Abdurauf Fitrat korpusi

Buxoro shahrining oʻramlarina ushbu mazmunda bir e’lon yopishtirilgan edi: “Yangi chiqgʻan jadidlar bolalarimizning e’tiqodlarini buzalar, munlar hunarlarinda hech kim bolasini oʻqutmasin, oʻqutsa shul kishini oʻldirajakmiz, jadidlar jivlashub oʻlturmasunlar, agarda jivlashub oʻtursalar, biz onlarning boshlarini kesarmiz, jadidlar namoz birla roʻzani, zakotni oʻtamaylar, munlar, kofirlar, qonlari halol” (Bu e’lonla bir hadisda yozilgʻan).
Boshqa mamlakatlarda munday ma’nosiz, imlosi buzuq, axmoqlik alomati boʻlgʻan e’lonlar, yozuvlarning ahamiyatlari boʻlmasa-da, Buxoro kabi oʻrunda afkori umumiyaning mundan mutaassir boʻluvi mumkin.
Shul sababli munday johilona taassubgʻa qarshi iltifot etmay qoluv bizning uchun mumkin tugul.
Yozuv yoza bilmay turib, shu shiiy e’lon yozuvlarigʻa “jadid”larning maslaklari nindi narsadan iborat ekanligini bildirurga hojat bor.
Buxorolilarning tijorat, axloq va ilm, sanoat va hunar, maishat jihatlarinda butunlay ortda qolgʻanliqlarini “e’lon” yozuchilar bilmasalar-da, boshqalar bilalar.
Tijorat maydonlarinda, tahsil madrasalarinda, axloq toʻgʻivlarinda oʻz ishlarining qoidasini va zibarini bir yaxudiy qadar biluvchi ongli kishimiz yoʻq.
Dunyoning telefon va telegʻrof hamda temur yoʻllar kabi fanniy moʻjizalarini koʻrub-da shunlarning sirlarini oʻgranurgʻa tirishuchi odamimiz yoʻq.
Hatto madrasalarimizdan chiqub-da bir jamoatning kofirligini e’lon etuchilarimizda durust yoza bilmaylar.
Shu holni yaratub, bundan rizo boʻlub turuchi birgina musulmonda boʻlmasa kerak.
Mana shu shiy ravishda boʻlgʻan ijtimoiy xastaliklarimizga davo izlovchilar “jadid”lardir.
Jadidlar “millatimiz, xalqimizning bu darajada tuban qoluvlarini, shu shiy martabada yomon kunlarga tushularini nodonligʻlari sabab boʻldi, bizning uchun oʻquv, ilm va ma’rifatga yopishuv(imiz) lozim.
Vatanimiz, mamlakatimiz va millatimiz ilm nuri birla yoqtursun, din ham dunyo ilmlari birla jihozlansun.
Bu hol endi bizning uchun farz boʻldi, eski maktablarda sakkiz yillar oʻqubda, Eron xalqlarining ichkilik va ishq kabi safohatlarindan iborat boʻlgʻan adabiyotdan boshqani bilmovchi bolalarimiz yangi maktablarga kirub din ham dunyo uchun foyda beraturgʻan lozim narsalarni oʻqisunlar, hisob va yozuv bilsunlar, toʻrt turli fan oʻqir uchun madrasalarimizda oʻn sakkiz yil yotuvi shogirdlarimiz oʻn ikki yil madrasani-da tamom shartina yetishdurub oʻn besh fan oʻrgansunlar, madrasadan chiqub-da boshqalarni akfor qilush tugul, balki musulmon qilub e’lon yozuchilarimizning imlolarini kishi kuldurmak darajada buzuq boʻlmasun, savdolarimiz hunar va sanoatimiz, ekunchilik ishlarimiz bukungi kabi zabun holda turmasun, balki tuzalsun yaxshilansun!” deylar.
Muni “jadid”lar shuytib ravishda soʻylaylar va shu shiy yoʻlda yuriylar.
Ushbu maqsadlarimizga erishur uchun biz “jadidlar Buxoroda maktablar ochdiq, lekin Buxoro hukumati nendi falsafagʻa koʻradur” bizning maktablarimizning davomini musoada qilmadi, yashatmadi.
Shul kundan berli biz maktabsiz qolduk.
Mundan soʻng: “Maktab yoʻli birla boʻlmasa boshqa bir yul birla tirishub qaraylik!” deb tijorat yoʻlina kirdik va Buxoro hukumatidan ruxsat olub bir kitobchiluk shirkati va bir kumoch narsasi shirkati tuzuvdik.
Kitobxonamizda gazit va jurnallar birla birlikta hadis va tafsir hamda dars kitoblari kelturub eski madrasalarning shogirdlarina uch yuz haq birla dars kitoblari sotdiramiz.
Koʻmoch shirkati dahi yuz mollarini uch yuz baho birla sotub foydasini(ng) koʻbisi “jadid” boʻlmagan shirkatlar orasinda taqsim etub turadir.
Demak, bizning ijtihodimizdan “jadid” boʻlmagʻan va “jadid”larni yarotmay turgan odamlar foydalanalar.
Endi “jadid”lik maslakinda boʻlgʻanlarning oʻz hollarini-da bir oz ta’ruf qilaylik: Bu “jadid”larning koʻbraklari eski madrasalarda, darslarini eng yaxshi ravishda tamom etuchilar boʻlub oralarinda bu kunda zoʻr mudarrislar va olimlar bor.
Munlar tafsir va hadis darslari oʻqutalar, oʻqutmagʻanlari-da dars oʻqituv lozim boʻlgʻanda oʻqituvgʻa mahtaldirlar.
Munlar yuzlar birla hadisi shariflarini xatosiz yodlagʻanlar va durust onglaylar.
Endi Paygʻambardan rivoyat etilaturgʻan bir hadisni-da durust yoza bilmagʻan, imlo hunarindan-da mahrum odamlar chiqsunlar-da shu shunday odamlarni akfor etsunlar, akfor birlagina qanoat etmay, qonlari halol buluv birla fatvo bersunlar.
Shu shiymi insof?
Bumi musulmonlik?
U otish oʻynovchilar, aroqi ichuchilar va butun amrlarini fisqu fujur yoʻlida yozdiruchilar Buxoroda oz tugul.
Milyoʻnlar birla insonlarning qonlarini suv kabi oquzib turuchi va yuz minglar birla bolalarini, xotunlarini yetim va kishisiz qoldiruchi bu kungi zoʻr suqishdan ibrat-la hamma kayf va safo majlislari qurub musulmon bolalarini oʻynatuchilar-da koʻb.
Shu shiyday xalqlar ozgʻina-da taqti’ qilinmagʻanlari holda islom va musulmonlarning taraqqiysi uchun tortishuchilar akfor qilinsunlar, qonlari muboh koʻrilsun!
Diyonat shu shiymi?
Bumi odamchilik?!
Qur’oni karim musulmonligʻni da’vo qilib salom beruchilarni akfor qiludan man’ etadir.
Musulmonlarni akfor qiluchilar bilsunlarki, “Musulmon kishilarini akfor qiluchilar agarda shul kishi kofir boʻlmasa, oʻzlari kofir boʻlurlar” mazmunida hadisi shariflar Buxoriy birla Muslim” sahihlarinda bor.
E’lonchi afandilar, fitna qoʻzgʻatuchi oʻrninda Qur’on birla Hadis oʻqub shunday oliy soʻzlarni oʻrgansalar va bilgan narsalarini durust yozargʻa tirishsalar yaxshiroq va musulmoncharoq boʻlur edi.
Bu maqolani yozuvimiz oʻlimdan qoʻrquvdan tugul.
Biz oʻlumdan qoʻrqmaymiz.
Haq yoʻlda oʻldiriluv va oʻluv botillik uzrinda yashovdan yaxshiroq. Xayrliroq.
Biz muni Qur’oni karimda oʻqub shunga ayon keturganmiz.
Balki muni yozuvdan maqsadimiz buxorolilarni insofga da’vat etuv hamda hukumatimizning diqqatini jalb qiluvdir.
Hukumatimiz munday mas’aladan sukut etmasun, balki bu ishni taftish va tadqiq qilsun edi.
Agarda ayb bizda boʻlsa, teyishli jazoni bersun, yoʻqsa shunday e’lon yozuchilarni topub maydonga chiqarsun.
“Onlargʻa teyishli jazo bersun edi” demaymiz.
Jazo bermasun, balki tanbeh va nasihat qilsun.
“Onlarga jazo bermasun” degan soʻzimni vijdonim, iymonim birla yozdim.
Chunki shul odamlar-da, saodatlari va taraqqiylari uchun tortishaturgʻan millatimizning kishilaridir.
Modomiki, biz bu millatning baxtiyor boʻluvini orzu qilamiz, e’lon yozub yobishdiruchilarning saodatlari-da bizning uchun matlubdir. Bizning maslakimiz muhabbat va ma’rifat hamda marhamatga bino qilinadir.
Durust, agarda bu toʻgʻrida biz gunohli tugul esak, hukumat taftish etub shul e’lon yobishdiruchilarni topsun, ammo jazo bermasun, balki nasihat yoʻsindan onlargʻa Siz munday fitnalar qoʻzgʻatib yurmangiz, munday yoʻq ishlar birla shugʻullanuv oʻrnigʻa maktabga kirub yozuv oʻrganingiz.
Imlongizni tuzatingiz, mundan shu ilmlari komil odamlar huzurina borub tafsir va hadis oʻqungiz desun...