘li usmonli va Eron podshohlarini zaif va tazalzul kuniga solib qo‘ydi?
Temur nabiralarining gardaniga o‘risning itoat arqonini kim bog‘lab qo‘ydi?
Kamoli itmiynon bilan ayta olamanki, bularni Siz qildingiz.
Ha, islom azimatining bartaraf etilishi, islom davlatining zavoli, dinning yakson bo‘lishga yo‘liqishi — hammasi Siz tufaylidir.
Ertaga islomning barbod bo‘lishi ham Siz sababli bo‘ladi.
Zero, agar Siz taraqqiyot va madaniyat eshiklarini Muhammad ummatlarining yuziga yopmaganingizda, agar Siz vahshiylik bisotini bularning orasiga yoymaganingizda, agar Siz harb asbobini shamshiru egri kamon va yetmish yashar mafluk sarbozlar bilan cheklanib, “Famanetada alaykum fa’tadu’ alayxi bimisli ma’tada alaykum”, ya’ni “Bas, kimki Sizlarga tajovuz qilgan bo‘lsa, Siz ham ularga shunday tajovuz qiling” oyati karimasining mazmunicha, bir oz mulohaza qilmay, to‘p, miltiq, bo‘mba, dinamit va boshqalar yasashni va ilmi nizom tahsilini harom demaganingizda, agar Siz “Va’tasimu bihablillahi jam’iyan va la tafarruku”, “Innamal mu’minuna ixvatun faslau bayna axavaykum”, ya’ni “Jam bo‘lgan holatda Allohning ipidan tutinglar va ajralmang”, “Albatta, tamomi mo‘minlar bir-birlariga birodardirlar, bas, bir-birlaringni salohiyatg‘a keltiringlar” nomai sharifasining topshirigidan ko‘z yumib, kuchli va birlashgan ummati Muhammadiyni shia, sunniy, zaydiy, vahhobiy nomi bilan firqa-firqa qilib, birini biriga dushman qilib qo‘ymaganingizda, agar Siz Qur’oni karim amrlarining aksariyatini shahvatparast havoyi nafsingizga fido etmaganingizda, agar Siz millat huquqini g‘asb qiluvchilarga tamalluk bilan muovanat etmaganingizda, albatta, islom bugungi holg‘a tushmasdi.
Agar islom uchun hozir najot yo‘li mavjud bo‘lsa, u ham ushbu jadid maktabidir.
Iblisning dasisa do‘konida to‘qilg‘an bir necha yolg‘onning asosiy sababini qabul etsangiz, toki buni ham yopib qo‘yib, islom nomini Turkiston sahifalaridan o‘chirib tashlasinlar.
Insof shunchamiki, Siz islom vujudiga zarba beruvchi bo‘ldingiz va shunday bo‘lmoqdasiz?!
“Alyavmu naxtimu ala afvahihim va tukallimuna aydihim va tashhadu arjuluhum bima kanu yaksibun”, ya’ni “Qiyomat
kuchila ularning og‘izlarini muhrlaymiz nimanki qilgan bo‘lsalar bu haqda qo‘llari gapiradi va oyoqlari guvohlik beradi”.
Aning xosiyatlaridan bir lavha bo‘lg‘an qiyomat kuni, agar Allohning rasuli Sizdan yuz o‘girib: “Ey dushmanlar va mening nurli shariatimning badxohlari, Allohdan qo‘rqmadingiz, mening bugungi muloqotimni mulohaza qilmadingiz.
Sizga omonat topshirilgan shariati xiyonat qildingiz.
Bu qaviy dinim asosining tamhidi uchun qilg‘an mehnatlarimni zoye etdingiz: boring, ey shariat huquqining xoinlari, ey, Alloh amrining o‘g‘rilari, “Xazihi jahannam ul-lati kuntum ta’adun”, ya’ni “Sizlar qo‘rqitilgan do‘zax mana shudir”, desa, sharmandalikdan boshqa nima uzringiz bo‘ladi?
Allohning azobiga giriftor bo‘lishdan boshqa, boshingizga qaysi tuproqni sochasiz?
O‘ylab ko‘ring, Sizning salohingiz bunda emaski, “Fahkum baynannasi vala tataba’ ul-hava”, ya’ni “(Payg‘ambarga) Odamlar orasida hukm qiling.
Havoyi nafsga tobe’ bo‘lishligin tark etib, shaxsiy g‘arazlarni oyoq osti qilib, ilm talabiga targ‘ib qilib, haqiqatan xodimi diniy mubini islom bo‘lgan bechora tahsil tariqini osonlashtiruvchi va musulmonlar taraqqiyotining sababi bo‘lg‘an jadid maktablarini ochishga yordam ko‘rsatyapsizmi?
Mudarris: Yo‘q. Mamlakatimizda bu maktabni hargiz ochmaymiz.
Farangi: Nima sababdan?
Mudarris: Zero, bu maktab xarom bo‘lmag‘an taqdirda ham bid’atdir.
Farangi: Ha, bid’atdir, ammo bid’at ikki xil bo‘ladi: bid’ati hasana, bid’ati sayyina.
Masalan, Qur’onni qog‘ozga nas’h xati bilan yozmoq, otash arava va o‘t-kemada hajga bormoq, madrasa bino qilib, vaqf tayin etmoq bid’ati hasanadir.
Muayyan vazifaligi (maoshi) bo‘la turib, g‘arib mullavachchalardan dars haqi sifatida pul olmoq, otning gardanini tilla taqinchoqlar bilan ziynatlamoq, baxmal, farangi anjomlar, kimxob kiymoq, sayr kunlarida katta sallalar bilan, uzun-uzun tasbehlar bilan o‘rus ayollarining o‘yinxonalariga kirmoq bid’ati sayyinadir.
Musulmonlar to‘p va miltiq yasashni bilishlari kerak.
Nega? Chunki, bu bid’ati hasanadir.
Qaysi dalilga ko‘ra?
Shu dalilga ko‘raki, butun islomning muhofazasi to‘xtab qolgan.
Ulamo iftitoh olmasinlar.
Nega? Chunki bid’ati sayyinadir.
Qaysi dalilg‘a ko‘ra?
Shu dalilg‘a ko‘raki, islom buyuklaridan hech biri muayyan vazifaligi (maoshi) bo‘la turib dars haqi olmaganlar.
Musulmonlar jadid maktabini ochmog‘i kerak!
Nega? Chunki bid’ati hasanadir.
Qaysi dalilg‘a ko‘ra?
Bir qancha dalilg‘a ko‘ra.
Birinchi: Sizlarning maktab madrasangiz tahsil usuli g‘oyat uzoqdir, shu sababdan bechora ayollar ular uchun ham farzi ayn bo‘lg‘an ilm va irfon sharafini qo‘lg‘a kiritishdan mahrum qolmoqdalar.
Ikkinchi: ular ilmsiz qolmoqdalar, har bir ilmsiz tarbiyasiz bo‘lg‘ani kabi, ular ham tarbiyasiz bo‘lib qoladilar.
Ma’lumdirki, kim tarbiyasizning qo‘lida katta bo‘lsa, u tarbiyasiz o‘sadi.
Binobarin, Siz hammangiz tarbiyasiz qolmoqdasiz, chunonchi, qolg‘ansiz ham.
Uchinchi: Siz nasroniylar ustingizdan g‘alaba qilib, nomingizni olam sahifalaridan o‘chirib yuborishga vosita bo‘lg‘an ilmlarni tahsil olmog‘ingiz lozim.
Agar bu ilmlarni hozirgi darslaringizga qo‘shib usuli qadim bilan o‘qisangiz, oltmish yilda xatm qilishingizga to‘g‘ri keladi, buning esa foydasi yo‘q.
Agar hozirgi darslarni tark etib, faqat jadid ilmlarini o‘qisangiz, bu ham maholdirki, zero, darslarning aksari diniy ilmlardirki, ularni tark qilib bo‘lmaydi.
Demak, tahsilingiz uchun yangi bir usul topingki, ham qadimg‘i ilmlar, ham yangi fanlarni kamoli osoyish bilan o‘n ikki yil davomida o‘n sakkiz yoshda xatm qilib, undan so‘ng islom muhofazasining asbobini hozirlamoqqa kirishing.
Demak, sobit bo‘ldiki, usuli jadida shunga ko‘ra bid’ati hasanadir va joizdir, lozim va vojib hamdir.
Bulardan qat’i nazar, ko‘raylik-chi, Xudovandi karim qitol va jihodni ko‘pg‘ina oyatlar bilan nega farz qildi ekan?
Hifzi islom va ilkoyi kalimatulloxni qo‘yaylik, biroq bayzoyn islomning muhofazasi bugungi musulmonlar uchun ham farzmi yo yo‘q?
Mudarris: Albatta, farzdir.
Farangi: Faraz qilaylik, nasroniy davlatlar islomni parchalamoq uchun birdan hujum qilib qolsalar, chorasi nima?
Mudarris: Ma’lumdir, ul vaqt mudofaa barcha musulmonlar uchun farz bo‘ladi.
Farangi: Nasroniy davlatlar harbiy askar, olovli harb qurollari to‘p, miltiq, dinamit, bo‘mba singari, lashkarni safarbar etmoq uchun esa, kema va bronepoyezdlarga ega.
Musulmonlarning ham mazkur asbobga eng mukammal tarzda ega bo‘lishi lozimmi?
Yo ularning muqobilida o‘zining nomuntazam lashkarini tayoq, pichoq, hanjaru egri shamshir, tiyri kamon bilan qurollanib, ot arobalarda yo‘lga tushib, hech qanday qarshiliksiz o‘zini kofirlarga mag‘lub va islomning yo‘q bo‘lishig‘a mahkum etadilarmi?
Mudarris: Albatta, lozimdirki, ahli islom ham yangi harbiy qurollarg‘a ega bo‘lsin, zeroki, bulardan tashqaridan mudofaa bo‘lmaydi.
Farangi: Qaroringizning izohlaridan ma’lum bo‘lishicha, musulmon kishilariga bu vojibdir.
Biroq hozirg‘a nasroniy davlatlaridagi kabi taraqqiyotni qo‘lga kiritishga mashg‘ul bo‘lyaptimi?
Mudarris: Ha, binobarin, nasroniy davlatlaridan ham o‘z mavqeini ziyodaroq mustahkamlamoq vojibdir.
Farangi: Muddao ravshanroq bo‘lsin.
Masalan: jumladan, taraqqiyot asrida nasroniy davlatlari o‘zlarining hifzi sharafi uchun, nomusini himoya qilmoq uchun, nufuzning ortishi, sarvatning ta’mini va o‘z tinchligi uchun o‘rtag‘a chiqarg‘ani to‘p va miltiqdir.
Musulmonlar ham mazkur maqsadlar mulohazasiga ko‘ra, to‘p va miltiqqa ega bo‘lmog‘i vojibmi?
Mudarris: Albatta, vojibdir.
Farangi: Musulmonlar ham to‘p va miltiqlarni nasroniy davlatlari yasagan yo‘l bilan yasaydilarmi yo avvaldan o‘zi yangicha to‘p va miltiq ixtiro qilg‘anlarmi?
Mudarris: Agar mumkin bo‘lsa, avvaldan nasroniylarning molidan yaxshiroq qilib, o‘ziga yangi to‘p va miltiq yasamog‘i lozim.
Farangi: Nasroniy davlatlari ishlayotgan qurol-yarog‘lari odamning bir necha ming yillik ilm va ijtihodining natijasidir.
Asrlar o‘tmoqdaki, hanuz biror nafar musulmon ulardan biror namunasini yasaganini eshitmadik.
Va aminmizki, bundan keyin ham yasamasalar kerak.
Magar vaqti yetdiki, hozirgi kunda tahsil bilan umumni komillikka yetkazsa.
Hozir nima deyapsiz, musulmonlar ham to‘p va miltiqni farang hakimlarining ilmu fanlari orqali yasashlari kerakmi yo musulmonlar o‘rtasida ham yangi ixtiro zohir bo‘lguncha muntazir o‘tirsinlarmi?
Mudarris: Doimi intizom halokatni taqozo etganidek, o‘z dini va Vatanning muhofazasi asbobini hozirgi ilmu fanlar bilan tezroq tartib berishlari kerak musulmonlarning.
Farangi: Bas, o‘zingizning iqroringiz bilan ahli islomga jadid maktabini ochish va hozirgi zamonaviy fanlarning tahsili vojibdir.
Kimki buni man’ etish uchun qalqsa, shariatg‘a munkir, islomga dushman, mahbubi Vatan xoini bo‘lib, dunyo va oxiratda hazrati Haq taolog‘a mag‘zub va maqhur bo‘ladi.
Mudarris: Naqadar bisyorroq gapirsang, shu qadar bema’niroq bo‘lyapti.
Qur’oni karimning hukmiga ko‘ra, muxarraf va mansuh bo‘lgan nasroniy kitoblaridan biz uchun ta’lim berish durust emas, bu gaplaring bilan ularning tahsilini bizga vojib qilmoqchimisan?
Farangi: Qani ayting, nega yana qochyapsiz?
Xato qilasiz.
Qur’oningizning hukmiga ko‘ra, muxarraf va mansux bo‘lg‘an u kitoblar Injil, Tavrot, Zabur bulib, bizning diniy kitoblarimizdir.
Ularning hech birida to‘p va miltiq yasalishi haqida biror satr mavjud emas.
Men Siz vojibi tahsil deyayotgan bu ilmlar shundayki, ularning asosini nasroniylar musulmon hakimlarining asarlaridan olgan.
Bular din va millatga dahli bo‘lmag‘an iqtisodiy fanlardir.
Bu ilmlarni Siz ham tahsil ko‘rsangiz teleg‘raf simi tortasiz, otash aroba qurasiz.
Yigirma kunda yuz ming sarbozni bu dunyodan uning boshqa chekkasiga yetkazasiz, Qur’onning asrorini tushunasiz, Vataningizni begonalarning dastidan xalos etasiz.
Hifzi islom va ilqoyi kalimatullox uchun to‘p va miltiq yasangiz.
Mulkdorlik, usuli tijorat, ziroatni o‘rganib o‘z mamlakatingizni obod qiling, o‘z millatingizni asorat zanjiridan xalos qilasiz.
Islomni avvalgi holatiga keltirasiz.
Vijdonimga qasamki, islomning boqiyligi bugunga bog‘liq.
Agar bu ilmlarning tahsilidan yana ham chekinsangiz, ortiq yuz yil islom nomini Turkiston sahifalarida saqlamog‘ingiz maholdir.
Mudarris: Tokay bu bo‘lmag‘ur ilmlarning manfaatidan og‘zingni to‘ldirasan?
Magar xotirlamaysanmi, musulmon sultonlari Amir Temur Buxoriy, Mahmud G‘aznaviy, Nodirshoh Eroniylarning taraqqiyot zamonlari biz ega bo‘lib turgan mana shu madrasa, mana shu maktab, shu mulkdorlik usulida butun olamni olganlar, ularning hech qaysinisi sening bu bo‘lmag‘ur ilmlaringni na o‘qig‘an, na eshitgan?!
Farangi: Qaysi zamonni aytyapsiz?
Bu podshohlarning taraqqiyot zamoni qachon bo‘lg‘an?
Qani alarning taraqqiyoti?
Ular egallagan olamlar qayoqqa ketdi.
Amir Temur Buxoro hodisalarining axbori bir kechada Hindg‘a yetib boradi, deb qachon gumon qilg‘an?
Bir nafar odam yo‘lning ikki ming qadamidan bir soatda ellik kishini tortib ketishi Nodirshohning xotiridan o‘tganmi?
Amir Temur zamonida Buxorodan Hindgacha lashkar tortib borish muddati bir yil edi, Hozir yigirma kundir.
Bu podshohlardan har biri Hindni Chinga qadar qabzayi tasarrufiga olganiga shubha yo‘q, lekin ular o‘tishi bilan o‘sha shaharlar ham avvalgi holatig‘a qaytgan, ularning taraqqiyoti muvaqqat, o‘sha shaxslarninggina hayotiga bog‘liq edi.
Ovro‘pa davlatlarining taraqqiyoti esa doimiydir, zero o‘sha vaqtda musulmon podshohlarining saltanati o‘z ra’yiga tobe’ bo‘lgan.
Bugun Ovro‘pa sultonlarining ra’yi ushbu ilmlarga tobe’dir.
Mudarris: Mening gapim bularda emas, balki aytamanki, inchunin, sobiq islom podshohlari zamonida ushbu maktab, madrasa, ilmlar taraqqiy etib, boshqa davlatlardan ustun keldilar.
Hozir ham ushbu dastgohimiz bilan Ovrupa davlatlari kabi to‘p, miltiq va askar to‘plab, taraqqiy etishimiz mumkindir.
Farangi: Islom podshohlarining taraqqiyot zamonini bu vaqtga tenglashtirmang...
Sarbozlaringiz nizomsiz edi, hatto nasroniylardan ham nizomsizroq, ilmlaringizning doirasi cheklangan, tahsil usulingiz mushkul edi. Nasroniylarda esa, shu qadar ham yo‘q edi.
Binobarin, podshohlaringiz nasroniy davlatlari ustidan g‘olib kelib, ilqoyi kalimatullohga muvaffaq bo‘lg‘anlar.
Lekin asta-sekin kofirlar bu qadar mag‘lubiyatga tan bermay, say’ va taraddud yo‘lig‘a tushib, islom ulamosining kitoblarinsi Bag‘dod va Andalusdan jamlab, ularning asrorini tahqiq qilishga tushdilar va saltanat asosini Qur’oningiz ahkomiga ko‘ra belgilab, “Va man yu’tal-hikmata faqat utiya hayran kasira”, ya’ni “Kimgaki hikmat ato qilg‘an bo‘lsa, batahqiq unga ko‘b yaxshiliklar ato qilingandir”, “Utlubul-ilma valav bis-sin” — “Ilmni Chindan bo‘lsa ham izlang” hukmiga ko‘ra, butun ilmu hikmatni qo‘lga kiritib, aslahani tabdil etib, ya’ni shamshiru nayzani to‘p, miltiq, bo‘mba qilib, askarni nizom ostiga olib, otash aroba va o‘t-kemaga mindirib shu vasila bilan islomiy hukumatlardan ustun keldilar va musulmonlarning aksarini mahkum va barbod, ba’ zilarini mag‘lub va yakson qildilar. Agar hozir Siz xam taassubni bir tarafga qo‘yib, muntazam jadid maktablarini ochib, olam taraqqiyotini asosi bo‘lgan ushbu ilmlarning tahsilini olsangiz, fabihalmurod bo‘ladi.
Va aksincha, agar maktablaringiz tahsil usulingiz, mulkdorlik ravishingiz shu bo‘lsa, farangilar kabi askarga ega bo‘lishlik tugul, bug‘ga ham ega bo‘lishingiz maholdir.
Mudarris: Siz xiyla donishmand odam ekansiz.
Voqean, bizning Vatan va millatimizni dardlarini topib, ilojini ham yaxshi bayon qildingiz.
Zotan, bizning ham “birinchi najot yo‘li ilmdir” xususida muxolifatimiz yo‘q.
Bizning ishtibohimiz jadid maktabi va zamonaviy ilmlarning tahsili ediki, buni ham kamoli yaxshilig‘ bilan yuksak ekanini ko‘rsatdingiz. Siz janob musohabatidan ko‘p masrur bo‘ldim.
Endi bizga ruxsat.
Farangi: Xayr, Allohg‘a omonat!
Ushbu o‘rinda qalamni buxorolilarni mehribon otasi, oliy hazrat ham millatpanoh podshoh “vaffaqa-hullohu bita’yid il-islom”g‘a qaratib, arz qilamizki: Ey, hazrati Kirdikor (Alloh) tomonidan muqaddas musulmonlar jamoasining molik riqobi qilib qo‘yilgan Zot! Islomiya saltanatining zaiflig‘i mehribon qalbingga, ochiq va badiyatan, davrimizning avliyosiga ma’lumdirki, bugun yo erta dini islomning dushmanlari biz musulmon xalqini qaro asirlik kuniga duchor qiladilar.
Vazifai avvali dini islomga xusumat bo‘lgan bu razillar yaqin zamonlarda bizdan dinimizni tark qilishni talab qiladilar.
Imomimizni po‘pga, azonimizni qo‘ng‘iroqqa, masjidimizni cherkovga almashtirmoqdan boshqa chora qolmas.
Axir muborak fikringni ishning bu tomoniga ham mashg‘ul qilib ko‘rgin, bu holda biz bechoralarning ilojimiz nima bo‘ladi?
Bizning xaloskorimiz kim?
Bizning ojiz qo‘limizdan tutib, bu balo girdobidan kim qutqara oladi?
Bizning iztirobli nolalarimizni dilso‘zlik qulog‘i bilan kim eshitadi?
Bu kun zoti muqaddasi humoyun, mehribon otamiz, xush farmonlar chiqarg‘uvchimiz, oqil podshohg‘a ega ekanligimizning o‘zi bizning
eng yaxshi fursatimiz emasmi?
Ushbu humoyun vujudingning baqosi najotimizning eng buyuk vasilalaridan emasmi?
Hosho... vijdon bilan qarasam, sening muborak vujuding bilan qasam ichamanki, agar biror fursat lozim bo‘lsa, biror qutilish yo‘li ko‘rinsa, biz uni xohlaymiz, bas, nega va qaysi xotirjamlik bilan yangi kelgan mehmon kabi osuda o‘tiribmiz?
Toki, bu fursat ham qo‘ldan ketmasin.
Agar raiyat harakat qilmasalar, ayb emas, ular g‘ofildirlarki, olamning taraqqiyotidan xabarlari yo‘q.
Ammo sen, zoti muborak, barcha taraqqiyot asroridan nuqtama-nuqta ogohdirsan!
Ey, Buxoro millatining mehribon otasi!
Raiyat xolig‘a tushunib rahm qilg‘in, muborak vujudingga Haq taolo tarafidan topshirilgan Muhammadning nurli shariatiga xizmat qilib, yiqilg‘an millatingning nurli fikrlariga va maorif taraqqiyotining tavsiyasiga iqdom qil.
Ha, “chanin kunand buzurgon chu kard boyad kor” (“ulug‘lardan biror ish lozim bo‘lsa, shunday qiladilar”).
Ikkinchidan, barcha aziz vatandoshlar, muhtaram dindosh birodarlar!
Sizlarga xitob qilib kamoli odob bilan aytamanki, birodarlar, juda ko‘b kunlarni xiyla fursatni g‘aflatda va tanballikda o‘tkaryapmiz. Bas, endi!
Hozir g‘aflat vaqti emas.
Har qaysingizga ma’lumdirki, nasroniylar har tarafdan islomg‘a hujum uyushtirib, har soat bizni nobud qilmoq uchun, dinimizni yo‘q qilish uchun bahonalarni qo‘lga kiritmoqdalar.
o‘zingiz insof qiling, kim ruxsat berdiki, bunday balo seli atrofimizni o‘rab olg‘an bir paytda, osudalik bilan o‘tirib, hech vaqt, hech vajhdan qo‘l-oyoqni harakatga solmaylik, toki kofirlar bizni nobud etib, dinimizni oradan ko‘tarib, muqaddas Vatanimizni, bir qancha muddat nozparvar og‘ushida parvarish qilg‘an obod yurtimizni poymol etmasinlar, nega ularga qarshi harakat qilyapmiz.
Agar siz ikkilansangiz, taraddudsizligingiz boisi “islom ochiq dindir va Alloh uning qo‘riqchisi” bo‘lsa, men ham sizning aqidalaringizga sherikman, biroq aytamanki, Alloh dinning qo‘riqchisi va nosiridir, ammo u sizning harakatingizga bog‘liq.
Agar Siz ham aziz joningizni qo‘lg‘a olib, nusrat uchun ko‘tarilmasangiz, aniqdirki, Siz na musulmondirsiz, na Alloh Sizga nusrat etar! Alloh va uning Rasuli bizga jihodni farz qilg‘anlarining dalili bilan, agar bizning unga o‘tirishimizni ham Alloh nusrat qilar ekan, nega uning Payg‘ambari izzat nafsi bilan g‘azotg‘a borganlar, hamma as’hoblarini nega kishanga tutganlar.
Uzoqqa bormaylik, agar mening aqidam rost bo‘lmasa, nega hozirga qadar nusrat qilmagan?!
Agar Sizning taraddudsizligingizning sababi “kulli yovmiya batar”, ya’ni “kundan kun battar bo‘ladi”, yolg‘on hadisi bo‘lsa, bu payg‘ambarning o‘z hadisi emas, balki soxta jumladir, yolg‘on muhokamadirki, Sizning tanbal, shikamparast ulamoyingiz uni o‘z osudaligi uchun iblis dastyorligiga to‘qiganlar.
Toshu vasila bilan haqiqatbin ko‘zingizni bog‘lab, havoyi nafsingizga muvofiq yashamoqdasiz.
Bale, tanbal ulamolar shu qadar ham tanbaldirlarki, forscha “batar” (“badtar”ning qisqargani) kalimasini arabchadan noto‘g‘ri talqin qilib, o‘z yolg‘on muddaolari uchun buni xalos puli sifatida tuzganlar.
Birodarlar, islom qadimdan taraqqiy qilg‘an.
Nimaiki, qo‘lga kiritgan bo‘lsalar, bu musulmonlar say’-harakatining barakoti bilan edi. U payt juzya 16 olar edi, musulmonlarning tanballig‘i va g‘ayratsizligi bilan bu kun u juzya beradi.
Ha!Kofirlar jamiyati bizning parishonlig‘imizdandir.
Butxonalarning obodlig‘i bizning vayronligimizdandir.
Zotan, islom aslida qanday bo‘lsa, hozir ham shundaydir.
Qanday ayb bo‘lsa, bizning musulmonlarimizdandir.
Islom bizning dinimizdir, islom bizning sharafimiz, islom bizning saodatimizdir.
Islom bizning sarafrozligimiz boisi, islom osoyishtaligimiz sababchisidir.
Islomni bizga Payg‘ambarimiz omonat topshirganlar.
Buxoro bizning muqaddas vatanimizdir, Buxoro bizning mehribon onamizdir, Buxoro bizning nash’u namo joyimiz, Buxoro bizning sajdagohimizdir, Buxoro bizning aziz ma’shuqimizdir, Buxoro bizning jonimiz-la barobar mahbubimizdir, Buxoro bizdandir, biz Buxorodan.
Bas, bu qadar g‘aflat va tanballik, bexabarlik va johillikda o‘tirganimiz.
Bu dini mubinimizning nobud bo‘lishini, bu muqaddas vatanimizning poymol etilishini kamoli sharafsizlik bilan qabul qilg‘animizni na shariat, na urf-odat qabul qilmaydi.
Balki, olam oqillari, jahon jamiyat- bandlari bizni la’nat qilib, insoniyat yo‘lidan chetda hisoblamoqdalar.
Birodarlar! Biroz hushingizni yig‘ing.
Inson yer yuzidagi mahluqlarning eng sharaflisidir.
Insonning boshqa mahluqotdan sharafi shundaki, inson taraqqiyot va tanazzulg‘a qobildir, boshqa hayvonlarda esa bu yo‘q.
Hakimlar inson taraqqiyoti va tanazzuli uchun uch olamni ajratganlar: hayvonot olami, jamodot olami va insoniyat olami.
Kimki o‘z insonlik darajasini bu muayyan holatg‘a mahkamlab qo‘ysa, hayvonot olamiga doxildir, boshqa ibora bilan aytganda, hayvondir.
Kimki insonlik darajasini muqarrarliq maqomida tanazzul qilsa, jamodot olamiga dohildir, ya’ni jamoddir.
Kimki o‘z insonlik darajasini asl holatidan taraqqiy qildirsa, bu uning insonlik olamiga kirishidir.
Hakimlar uni INSON deb atag‘anlar.
Axir, insof qiling, kofirlar taraqqiy qilsalar, biz nega tanazzulda?!
Kofirlar butun olam oqillarining nazdida o‘z nomini INSON yozdirsalar, biz nega jamod?!
Kofirlar kamoli davlatmandlik va osudalik bilan hayot kechirsalar-u, biz nega gadoylikka rozi?!
Uyalmaysizmi, har kuni nasroniylar otash aroba, o‘t-kema va telegraf simlari kabi ming tur hunarlar zohir qilmoqdalar, bizning sanoatimiz sayr aravacha va sopol oftobalar bilan chetlanmoqda.
Tfu, bu qadar qaro kunimizga, eshigu devordan ham hijolat chekmog‘imiz lozim.
Nasroniylarning eng kichik amirlari ham bir lak doimiy sarbozg‘a ega bo‘lg‘an bir paytda, biz o‘n ming o‘g‘rini atrofimizga to‘plab, bolalarimizning o‘yinchog‘i qilib qo‘yganmiz.
Ey, mening bu kitobchamning o‘quvchilari! Agar ding‘a, Vatang‘a, molg‘a, jonga, avlodga muhabbatingiz bo‘lsa, agar dinning xalos bo‘lishi, shariatning rivoji, Vatan obodligi, avlodning tinchligi, yaxshi nom qoldirishning chorasini xohlasangiz, sizning ilojingiz, avvalo, kasbi maorifdir.
Qobiliyatlilarni tahsil uchun o‘qishga yuboring.
Qobiliyati sustrog‘ini Buxoroda yangi muntazam maktablarni ochib topshiringlar.
Ikkinchidan, islomdagi hamma firqalar ittifoqi, ya’ni kimki “La ilaha illoloxu Muhammadun rasululloh” kalimasini aytsa, qaysi mazhabda bo‘lsa ham, musulmon deb biling, aniqroq aytsam, shia va sunniylar ixtilofini oradan ko‘taring.
Sizni ushbu vajh ila muxolif qilib ajratayotganlar islom xoinlaridir.
Ularning firiblariga uchramanglar!
“Billohu vallohu”, ya’ni “Alloh nomi bilan kasam!”, na zamonaviy ilmlarning tahsili haromdir, na islom ittifoqi!
“Vas-salamu’-ala min taba’ al-huda!” “Hidoyat yo‘lig‘a tobe’ bo‘lg‘anlarg‘a salom bo‘lsin!”