Abdurauf Fitrat korpusi

XVІІ-XVІІІ asrlarda oʻzbek shoirlari orasida (ziyolilar tomonidan emas, omma tomonidan) oʻqulgʻan muhim siymo Mashrabdir.
Mashrabning gʻazallari va Mashrab haqida yozilgʻan mashhur manqaba oʻzbek ommasi orasida juda teran oʻrunlashgan.
Yolgʻiz oʻzbekistonda emas, Xitoy Turkistonida, aynuqsa, qashqarlilar orasida uning nufuzi juda kattadir.
oʻzbek qishloqlarida va yaqin kunlargacha oʻzbek shaharlarida, aynuqsa, qish kechalarida “mashrabxonlik” atalgʻan oʻturishlar boʻlar edi.
Xalq bir choyxonada yo birining mehmonxonasida yigʻilishar, eng yaxshi va baland tovushli bir hofiz (mashrabxon) Mashrabning gʻazallarini “Savt”, “Talqin”, “Munojot” kabi kuylarda oʻqur edi.
Uning atrofida oʻturgʻan kishilar qimirlamay, nafas chiqarmay, buyuk bir diniy hayajon bilan tinglar edilar.
Qizigʻi shundaki, Mashrabxonlik kechalarini idora qilgʻuchi mashrabxonlarning oʻzlari din bilan oz aloqali kishilar edi.
Nasha chekar, qumor oʻynar edilar.
Mundoqa mashrabxonlik majlislari erkaklar orasida boʻlgʻani kabi, xotunlar orasida ham bor edi.
Xitoy Turkistonida klassik muzikamizning mashhur “Shashmaqom” dan boshqa “Mashrab” nomli va 7 kuydan iborat yana bir maqom paydo boʻlganini muzikamizni tekshiruvchi Gʻulom Zafariy menga xabar berdi.
Bu esa, Xitoy Turkistonida haligi mashrabxonlik majlislarining judayam teranlashganini bizga ochiq bildirarlik dalildir.
Oramizda shu qadar koʻb oʻqulib, shuhrat topqon Mashrab haqqida chiqqan ilmiy, tadqiqiy, toʻla bir asar yoʻq.
Ovrupa olimlaridan Mashrab haqida N.S.Likoshinning “Divana-i Mashrab” ismli bir tarjimasi bilan P.V.Vyatkinning “Ferganskiy mistik devana-i-Mashrab” (boʻlib) Vyatkin domulla Mashrabning tarixiy bir shaxs ekaniga shubha bilan qarab, uning afsonaviy ekaniga hukm qilmoqchi boʻladir va XVII-XVIII asrlarga oid Fargʻona taraflarida Mashrabning tarjimayi holi nari tursin, uni eslagʻan bir iboratka ham uchramagʻanidin shikoyat qiladir.
Mashrab haqqida yozilgʻan va Oʻzbekistonning har tomonida ma’lum va mashhur boʻlgan “Devoni Mashrab” yoxud “Devonayi Mashrab” kitobining afsonaviy bir manqabadan boshqa narsa boʻlmagʻaniga bizning shubhamiz yoʻqdir, lekin bu shubhasizliq Mashrabning haqiqatan tarixiy bir shaxs ekaniga ishonishdan bizni man’ qila olmaydir.
Biz P. Vyatkinning “yoʻq!” deyishiga qaramay, XVII—XVIII asrlarga oid ma’ xazlarii (topdik, ularni)ng birinchisi samarqandli Muhammad Bade’ Malexoning 1688-91 yillarda yozilgan “Muzokir ul-ashob” ismli tazkirasi, ikkinchisi 1763 yilda Abdul Muttalib Xoʻja Fahmiy tomonidan yozilgʻan “Majmuayi Fahmiy”, uchinchisi 1842 yilda qoʻqonli Said Hakimxontoʻra tomonidan yozilgan “Muntaxab ut-tavorix”, toʻrtinchisi Qoʻqon xoni Xudoyorning munshisi Mirzo Olim tomonidan yozilgan “Ansob us-salotin” kitobi, beshinchisi esa shoir Majzub Namangoniyning “Tazkirat ul-avliyosi”dir.
Tuzuk, bu ma’xazlarning beshalasi ham Mashrabning tarjimayi holi haqida toʻla ma’lumot bermaydir.
Biroq, bir daf’a Mashrabning tarixiy bir shaxs boʻlub oʻtkani bu ma’xazlardagi oz ma’lumot bilan aniqlangʻach, bular bilan Mashrab haqqidagʻi manqaba orasida muqoyasa qilib, Mashrabning tarjimayi holini aniqlamoq uchun yoʻl ochilgan boʻladir.
Manqabaga koʻra, Mashrab Namanganda oilasi juda qashshoq boʻlgʻan, onasi ip yigirib sotib, oila ovqatini topar ekan, ota-onasi uni 15 yasharligida Oxund Mulla Bozor ismli bir shayxning tarbiyasiga beradilar.
Mashrab Mulla Bozor Oxundning ruxsati bilan Xitoy Turkistoniga safar qilib, Qashqardagʻi Ofoq Xoʻjaga murid boʻladir.
“Mashrab” taxallusini ham shundan oladir.
Manqaba Mashrabning Ofoq Xoʻja eshikida uch yil oʻtun, uch yil suv tashib, yana bir yil boshqa xizmatlar qilgʻanini xabar beradir.
Ofoq Xoʻja Qashqar xalqini yaxshigina alday olgʻan, oʻzi uchun juda katta davlat ta’ min qilgʻan edi.
Tashqarida uning xizmatida bir koʻb muridlardan boshqa sotib olingan, hadya qilingʻan bir koʻb qullar, ichkarida esa uning “xizmati” ga tayyor bir koʻ b choʻrilar bor edilar.
Mashrab mana shu choʻrilarning birta chiroylisi bilan shirin munosabat bogʻlaydi.
Ancha vaqtdan keyin bu ishi Ofoq Xoʻjaga ma’lum boʻldi.
Mashrabni ura-ura eshikdan haydadi.
Mashrab Qashqardan chiqib Yorkendga bordi.
Unda chigʻatoy xonlaridan Abdullohxon bilan koʻrishdi, undan chiqib Xoʻtangʻa bordi.
Undan Ilaga, qalmoqlar orasiga bordi.
Qalmoqxonning qizini suyib, uning tuyaboqarliq xizmatiga kirdi.
Undan yana Qashqarga qaytib, Ofoq
Xoʻjaga tavba qilib, murid boʻldi.
Manqabagʻa koʻra, Mashrab Ofoq Xoʻjaning amri bilan Toshkentga kelib, yana Qashgargʻa qaytgʻan.
Soʻngra Ofoq Xoʻjadan “irshod xati” olib, Taxti Sulaymongʻa ondan Andijonga borib, onasining xizmatigʻa joʻ nadi.
Soʻngra Xoʻjandgʻa borub, Oqboʻtabiy bilan koʻrishdi.
Xoʻjanddan Toshkentka, ondan Turkistongʻa, ondan yana Toshkentka qaytdi, ondan yana Xoʻjandgʻa qaytdi.
Manqabaga koʻra, Mashrab Xoʻjanddan xajgʻa joʻnadi.
Hindustonga qarab buriladir.
U zamonlarda Qashqardan Hindustonga borgan piri Ofoq Xoʻja bilan koʻrishadir ham Temur avlodidan Hinduston podshohi boʻlgʻan Abulgʻozixon bilan koʻrishadir.
Hindustondan Buxoroga joʻnaydir.
Buxoroda mashhur eshon ham mulla boʻlgʻan Oxund Mavlono Sharif bilan Buxoro xoni Abdullohxon bilan koʻrishadir.
Buxoroda bir kun xalq orasida “Qoʻlim Xudo, oʻzim Muhammad” degani uchun uni olovga yondirmoqchi boʻladilar.
U olovda kuymaydi (?), olov ichidan chiqib, Buxorodan Kobodiyongʻa joʻnaydi.
Kobodiyonda Mashxur Soʻfi Ollohyor bilan koʻrishdi.
Manoqib uning Soʻfi Ollohyor bilan kelisha olmaganini, Soʻfi Ollohyorning quruq zohidligining Mashrabga yoqmagʻanini xabar beradir.
Bu xabar haqiqat boʻlsa kerak.
Zotan, Mashrab va Soʻfi Ollohyor mijozlarining bir-biriga toʻgʻri kelmagani ularning asarlaridan ma’lum.
Mashrab Kobodiyondan Balxgʻa bordi va shunda Balx hokimi Mahmud tomonidan oʻldirilib, Ishka(n)mish degan yerda koʻmildi.
Manqaba Mashrabgʻa har vaqt bir turli majzublik, jinnimijozlikni nisbat(an) berishga tirishadir va holatidan foydalanib, unga va u zamondagi yuqori tabaqa vakillarini juda ustli iboralar bilan soʻkdiradir.
Mashrabning bu soʻkishiga uchraganlar mullalar, eshonlar, xonlar va beklar boʻlgʻanlar.
Masalan: u zamonda Buxoroda eng katta nufuz Joʻybor xoʻjalarni qoʻlida edi.
Oʻzbek Abdullohxon zamonidan juda kengayib berk oʻrinlashqon bu nufuz soʻng yillargacha davom qilgʻan edi.
Mashrab Buxoroda ekanida Joʻybor mahallasigʻa boradir, onda bir xoʻjaning uyi yonida koʻb xalqning yigʻilganini koʻrib, sababini soʻraydir.
Undagi xalq: — Bu uyda uyning egasi boʻlgan xoʻja qullaridan birini qattigʻ qiynab turadir. Bizdan hech kim uni qutqarib ololmaydir, deylar. — Buni eshitkan Mashrab ichkariga kiradir.
Haligi qulni qiynayturgʻan xoʻjaning oldiga borib soʻraydir: — Nega, bu bechorani muncha qiynaysan? — Katta gunoh qilgan. — Nima gunoh? — Ikki yuz oltinga olingʻ an yaxshi bir otim bor edi, bu qul shu otga yaxshi qarashmagʻan, xabardorlik qilmagʻan, otim tovuq ...ni yeb oʻlgʻan.
Shuning uchun qiynayman.
Joʻybor xojasining bu zolim javobiga qarshu Mashrab shunday bir muqobila qiladir: — Xoʻjam, otangiz bormi? — Yoʻq, oʻlgʻan! — Oʻsha kishi kimning ...ni yeb oʻldilar?...
Mashrab Xoʻtan shahridan bir peshtoq ostida bir necha mullaning oʻtirganini koʻradir.
Peshtoqning ustiga chiqib, haligilarning ustiga siyib yuboradir.
Mullalar uni tushirib, qiynamoqchi boʻlganda, “oʻzingiz nasihat qilar edingiz, suv yetti yumalab tushsa halol”, deb aytar edingiz, mening ham peshtoqdan sizning boyningizga tushguncha yetti yoʻl tugul, oʻn toʻrt yoʻ l yumalanib tushti”, deb javob beradir.
Mana Mashrab haqqidagʻi manqabaning sizga kerak boʻlmagʻan joylarini tashlaganimizda maydonda qolgʻan asos chizigʻi shudir.
Uni xulosa qilgʻanimizda tubandagi natija chiqadi.
Mashrab Namanganda tugʻilgan, birinchi tarbiyani Namanganda olgan, sayyoh, nasha chekuvchi, koʻknorixonalarda turuvchi, jinnimijoz bir qalandar shoir boʻlgan.
Emdi bu natijani qoʻlimizdagʻi tarixiy ma’xazlarning ma’lumotigʻa qarab Mashrabning tarjimayi holini sobit bir shaklga kirgizishga tirishaylik: Mashrabning namanganli ekanini manqabadan boshlab bir koʻb ma’xazlar bir ogʻizdan xabar beradilar.
“Muntaxab ut-tavorix” egasi uning Namangandan chiqib Hajga borganin yozadir.
“Ansob us-salotin” egasi ham uning “Namangoniy” ekanin tasdiq qiladir.
“MajmuayI Fahmiy” dan foydalangan oʻrtoq Ayniy ham uning namanganli ekanin tasdiq qiladir.
Mashrabning muassiri boʻlub, u bilan Samarqandda koʻrishkan Muhammad Bade’ Maleho Samarqandiy oʻzining “Muzakkir ul-ashob”ida Mashrabning andijonli boʻlub, besoqollik zamonida Namanganga borganini, Namangan mullalari uni oʻz tarbiyalarigʻa olgʻanlarini, soqoli chiqqandan keyin Samarqandgʻa kelganini xabar beradir.
Mashrabning muassiri boʻlub, u bilan koʻrishkan.
Muhammad Bade’ ning bu xabarini nazarga olmay oʻtish har holda yaramaydir.
Zotan, Mashrabning Namanganda tugʻilganini da’vo qilgʻan manqaba ham uni Qashqardan qaytargʻach, Andijonda onasi bilan koʻrishtiradir.
Bundan boshqa manqabada Mashrabga nisbat berilgan forsiycha bir ruboiy bor: Avval qadam piri mugʻonro ishq ast, Duvvum saru po barahnagonro ishq ast. Rindoni Buxoro, bangiyoni Kashmir, Shoh Mashrabdir: Andigonro ishq ast.
Bular ham Maleho Samarqandiyning xabarini quvvatlaydilar.
Mashrabning manqabala koʻrsatilgan sayohat doirasining ham bir qismi Maleho tomonidan tasdiq etiladir.
Malehoning koʻrsatishiga koʻra, Mashrabning yoshlikda Andijondan Namanganga oʻqish uchun kelgani, afsonadagi “15 yasharligʻida mulla Bozor Oxund tarbiyasiga kirgani” bilan ta’kid etiladir.
Malehoning rivoyatiga koʻra, Mashrab Namanganda 7-8 yil turgʻandan keyin (ba’d oz sohibi mahosin shudan) Samarqandgʻa kelgan.
Onda bir muddat qolgʻan.
Soʻngra Namanganga qaytib, ondin Qashqar, Badahon, Balx shaharlariga borgan va shu safardan unga “pishiqliqlar” hosil boʻlgan, ya’ni she’r va tasavvuf kishisi boʻlub, qalandar qiyofasida yana Samarqandgʻa qaytgʻan.
Maleho bu Samarqandgʻa qaytishning qaysi yilda ekanini ochiq koʻrsatmaydir.
Shunday boʻlsa ham, ba’ zi 1689-91 lar orasida boʻlgʻanin gumon qilish mumkin.
Mashrabning Hinduston va Buxoroga safarlari haqida manqabaning butun nusxalarida uzun-uzun xabar bor.
Namanganli Majzub ham oʻzining “Tazkirat ul-avliyo” sida Mashrabning safariga oid ba’ zi xabarlar beradir.
Majzubning xabariga koʻra, Mashrab Qarshida toʻrt yil turgan va shunda ekanida Ofoq Xoʻ janing Mashhur muridlaridan Xoʻjam podshoh (ismi Hasanxoʻja)ni uchratib, shundan tasavvufning tafsilotini oʻrgangan.
Maleho Samarqandiyning tazkirasida Hinduston, Buxoro va Qarshi safarlari haqida ma’lumot yoʻq.
Mundan uning bu safarini 1689- 91 lardagi Samarqanddan qaytishidan soʻngra boʻlgʻani onglashiladir.
Mashrabning Buxoro safari Hinduston safaridan soʻngrami, burunmi?
Bu haqda ochiq narsa ayta olmaymiz.
Har holda Mashrab Buxoroga borgan vaqtlarda onda Abdullohxon otli bir xon yoʻq edi.
Shuning uchun manoqibda yozilgʻan Abdullohxonni “Ubaydullohxon” deb tashiq qilishga toʻgʻri keladir.
Manqabagʻa koʻra, Mashrab Buxorodan Balxgʻa borib, Balx podshohi Mahmudxon tomonidan oʻldirilgan.
“Majmuayi Fahmiy” egasi Mashrabin oʻldirgan bu Mahmudxonning Mahmudbiy Qatagʻon ekanini ochiq soʻylagani kabi Mashrabning 1121 (1711) da Balxda emas, Qunduzda oʻldurulgʻanini qayd qiladir.
Mashrabning oʻlumi haqinda bizga xabar beruvchi ma’ xazlardan “Muntaxab ut-tavorix” esa, Balxda Mahmudbiy Qatagʻon tomonidan oʻldirilganini xabar berib, manqabadagi rivoyatni kuchaytiradir.
“Muntaxab ut-tavorix” ning bu mas’alagʻa oid tafsilotiga koʻra, Abdulazizxon zamonida Qunduzda Badaxshonbegi boʻlgan zamonida uning oʻgʻli Muqimxonni Maxmudbiy Qatagʻon Subxonquli tilab, Balxgʻa tirib hokim qiladir”.
Ubaydullohxon zamonida Muqimxonni oʻldurib, oʻzini Balx xoni e’lon qiladir.
Shu zamonlarda Mashrab otli jinni hajga borish niyati bilan Balxgʻa borib qoladir va qilgʻan adabsizligi sababli dorga osiladir.
“Muntaxab ut-tavorix” ning bu xabari “Majmuayi Fahmiy” tomonidan Mashrabning oʻlum yili deb koʻrsatilgan 1121 (1711) raqamiga toʻgʻri keladir.
Buni haqiqat deb qabul qilishga mone’ yoʻq.
Mashrabning tugʻilish tarixi esa, tamoman qorongʻuda qoladir.
Bu kungacha hech bir ma’xazda ochiq koʻrsatilmagan, bu mas’ala toʻgʻrusida ba’zi taxminiy fikrlar soʻzlamak har holda mumkin va keraklik bir ish boʻlur edi.
Manqaba kitobidagi “Andijondan Namanganga yoshlikda borish xabarini birlashtirganimizda fikrmizcha: Mashrabning 15 yasharliqda Namanganga borgan boʻlushi mumkin.
“Muzakkir ul-ashob”ning yuqorida koʻrsatkanimiz rivoyatiga koʻra, Mashrab Samarqandgʻa borganda uning soqoli chiqqan, ya’ni 22-25 yoshlarda boʻlgʻan.
Ondan qaytib Qashqar va Badaxshon oʻlkalarida yurgan.
Bu safarning ham 8-10 yildan oshmagʻanin manqabaga tayanib da’vo qila olamiz.
Mashrabning Qashqar va Badaxshon safaridan qaytib, qalandar qiyofasida Samarqandgʻa kirishini 1688-91 yillarda boʻlgʻan, deb gumon qilganimizni yuqorida soʻzlagan edik.
Mana bu yuqori daraja taxminlarning hammasini qabul qilganimizda, biz Mashrabinig 1691 yillarda 33 yoshlarda ekanini, 1711 da oʻldirilganda 54 yoshlarda boʻlgʻanini taxmin-ehtimol shaklida qabul qila olamiz.
Shu taqdirda uning 1657 larda tugʻilganini qabul qilishga toʻgʻri keladi.
Bu uchun soʻzlarni qisqa qilgʻanda, Mashrabning tarjimai holi haqida shunday deyish mumkin: Bobo Rahim mulla Vali oʻgʻli Andijonda qashshoq bir 1657 yilda tugʻilgʻan, 15 yosharliqda Namanganga oʻtib, Oxund mulla Bozorning tarbiyasiga kirgan.
20-25 yoshlarda ekanida Samarqandga kelib, ondin Namanganga qaytgʻan, Namangandan Oxund mulla Bozorning dalolati bilan Qashgʻargʻa borgan.
Ofoq Xoʻjagʻa murid boʻlgan.
Umuman, Xitoy Turkistonida 8-10 yil oʻlkalarni aylanib, 1691 larda Samarqandga joʻnagan, ondin Buxorogʻa qaytib, ondin Hinduston safarigʻa chiqqan.
Hindustondan yana Oʻrta Osiyogʻa qaytgʻan Qarshi (bugungi Behbudiy) shaharida toʻrt yil turgan, Qarshidan yana safarga chiqqan, bu safarning 3-4-yillarida Balxda Mahmudbiy Qatagʻon tomonidan 1711 nchi yilda oʻldirilgan.
Mashrabning qalandarligʻi haqqida manoqibda bir koʻb qaydlarning borligi bilan barobar uni 1691 yillarda Samarqandda koʻrgan Muhammad Bade’ Maleho ham xabar beradir.
Qalandarlarning oʻz boshliqlarini “bobo” atagʻanlari ma’lum.
Mashrabning Bobo Rahim — Rahim bobo atalgʻani(dan) uning bir vaqtlar qalandar boshligʻi boʻlgʻanini ham gumon qilish mumkin.
Shuning uchun boshlab qalandarlar va qalandarliq haqqida va uning maydongʻa chiqishigʻa sabab boʻlgʻan sharoit toʻgʻrisida tafsilot berish lozim.
Zotan, Mashrabning sinfiy tusini ochmoq uchun qalandarlik maslakining sinfiy mohiyatini belgilamoqdan boshqa chora yoʻq.
Lekin, baxtga qarshu, bizning tariximizning hech tekshirilmagʻan yohud oz tekshirilgan sahifalaridan biri shul qalandarliqdir.
oʻ zim ham bu toʻgʻrudagʻi butun izlashlarimning “mana” deb koʻrsatarlik bir natijasi boʻlmagʻanini e’ tirof qilaman.
Qoʻlimdagi juda oz material bilan qalandarliq maslakining sinfiy mohiyatini ochmoq va shu yoʻl bilan Mashrabning ham sinfiy tusini koʻra olmoq mumkin boʻlmaydir.
Shunday boʻlsa ham, bundan soʻngragi tekshirishlarga balki yordami boʻlur umidi bilan qalandarliq haqqida bilganim narsalarni qayd etib oʻtmakni munosib koʻraman.
Qalandar soʻzini izoh qilgʻan “Haft qulzum”na “Bahori ajam” kabi lugʻat kitoblari buni istiloh sifati bilan izoh qiladirlar.
“Haft qulzum” ga koʻra, qalandar butun rasmiy takliflardan, butun qaydlardan ozod boʻlgʻan, har turli diniy amal va odatlardan ayrilgan, butun moddiy, hayotiy aloqalarni tark qilgʻan, ibodat va odatlarning hammasini buzgʻ uchi kishilarning ismidir.
Tasavvuf maslagidan “malomatiy” lar bilan qalandarlar orasidagi asosiy ayirma shundadirkim, “malomatiy”lar diniy ibodatlarni ijro qiladirlar, biroq ijro qilgʻanlarini xalqdan yashiradirlar.
Qalandarlar esalar toʻppa-toʻgʻri diniy ibodatlar va odatlarni buzadilar.
“Bahori ajam” egasi ham qalandar soʻzi ostida shunga yaqin izohot bergandan keyin mashhur Urfiy Sheroziyning forsi (y)cha: Sanamorai qalandar sardor ba men namon, Ki basi daroz didam rahu rasmi porson. va Mir Muhazziyning: Kunun bud beqalandar zi shom to dami subh, Har onki bud, ba masjid zi subh tokay shom baytlarini shohid keltiradir.
Hamda “Qalandar didairo megoʻyad “Qalandarro gufteand koʻch ast poʻsti taxti xudro bardush afkand kabi maqolalarning borligini ayricha qayd qiladir.
Mashhur Jomiy esa oʻzining “Nafahot ul-uns”ida mas’alaning ustini yopmoqqa tirishadir; qalandarlar haqqida yuqorida koʻrganimiz ma’lumotga yaqin ma’lumot bergandan keyin “Lekin qalandarlar ibodatlarning farz boʻlgan qismlarini ado qiladirlar” mazmunida bir da’voni maydongʻa tashlaydir.
Va oʻz zamonida “dinning hech bir qaydi ostigʻa kirmagan qalandarlarning “haqiqiy qalandar” emasliklarini soʻzlaydi va bu soʻz bilan oʻz zamonida ham yuqoridagi lugʻat kitoblarida koʻrilgan ma’ noda qalandarlarning borliklarini e’tirof qilgan boʻladir.
Biz, zotan moʻtadil bir mutasavvif boʻlgʻan Jomiyning yuqoridagi soʻzlarini diniy tarafkashlik(ka), deb bilamiz va qalandarliq haqqida yuqoridagʻi lugʻat kitoblarning ma’ lumotini haqiqat deb qabul qilamiz.
Zotan, yaqin zamonlargacha bizning oramizda ham “Qalandar Mashrab” va “qalandarxona” soʻzlarining qaydsizligini ifoda qilgʻani shuni quvvatlaydir.
Qalandarlikni Oʻrta Osiyoda qachondan boshlab oʻrunlashganidan ma’lumotimiz yoʻq.
Biroq Jomiyning yuqoridagi ma’lumotidan 15 nchi asrlarda qalandarlikning borliklari onglashilgani kabi mashhur Shayx Kamoliddin Husayn Xorazmiyning ham 15 nchi asrning oxirida Xorazmdan Xurosonga borayotqonda yoʻlda bir qalandarxonada qoʻngʻani “Miftoh ut-tolibin” ismli manqaba kitobida mazkurdir.
Qalandarliq musulmon tasavvufining shoʻbasidir.
Bu maslak bizning oʻlkamizda soʻng kunlargacha davom qildi.
Oʻzbekiston shaharlaridan har birining tashqarisida “Qalandarxona” ismli goʻzal bogʻcha holigʻa keltirilgan bir joy bor edi.
Qalandarlar shunda turar edilar.
Bular qisman mahalliy, qisman musofir, xususiy mulklari boʻlmagʻan kishilardan iborat boʻlib, asos kasblari tilanchilik edi.
Haftada(n) ikki daf’ a tilanchilikka chiqib, shahar va bozorlarni aylanar edilar.
Oʻzlarigʻa maxsus qalandariy kuylari bor edi.
Oralaridan eng yaxshi tovushlisi shu kuylarda Yassaviy, Mashrab kabi shoirlarning she’ rlarini oʻqur va boshqalari uning naqoratini qaytarib turar edilar.
Oralaridan bir boshliqlari boʻlub, munga “bobo” der edilar.
Tilanchilik chogʻida pulni shul bobolari terar va shundan ularni ta’min qilib turar edi.
Buxoro xonligʻi zamonida bularning ustida hukumat tomonidan tayinlangʻan bir “mutavalli” bor edi.
Qalandarlar tilanchilikdan toʻplangan pullarin shunga topshirar edilar.
Va shu mutavalli ularning haqlarini taqsim qilib berar edi.
Qalandarlarning oʻzlariga maxsus kiyimlari bor edi: bular kulox, dolq, kamar (belbogʻ), aso, kachkul, kadui matbah atalgan narsalardan iborat edi.
Bulardan boshqa teri, sufra sipirgiga ham ayricha ahamiyat berar edilar.
Buxoro qalandarlaridan Hoji Abdurahim tomonidan milodiy 1672 yilda yozilgʻan “Risolai odobi tariq” ismli bir kitobchada bular haqqida qiziq va tasavvufiy tafsilot berilgan.
Masalan, uning koʻrsatishiga koʻra, qalandar kulohi toʻrt turli boʻlgan: kulohi amir, kulohi roʻyat, kulohi subhoniy, kulohi ota.
Bu toʻrt turli kulohdan har birining toʻrt burchagi boʻladir.
Kulohning burchagiga forsi(y)cha “tark” derlar.
Qalandarlar soʻz oʻyini qilib, bu forsi(y)cha “tark” ni arabcha (tashlamoq, qoldirmoq, qoʻymoq ma’ nolaridagi “tark” soʻziga aylantiradirlar.
Ba kulohlarning “tark” (burchak)laridan har birigʻa arabcha “tark” soʻzidan foydalanib, bir turli tasavvufiy ma’nolar beradirlar.
Kamarlarining yetti bandi boʻlub, har bandi tasavvufdaki bir shartga ishoratdir.
Dolq: “Odobi tariq” gʻa koʻra, umuman, mutasavviflar kiyaturgʻan libos “dolq” atalib, bu uch turlidir: hirqa, kafaniy, janda, kachkul, kadui matbah va aso haqqida uzun-uzun, tasavvufiy ishoratlar va ramzlar taqadirlar.
Yana qalandarlargʻa maxsus shartlardan biri soch qoʻyishdir.
Aynuqsa, birinchi davrlarda soch qoʻyishni juda lozim deb biladirlar.
Oʻz oralarida soʻylashgʻa maxsus sun’iy bir tillari ham bor.
Unga “abdal tili” deyilar.
Yuqorida soʻylaganimiz qalandarxonalar ularning doimiy turish joylaridir.
Mundan yarim asr — bir asr burungi zamonga kelgan va Oʻrta Osiyo shaharlarining eng obod joyi qalandarxonalari edi.
Qalandarxonalar shahar xalqining juma kunlari chiqib oʻtiradurgʻan dam olish, sayohat joylari edi.
Qalandar haftada ikki kun (ma’lum kunlarda, bozorlari boʻlgʻan joylarda bozor kunlari) tilanchilikka chiqar edilar.
Boshqa vaqtlarda qalandarxonalarida nasha chekib, koʻknor ichish bilan mashgʻul edilar.
Diniy ibodatlarga ahamiyat bermas edilar.
Qalandarlar va qalandarliq haqqida bera olgannmiz shu nuqsonli ma’lumot ularning ijtimoiy mavqe’ larini chamalab boʻlsa ham belgilashga yordam qila olsa kerak.
Bizning fikrimizga koʻra, qalandarlar feoʻdalizm idorasining butun ogʻirligʻi ostida qolib ezilgʻan, bor-yoʻqlaridan ayrilgʻan, ezuvchi kuchga qarshu kurashmoq umidini tamom yoʻqotgʻan, shaxsiy hayotlarini ta’ mini uchun qoʻllaridan hech hunar kelmagan bir guruh boʻlganlar.
Bular tilanchilik bilangina ta’min etilmakda boʻlgʻan hayotlarining achchiq daqiqalarini nashaning mastligi ostida kechirishka tirishqonlar.
Mashrab mana shu guruh orasida yashagʻan kishi boʻlgʻan.
Uning bukun bizga ma’lum boʻlgʻan asarlari maqomatida unga nisbat berilgan she’rlar, 1906 nchi yilda Qozonda bosilgʻan “Boqirgʻon kitobi” da Mashrab taxallusli parchalar ham Mashrabka nisbat berilgan “Mabdayi nur” va “Kimyo” ismli manzum kitoblardan iboratdir.
“Boqirgʻon kitobi” dagʻi oʻn parchaning shul bizning Mashrabning asarlari ekani manqaba kitobidagi she’ rlarni tekshirganimizda qat’ iy suratda onglashildi.
Undagi she’ rlarning hammasi oz-koʻb oʻzgarishlar bilan manqabada mavjuddir.
Shuning uchun biz toʻppa- toʻgʻri manqabadagi she’rlar haqqida gapuramiz: manqabaning Mashrab tomonidan emas, uning muridi yo muridining muridi boʻlgʻan bir kishi tomonidan afsonaviy va xayoliy bir shaklda tartib qilingʻani boʻlgʻan gap.
Shuning uchun bu asarda Mashrabga nisbat berilgʻan she’rlarning hammasi Mashrabnikimi?
Manqabachining oʻzi ba’zi she’rlarni Mashrab ismi bilan unga qoʻshmadimi?
Mana bu haqli shubha ostida ishka kirishkanda natija tubandagicha boʻlub chiqadir: a) Mashrabga oid manqabaning turli nusxalaridagi Mashrab she’rlari son e’tibori bilan bir emas, ba’zida koʻb, ba’zida ozdir. Mening qoʻlimdagi ikki qoʻlyozma va bir bosma nusxadagi bu she’rlar son e’tibori bilan farqli. Oʻzbek Maorif komissarligiga oid mufassal bir qoʻlyozmada esa, gʻazal va muxammaslardan boshqa masnaviy shaklda ham toʻrt-besh uzun parchalar bor; b) manqabaning turli nusxalarida Mashrab taxallusidan boshqa taxalluslargʻa ham uchraladir.
Masalan, mening qoʻlimdagʻi ikki qoʻlyozmaning birtasida: Jism qolibdin nafas tori uzulmasdan burun, Boshinga davri qazo bazmi qurulmasdan burun, Xasta joning tiri rahmatdin soʻkulmasdan burun, Ey koʻngul, kasi asosi tan buzulmasdan burun, Oqi abiru kursiyi dandon toʻkilmasdin burun deb boshlangʻan 5 bandli bir muxammas bor.
Holbuki, aslida toʻqqiz banddan iborat boʻlgʻan bu muxammas Turdining devonida bor va “Fursating favt etma, Turdi, ish qil oʻlmasdan burun” misra’i bilan tamom boʻladir.
Bundan boshqa Ranjiy, Ahmad Qori, Mahvash, Ziyrak, Mansur kabi bizga aniq ma’lum boʻlmagʻan shoirlarning she’rlari boʻlgani kabi Mashrab taxallusli she’ rlar ham onasi va singlisi tillarida aytilgʻani va: “Qonimni toʻkar emish Balh shahrida Mahmudxon” deb oʻz oʻlimidan xabar bergan she’rlari borkim, bularni Mashrabning oʻzi albatta, aytmagʻan.
Mana bu namunalar manoqibdagi she’rlardan haqiqatan Mashrabniki boʻlgʻanlarini aniqlashni qiyinlashdiradir.
Bu toʻgʻruda manoqib kitobining boshqa-boshqa joylarda, boshqa- boshqa zamonlarda yozilgʻan turli nusxalarini yigʻib, diqqat bilan muqoyasi qilmasdan burun qat’iy bir narsa aytish mumkin boʻlmaydir.
Lekin, manqabada Mashrab taxallusi bilan koʻrsatilgan she’ rlarning hammasini birdan Mashrabniki emas, demak ham toʻgʻri boʻlmaydir.
Mashrabning qalandarligʻi, qalandarlik ijobiy boʻlub, diniy mas’alagʻa qarshu.
Shuning uchun Buxorodan quvilib, Balxda oʻldirilgani haqqida tarixiy ma’hazlarning qaydlarini nazarga olib, manoqibdagi she’rlaridan muhim bir qismining Mashrabniki ekanini qabul qilish mumkin.
Samarqandli Maleho oʻzining tazkirasida Mashrabdan qisqa-qisqa ikki forsi(y)cha gʻazal koʻrsatadir.
Buning birinchisi tamoman tasavvuf ruhida boʻlub, shariat qaydlarigʻa toʻgʻri kelmayturgan tarzda yozilgan: Balandiho zi xoki nakr shud koshonai moro, Falak qolini rangin naqsh, boshad xonai moro, Guli xurshid pindoro saharho az masti, Kafi sayyori afloq xumi mayxonai moro. K-on sozad haram chun shoʻlai imoni xud Mashrab, Gʻubori xoki roh rohibi butxonai moro.
Emdi biz manqabadagʻi she’rlardan Mashrabniki (deb) ishonganimiz parchalargʻa qarab uni tekshiramiz: Mashrab mutasavvifdir va mutasavvif boʻlgʻani uchun materialist va dinsiz boʻla olmaydir.
Uning she’rlarining har qatida muni koʻrib borish mumkin.
Manqabadagi ba’ zi hikoya va she’ rlargʻa aldanib, unga boshqa kimmat berish yaramaydir.
Butun ilohiyat falsafasigʻa mansub oqimlarda boʻlgʻani kabi tasavvuf oqimi ham aql va mantiq doirasida oʻz maqsadini izoh qilishdan ojizdir.
Bu nuqtani juda yaxshi onglagani uchun tasavvuf maktabi aql, mantiq, fan va tajribani oʻz falsafasidan uzoqlashtirishga tirishadir, ularga boykot e’lon qiladir.
Oʻz falsafasini “kashf ul-haqgʻa” tayandiradir.
Va oʻzining eng kuchsiz nuqtalarini she’ riy parchalar bilan qorongʻulatib oʻtkarmoqchi boʻladir.
Tasavvuf falsafasining asos nuqtasi “vahdati vujud boʻlgani uchun, aynuqsa, islom e’tiqodlariga toʻgʻri kelmaydir.
Mashrabning ham dinsizlik bilan sifatlanish va oʻldirilish sabablarini shu tomondan izlamak kerak: Dunyoni pushti po urub, Adhami benavo oʻzum, Avji falakda yurgan tariqi purziyo oʻzum, Nuktu tabiba hojatim dardima ham da’vo oʻzum, Kufr ila din ichinda yoʻq hech kima nisbatim mani, Ham vatan, ham safar oʻzum, ham shohu, ham gado oʻzum.
Mashrab(ning) mutasavvif Jaloliddin Rumiyning ta’siri ostida yozilgan bu gʻazalida “vahdati vujud”ning manmanligʻi oʻzini juda ochiq koʻrsatadir.
Jaloliddin Rumiy kabi Mashrab ham “har narsa oʻzimdan iboratdir”, deydi.
Va shuning uchun din olimlarining hujumigʻa uchraydir.
Mashrab butun mutasavviflar kabi dinni ichki va tashqi qismlargʻa ajratadir va tashqi yoqdan iborat deb tanigani diniy ibodatlarni tanqid qiladir: Ersiz ham bodasiz Makkaga bormoq nimadir, Qolgʻan Ibrohimdan ul eski doʻkonni na qilay? deydir.
Uning bu mavzudagi she’rlari koʻbraq forsi(y)chada oʻtkurlashadir.
Jaloliddin Rumiy, Abdulqodir Bedil kabi mutasavviflarning diniy dasturlargʻa sigmagʻan fikrlari uning forsiy she’ rlarida oʻzini koʻrsatadir.
Mashrabning she’rlarida, aynuqsa, forsiy she’rlarda Bedilning ta’siri koʻrinadir.
Aynuqsa, manqabaning bir koʻb nusxalarida koʻrilgan: Analhaq goʻn ijodam purvari... ishqam, Mudom az xun Mansur ast may durri sogʻiri iikam bayti bilan boshlangʻan gʻazal tamom bedilona yozilgʻandir.
Bedil Mashrab bilan zamondosh boʻlub, undan oʻn yil soʻngra Hindustonda oʻlgʻan.
Mashrab Hindustongʻa borgʻanda Bedil bilan koʻrishdimi yo Bedilning she’rlari oʻz tiriklik vaqtida Oʻrta Osiyoga kelib, mundagi shoirlarga ta’sir qilarlik darajada mashhur boʻlganmi?
Bu haqda qat’iy bir narsa aytmoq shu chogʻda menga mumkin boʻlmadi.
Mashrab oʻzidan burungi va muosiri boʻlgʻan bir koʻ b mutasavvif shoirlarimiz kabi hayajonsiz shoirlardan emas.
Uning she’rlarida har vaqt kuchli bir hayajonni koʻrib borish mumkin.
U koʻbrak Jaloliddin Rumiydagʻi soʻfiyona hayajonni oʻz she’rlarida aks etdirishga tirishadir: Gulshani bogʻi dahr aro bulbuli nagʻma bir oʻzum, Bir buti xush hirom uchun oshiqi darbadar uzum. Yo shahi mehribonmusen, yo mahi osmonmusen, Yer bila koʻkni oxtarib kavkabu qamar oʻzum. Oshiqi nuktadon manam, piri hidoyaxon manam, Shuhrati she’r bobida Mashrabi moʻtabar oʻzum. Oʻlturayin demasmusen, kuydirayin demasmusen, Bu boshinga balolari(ng) kelturayin demasmusen. Bir sari tashlabon mani xalq ichida berib azob, Qush kabi bol ila parim yuldurayin demasmusen.
(Forsi(y)cha) Mo bastam hirsem, mo dushmani oshnoem, Jabrailro zabar nest, dar olami ki moem, Az oshino nishasta, payvastaem bo doʻst, Bo xeshtan nishasta, lekin zi xud rahoem. Bo shayx ahd bastem, bo avliyon nishastem, Dar har kujoki biny hangomai xudoem.
Mana bu parcha Mashrabning Jaloliddin Rumiy kabi shoirlardagʻi soʻfiyona hayajonni oʻz she’rlarida aks etdirishka qanday urunganini koʻrsatadir.
Mashrabning umuman, lirikasi kuchli, uning yengil, oʻynoqi va chiroyli gʻazallari bor.
To kiydi qizil oʻzini zebo qilayin deb, Oʻt yoqdi jahon mulkina yagʻmo qilayin deb. Mashshota bila jilvada koʻrguzdi oʻzini, Mandek necha devonani shaydo qilayin deb. Zebo sanamim gul yuzidin pardani ochdi, Olam hama koʻz boʻldi tomosha qilayin deb. Shirin soʻz ila qoshu koʻzin jilvagar etdi, Oshubi balo, fitnani barpo qilayin deb, Mastona samand sakrata kelgach shahi hunrez, Shamshiri jafoni yana burro qilayin deb. Xanjar qoʻlida Mashrabin oʻldirgʻali keldi, Gʻavgʻoi qiyomatni huvaydo qilayin deb kabi goʻzal parchalar yozadir.
Mashrabning eng koʻb suygani shakl mustazod shaklidir.
Mustazod: har bir misra’idan keyin shul misra’dagi vaznning ma’lum bir miqdori qadar soʻz ilova qilingʻan shaklga aytiladir.
Adabiyot qindachilari aksariyat bilan bu shaklni “hazaj” bahridan “maf’ uvlu mafoiylu mafoiylu fa’uvlun maf’uvlu fa’uvlun” vazniga maxsus deb biladirlar.
Oʻzbek va chigʻatoy shoirlari orasida, men Mashrab qadar mustazodni koʻp yozgʻan bir shoirni uchratmadim.
Mashrabning chiroyli mustazodlari bor: Bu xasta vujudimni mani oʻrtadi bir yoʻl, ul gʻunchai xandon, Ul gul yuzini ishqida men volayu hayron, ul zulfi parishon. Bir rahm qilib soʻrmadi holimni nechuk deb, ul orazi gulgun. Yuz va’da qilib bizga vafo aylamadi hech, ul va’dasi yolgʻon. Parvona sifat ishq oʻtida kuydi bu jonim, yoʻq sabru qarorim, Ovozai husningki solib, olama gʻulgʻul, el barchasi hayron. Bir necha mahaldirki ongʻa rozi dil aytdim, devonai Mashrab, Berahm ekan, kelmadi bir dam qoshim uzra, ul zolimi davron.
Biroq, umuman olgʻanda, Mashrabning koʻbrak she’rlari dunyoga tasavvuf koʻzligidan qarash, badbinlik, yigʻloqilik, tarki dunyo, jinnichilik, qalandarliq ta’limoti bilan ommani zaharlamoq uchun yozilgʻan.
Mashrab oʻzini yigʻlash uchun haqli koʻrsatadir: Matlabim bor — noravo, man yigʻlamay kim yigʻlasin. Dard beribdir bedavo, man yigʻlamay kim yigʻlasin. Zulmati motamda qoldim bu xatarliq yoʻl aro, Bekasu berahnamo, man yigʻlamay kim yigʻlasin deb oʻzi yigʻlash sabablarini izoh qiladir.
Zotan, Mashrab oʻz muhitida yigʻlamoqdan boshqa bir narsani koʻrmaydir, yo koʻrgusi kelmaydir.
Uning nazarida bazmning sham’i parvonasi, may shishalari hammasi hammasi yigʻlaydir.
Ul bolasini yoʻqotgʻan otagina yigʻlaydir, deb oʻylamaydir, bolaning-da otasi uchun yigʻlaganini nazarga oladir: Kecha bazmingdan yiroq ishq ahli chandon yigʻladi, Kuydi ham parvonau sham’ i shabiston yigʻladi, Sogʻinib Yusufni yolgʻiz yigʻlamas Ya’qub zor, To musofir boʻldi Yusuf Ibn Kan’on yigʻladi. Soqiyo, sun bir surohi dam badam faryod etib, Ahli majlis oldigʻa yosh oʻrnigʻa qon yigʻladi deydir.
Shuning uchun soʻzini tinglagʻanlarga “yigʻla” deb nasihat qiladir.
Yoʻl xatardir, borasan bemuttakosen yigʻlagil, Har dam qoʻysang, giriftori balosen, yigʻlagil deydir.
Uning bunday koʻz yoshi bandasi boʻlganiga bir koʻb sabablarning boʻlishi mumkin: ib yigirib sotib “nafaqayi ahli ayol” qilgʻuchi kambagʻal bir onaning quchogʻida, uning koʻz yoshlari orasida oʻskani, shul qashshoqlik ta’siri bilan tilanchi sayoqliqqa va shu yoʻldan qalandarliqqa majbur boʻlgʻani, oʻzidagi e’tirozchilik tabiati sababidan borgan joyida kaltak yegani kabi hollarni bu qatorda koʻrsata olarmiz.
Mashrab Qashqar safaridan qaytqonida onasini koʻmadir.
Ib yigirib uni oʻstirgan onasining oʻlumi Mashrabga juda yomon ta’sir qilgʻan hodisalardan biri boʻlsa kerak.
Onasining oʻlumi munosabati bilan yoniq samimiy bir marsiyasi bor: E safo baxshi bahoru boʻstonim qaydasan, Nuri diydam, mushfiqim, oromi jonim, qaydasan, Yolgʻiz uylarda rapiqu hamzabonim, qaydasan Volidam, Makkam, Madinam, mehribonim qaydasan bandi bilan boshlangʻan muxammas-marsiya Mashrabning ona oʻlimidan qanday qaygʻurgʻanini koʻrsata olarliq darajada kuchli va samimiydir.
Mashrabning kuchli bir uslub egasi boʻlgʻanini forsi(y)cha, oʻzbekcha she’rlarida koʻra oldik, “Devonayi Mashrab” manqabasida vazn, qofiya va mazmun tomonlaridan tamom buzilgan bemaza narsalar ham juda koʻbdir.
Bularni shul buzuq hollarida yuqoridan beri uslubi bilan tanisha kelganimiz Mashrabning she’ rlari deb qabul qila olmaymiz, albatta.
Bular yo yomon kotiblar tomonidan buzila-buzila biz koʻrgan shaklga kirganlar yoxud manqabani yozgʻan va oʻqigʻan bir koʻb yarim shoirlar tomonidan soʻngralar ilova qilingʻan parchalardirlar.
Mashrabning tili soddadir.
U koʻbrak shahar tilining eng takallufsiz uslubida yozadir.
“Dur” qoʻshimchasining bukun bizda ishlatilgan “r” siz shaklini koʻbrak ishlatadir: “Mashrabi benavoduman, Vasling uchun gadoduman, Hajr oʻtigʻa kuyoduman, Yor jafosini koʻring”.
“Xolu xatingni koʻrmasam, yoʻqtu qarorim ey sanam”, “Devonaduman doʻxtari sultoni ajamgʻa” .
Gʻarb turkchasini ham Mashrab tilida koʻzga koʻrinarlik ta’ siri bor: Bu gʻussadin oʻlsam, boshima ohim alamdir. Mashrab oʻzingni solma necha turli jafogʻa, Bas, jandani kiydim, oʻzimi darbadar etgim, Arhi dilima etmak uchun zor solibman. Xay-xay na goʻzalsan, na ajoyib, na qiyomat.
Bukun bizda “bilmaysan”, “kelmaysan” shaklida ishlatilgan fe’lning chigʻatoychada “bilmon”, “kelmon” shaklida, oʻgʻuzchada “bilmam”, “kelmam” shaklida ishlatilgani ma’lum.
Mashrab esa “bilmaysan” fe’lini “bilmang” shaklida ishlatadir: Mani mavjudligʻim bazmi harobot erdi san, bilmang Gunash kordir sarupoyim, karomat erdisan bilmang. Mani Majnunni bekor anglama, e ahli gʻaflat san, Ki kunda boshima yuz mingcha ofat erdi san bilmang.
Endi Mashrabgʻa nisbat berilgan “Mabdayi nur” kitobiga koʻchaylik.
1912 yilda Buxoroda tosh bosmada bosilgan bu kitob mashhur Jaloliddin Rumiyniyning masnaviysigʻa oʻzbek tilida sharh kabi yozilgandir.
Jaloliddin Rumiyning masnaviysidan ba’zi baytlar olingʻan.
Har baytning forsi(y)cha matnidan keyin ayni vaznda oʻzbekcha manzum sharh boshlanadir.
Sharhda Jaloliddin Rumiyning soʻfiyona ramzlari izoh etiladir.
Ondan keyin soʻzning borishiga munosib bir-ikki hikoya beriladir.
Aksariyat e’ tibori bilan bu hikoyalar mashhur soʻfilarning hayotlaridan olingʻan yoxud shularning hayotigʻa bogʻlangan boʻladir.
Hikoyadan keyin shul oʻringʻa munosib oʻzbekcha gʻazal keladir.
Gʻazallarning oxirgi misra’ ida “Mashrab”, “Mabdayi nur” soʻzlari barovar yuradir.
Fikrimcha, bu kitoblar “Mabdayn nur” atalishi ham shuning uchun boʻlsa kerak.
Gʻazaldan soʻngra yana Jalol Rumiyning masnaviysidan bir bayt berilib, yuqoridagi tartib bilan davom etiladir.
“Mabdayi nur” kitobi uch jild boʻlub, “Masnaviy” ning 1-2-3-jildlariga bogʻlangan.
Mashrabning manqabadagʻi gʻazallaridan bir qismida koʻrilgan hayajon “Mabdai nur” dagi gʻazallarda yoʻq.
Umuman, “Mabdai nur” dagi gʻazallar soʻfiyona nasihatlardan, yigʻlashga tashviq, oʻlumdan qoʻrqitish kabi mavzularga bagʻishlangan.
Masalan: Xudo yoʻlida yigʻlash kerakligi haqqida Jalol Rumiyning shu forsi(y)cha baytini oladir: Rahmatam mavquf on xush guziho ast, Chun girist az bahri rahmat mavj xost.
Va shuni tubandagicha izoh qiladir: Ingla har soatki, joning boricha, Zikri haq aytkin zaboning boricha. San bu davlatxonada dam oʻltuma, Qil yoqangni chok begʻam oʻltuma. Har kishi begʻamu joyidir jahim, Onga yetmas bordi rahmatdin nasim. Sanki oqilsan, bu yoʻlda navha qil, Navhasizdir toati mardi baxil.
Undan soʻngra qargʻani yiqilgʻani uchun yigʻlagʻan bir “zolimni juda qattiq soʻkadir.
Giryalarga xosiyat bisyordir, To u girya, to bu girya kordir. Har eshak hang aylasa girya dema, Xutga ham bor, xargʻa ham bor zamzama. deb oʻziga koʻra maqbul boʻlgʻan yigʻlash bilan maqbul boʻlmagʻan yigʻlashning ayirmasini koʻrsatadir va shul yogʻlash haqqida yana uch hikoya bergandan keyin:
Oxir koring nechuk boʻlgan, bu yoʻlda bexabar yigʻla, Hama haq ichra jo boʻldi, qoʻpub shomu sahar yigʻla. Agar mahsharda goʻrdin surroʻ boʻlub qoʻpay desang, Qadingni xam qilib dargohgʻa bosh ur, beshtar yigʻla baytlari bilan boshlangʻan bir gʻazal berib, yana “Masnaviy”ning forsi(y)cha bir baytiga koʻchadir.
Emdi bu kitob Mashrabnikimi, yoʻqmi degan bir mas’alaning ustida bir oz turayik.
Prof. Vyatkin “Mabdayi nur” kitobining ma’lum manqabadagi Mashrabniki ekaniga shubha qiladir.
“Mabdayi nur” dagʻi she’ rlar bilan manqaba orasida Mashrab ismidan boshqa hech bir oʻrtoq narsa yoʻqdir.
“Mabdayi nur” ning boshqa bir Mashrabniki boʻlmoq ehtimolini taqdim qiladir.
17 nchi asrning oxirlari bilan 18 nchi asrning boshlari orasida yozilgʻan “Mabdayi nur” bu asrlarda Mashrab ismli tarixiy bir odam borligʻigʻa shubha qoldirmaydir.
P.Vyatkin mana shu tarixiy Mashrab bilan manqaba qahramoni boʻlgʻan Rahim bobo — Mashrabning bir kishi ekanini ocha olsa edi, bu davrda afsonaviy bir Mashrab oʻylab chiqarishga luzum qolmas edi, albatta.
Biz, zotan, “Mabdayi nur”ga qaramasdan, manqaba qahramoni boʻlgʻan Rahim bobo — Mashrabning tarixiy qahramoni boʻlgʻan Rahim bobo Mashrabning tarixiy bir shaxs ekanini isbot qila oldiq.
Emdi “Mabdayi nur”ning ham shu Rahim bobo — Mashrab tomonidan yozilganini isbot qilamiz: a) “Mabdayi nur” ning tili manqabadagʻi she’rlarning tili bilan birdir. Buni yuqorida koʻrsatganimiz namunalar juda yaxshi koʻrsatadir; b) Maorif komissarligi ixtiyorida boʻlgʻan mufassal “Devonayi Mashrab” kitobida toʻrt-besh parcha masnaviy borki, uslubi har jihatdan “Mabdayi nur” uslubining aynidir; v) Ofoq Xoʻja muridlari orasida Jaloliddin Rumiyning masnaviysini oʻzbekcha sharhlab yurishga ayricha ahamiyat berilgan. Majzub Namangoniy oʻzining “Tazkirat ul avliyo”sida Ofoq Xoʻja muridlaridan qashqarlik Maqsud Xoʻjaning ham “Masnaviy” ni oʻzbekcha sharhlab, dars berib yurganini maxtab yozadir. Mashrabning oʻziga ham Jaloliddin Rumiyning ta’siri boʻlgʻanini yuqorida koʻrgan edik. Zotan, Jaloliddin Rumiydan ta’sirlangan Mashrabning oʻz doirasinisg talabiga muvofiq masnaviy sharhi yozishi qadar tabiiy narsa yoʻqdir; d) bularning ustida bir “Mabdayi nur” egasining Ofoq Xoʻjaning muridi boʻlgʻanini ham xabar bersak, ikkala Mashrabning bir odam ekaniga hech kimning
shubhasi qolmasa kerak.
Buxoroda bosilgan “Mabdayi nur”ning 302-sahifasida: Imoning ravnaqi sohib duoni qiymatindadir misra’i bilan boshlangʻan bir gʻazalning oxirida shu bayt bor: Yetushti Mashrab oʻshal koni mabdai nurgʻa, Valiyi Xojai Ofoq shohni hu(r)matindandur.
Bu esa Ofoq Xoʻjaning muridi ekanini, ya’ni manqaba qahramoni boʻlgʻan Rahim bobo Mashrabning oʻzi ekanini ochiq koʻrsatadir.
Buxoroda bosilgan “Mabdayi nur”ning oxirida “Kimiyo” ismli bir kitob bor.
Aruzdagi “hazaj” bahrining “mafoiylun mafoiylun fa’uvlun” vaznida yozilgʻan turli axloqiy hikoyalardan iboratdir.
Asarni bostirgʻ an kitobchining soʻziga koʻra, bu ham Mashrabning asaridir.
Bu asar uslub yogʻidan “Mabdayi nur” dan ayrilmaydir.
Lekin, buning ham haqiqatan Mashrab tomonidan yozilib-yozilmaganiga oid qoniqarli bir ishorat va qaydgʻa uchray olmaganimizni e’tirof qilamiz.
Mashrabning oʻz zamonida teran mutasavvif va kuchli shoirlardan boʻlgʻanini asarlaridan onglaganimiz kabi u toʻgʻruda Majzub Namangoniy “Tazkirat ul-avliyo”sida bizga ochiq xabarlar beradir.
Shunday boʻlgʻach, uning zamondoshlarigʻa va oʻzidan soʻngragi oʻzbek shoirlariga koʻzga koʻrinarlik ta’sir qilgʻanini qabul qilmay chora yoʻq.
Lekin, bizning hali yaxshi tekshirilmagan, tartibka kirmagan, hatto keraklik materiallari, ma’xazlari toʻplanmagʻan bir adabiyot tariximiz bor.
Bu hol bizning istaganimizcha tekshirishni davom etdirishimizga mone’ boʻladir.
Mashrabning oʻzidan keyingi shoirlarga ta’sirini tekshirish uchun ayricha ishlashka toʻgʻri keladir.