Abdurauf Fitrat korpusi

“Muqaddimat ul-adab” arab til(i), adabiyotining eng mashhur olimlaridan Zamaxshariy (Abul Qosim Mahmud binni Umar az-Zamaxshariy hijriy 538 da oʻlgʻan) tomonidan yozilgan arab lugʻati boʻlub, (uning muallifi) arab olimlari orasida juda katta e’tibor topgan bir kishidir.
“Kashf uz-zunun” egasi Kotib Chalabiy bu kitob toʻgʻrusida yozganida buning Zamaxshariy tomonidan yozilib, xorazmshohiylardan Sulton Otsizga tortuq qilinganini soʻylab ismlar, fe’llar, harflar, ism oʻzgarishlari, fe’l oʻzgarishlari unvonlari bilan besh qismga ajralganini bildiradir.
Bu kitob har qayda “Muqaddimat ul-adab” atalgʻan; “Lugʻati Xorazmshohiy” atalganiga oid “Kashf uz-zunun”da- da, boshqa manbalarda-da hech bir qayd yoʻqdir. Biroq Zamaxshariyning oʻzi kitobning bosh tomonida “Abul Muzaffar Otsiz ibni Xorazmshohning amri bilan uning boy kutubxonasi uchun shu kitobni uning oti bilan atadim” deydir.
Demak, bu kitobning asl oti “Lugʻati Xorazmshohiy” boʻlsa ham ilm egalari orasida “Muqaddimat ul- adab” deb shuhrat chiqargʻan.
Bu kitobni Olmoniyaning qaysi bir shahrida mustashriqlar tomonidan bosilganini burungi “Shuro” jurnalida oʻqugʻan edim.
Zamaxshariy bu kitobini arabchada yozgan, forsi(y)cha yo turkchaga tarjima qilgʻanini koʻrsatmagan.
“Kashf uz-zunun”da-da, boshqa manbalarda-da buning Zamaxshariy tomonidan forsi(y)cha yo turkchaga koʻchirgani koʻrsatilmaydir.
“Kashf uz-zunun”da buning hijriy 1120 nchi yilda usmonli turkchasiga Xoʻja Ishoq afandi tomonidan koʻchirilgani koʻrsatilgandir.
Buxorodagi Ibn Sino kutubxonasida bundan iki nusxa bor.
Bir nusxasi hijriy 705 nchi yilda Hamid Hofiz degan bir kotib tomonidan yozilgʻan, kitobning besh qismi ham tamom mavjuddir.
Ismlar, fe’llar qismlari arabcha ostida forsi(y)cha tarjima etilgan, qolgʻan uch qismi esa tarjimasiz davom etgan.
Ikinchisi hijriy 898 da 10 Darvish Muhammad degan bir kotib tomonidan yozilgan, hoshiyasida vaqfligini koʻrsatkuchi tamgʻalar (muhrlar) bor.
Tamgʻalarda forsi(y)cha: Vaqfi in nusxa az bahri rizoya mustaxon Xast Qulboboi Koʻkaltoshi Abdullohxon bayti yozilib, ust tomonidan 977 raqamlari qoʻyilgan.
Bundan onglashiladirkim, bu kitob mashhur oʻzbek xoni Abul Muzaffar Otsiz binni Qutbiddin xorazmshohiylardan boʻlib, Hijriy 551 da oʻlgandir.
Abdullohxon (940-1006)ning ulugʻbeklaridan Qulbobo Koʻkaltosh tomonidan 977 nchida qaysi bir kutubxonasida boʻlgani, ovroʻpali mustashriqlargʻa ma’lum boʻlgʻani kabi oʻzbek ilmiy kishilariga ham ma’lumdir.
21 nchi yillarida Toshkentdan Buxoroga kelgan ilmiy hay’at tomonidan bu kitobdan bir nusxa yozdirilib, Toshkentga yuborilgan edi.
Biroq bu kungacha shu kitob toʻgʻrusida jiddiy tekshirish yasab, ilmiy bir maqola yozguchi kishi boʻlmadi.
Men oʻzimning kuchsizligimga qaramasdan mana shu maqolani yozub maydonga chiqarmoqchi boʻldim.
Mening bu maqolam ilmiy kishilarning diqqatlarini bu kitobga tortishga sabab boʻlur, deb umid etaman.
Kitobning ismlar, fe’llar, harflar, ism oʻzgarishlari, fe’l oʻzgarishlari unvonlari bilan besh qismdan iborat boʻlganini yuqorida yozgan edim.
Bizning qoʻlimizdagi bu nusxada yolgʻuz ismlar, fe’llar qismlari olingan, qolgʻan uch qismi tashlangan.
Mazkur uch qism kitobdan tushib qolgan emas; maxsusan shu iki qism olinib, qolgʻan uch qism kerak topilmagʻan-da, kitobning ismi bilan kitobat tarixi yozilib kitob bitirilgan.
Kitobdagi arabcha har bir soʻz forsi(y)cha, chigʻatoycha, yana uchinchi bir tilga tarjima etilgan.
Har soʻzning boshda arabchasi, uning ostida forsi (y)chasi, uning ostida chigʻatoychasi, ondan tuban mana shu bilmaganimiz tilda yozilgan.
Mana shu tartibda: vaqt (arabcha) hangom (forsi(y)cha) chok (chigʻatoycha) joq (?)
Bundan soʻng vaqtning jam’i boʻlgʻan avqot soʻzi yozilgan; buning birligi boshqa tillarda (n) oʻtkani uchun bunga ayricha ma’no bermaganda jam’ boʻlgʻanini bildirgali (j) ishorati qoʻyulgʻan.
Mana shunday: vaqt avqot (arabcha) hangom j (forsiycha) chok j (chigʻatoycha) joq j (?)
Ondan keyin vaqt soʻzi bilan bir ma’noda yurgan zamon soʻzi olingan.
Bunga ham boshqa tillarda ayrim-ayrim ma’no bermasdan vaqt soʻzining misli demak uchun (m) ishorati yozilgan.
Arabcha xurj soʻzining ostida forsi(y)chasida xurjin yozilganda, qolgʻan iki tilda ham shul xurjin soʻzining ma’lum, tanilmish ekanini koʻrsatmak uchun ma’ruf soʻzidan “f” harfi qoʻyilgan.
Demak, bu kitobda j — jam’, m — misl, f — ma’ruf ishoratlari bordir.
Bu kitobdagi chigʻatoy lugʻatlarining navoyilar zamonidan yo undan burungi zamonlardan qolgʻan bir manba boʻlgani uchun bizga yararliq ekaniga shubha yoʻqdir.
Biroq mas’ala buning haligi bilmaganimiz lugʻatidadir, bu qaysi til?
Qanday lugʻat?
Boshlab bu kitobni Buxoroda koʻrib, menga yozgʻan (men Toshkentda edim) Bulot Soliev buning moʻgʻulcha boʻlmoq ehtimolini soʻylagan edi.
Toshkentdagi ba’zi mustashriqlarning buning moʻgʻulcha ekaniga ishonmay yurganlarini kimdandir eshitkanim bor.
Men oʻzim moʻgʻulcha bilmaganim uchun bu tugʻruda qat’iy bir narsa ayta olmayman.
Shuning uchun haligi bilmaganimiz tillan ba’zi soʻzlarini chigʻatoycha muqobillari bilan yozib, “Maorif va oʻqitgʻuchi” jurnali vositasida ilm egalariga arz qilishdan boshqa choram yoʻqdir.
Oro-soro chigʻatoycha — bu oyning bukun ham bizdagi ismi “oro”dir.
Shilon choq — quyosh chiqqandan bir oz soʻngi zamon bizning “nonushta” deganimiz choq.
Bu soʻz xonlarning rasmiy ziyofati boʻlgan shilon-shulon soʻzining xuddi oʻzidir.
Girdibod, buning chigʻatoycha-oʻzbekchasi ham quyundir.
Moʻgʻulcha askariy taqsimotda oʻng, soʻl qoʻllargʻa “bir anfar, juvanvar” deyiladir.
Buning moʻgʻulcha ekani ma’lum.
Oʻtkan zamon fe’llarining qoʻshimchasi turk tillarida “-di”, “-ti” dir, bunda esa “ba”dir: unoba tushti.
Buning “emak” soʻzi bilan munosabati bor ekan.
Shuning bilan birga kitobimizdan bir betning suratini ham oʻquvchilarimizga taqdim qilib, soʻzni bitiraman.