Abdurauf Fitrat korpusi

Tarix: millatlarning oʻtmishini, taraqqiyotini hamda tanazzulining sabablarini oʻrgataturgʻan ilmdir.
Tarix ikki qismdan iboratdir: umumiy tarix va xususiy tarix.
Umumiy tarix shunday tarixki, hamma millat va jamiyatlarning ahvolini yozaturgʻan ilmdir.
Xususiy tarix yolgʻiz bir millat va bir jamiyatning tarixini yozadi.
Islom tarixi ham xususiy tarix boʻladir.
Islom tarixi Hazrati Paygʻambar (s.a.v.)ning dunyoga kelishlaridan va islom dinining tarqalishi xususinda bahs qilib, islom olamining taraqqiyoti va tanazzulini bizga onglatadir.
Binobarin, uni bilish har bir musulmon uchun lozimdir.
SAODAT ASRI Rum va Eronning islom paydo boʻlishidan avvalgʻi ahvoli Isoviy (nasroniy) tarixning besh yuzinchi yillari dunyoda ikki ulugʻ davlat mavjuddirki, bunlarning biri Rum, ikkinchisi Eron boʻlgan.
Ularning podshohlaridan birlari doimo ikkinchisining ustiga lashkar tortib, uzoq muddatlar bir-birovlari bilan jang qilgʻanlar.
Oqibat ular quvvatdan qolib, har bir mamlakat tobora zaifla- shib, bor kuchi bilan yana lashkar va pul yigʻar, yana bir- birovlari bilan jang qilmoq payida boʻlgʻanlar.
Boshqa tarafdan bu ikki mamlakatning xalqi ham turli axloq- sizliklar va beandishaliklarga mubtalo boʻlgʻan, gohida sa- babsiz diniy ixtiloflar, gohida podshohlarni yiqitish bahonasida xalq ustigʻa qilich tortib kelardilar.
Fisk va fujur, zoʻravonlik va bosqinlar, jabr va zulm kabilar bu yurtlarda keng tarqalgʻandir. Binobarin, bu yurtlar kun- dan-kun xaroblashib, xalqining soni kamayib borgan.
Arab yarim oroli va er xalqining ahvoli Bu ikki mamlakatning janub tomonida boshqa bir kit’a borki, uni Arab yarim oroli (Jaziratu-l-arab)3 deb atashgan.
Bu erning xalqi arablardir.
Arab yarim oroli Rum va Eron yurtlari kabi obod emas, balki koʻp yerlari qumlikdan iborat boʻlib, ba’zi qit’alardagina obod manzillar mavjud.
Bu qit’alardan eng mashhuri va muboragi Hijozdirki, bu qit’ada Makka ham Madina joylashgʻandir.
Xaritaga qarasangiz koʻrasizki, bu Hijoz qit’asining bir tarafi Qizil dengiz va boshqa bir tarafi choʻldir.
Binobarin, bu yerlarni Rum va Eron davlatlari egallay olishmagʻan.
Bu yerliklarning oʻzlari-da Rum va Eron davlatlari kabi oʻz hukumatlariga ega boʻlmay, qabila-qabila, ya’ni toʻp-toʻp boʻlib yashagʻanlar.
Har qabilaning oʻz sardori boʻlib, hamma arablar johil va badaviy (sahroyi) edilar.
Choʻponlik va qaroqchilik bilan kun koʻrganlar, har bir qabila boshqasi bilan har yili bir necha marotaba jang qilib, qon toʻkkan.
Ularning dini butparastlik boʻlgʻan.
Makka shahridagi Ka’ba xonasida uch yuz oltmish but (sanam) oʻrnatilgan boʻlib, har qabila bularning biriga-da sajda va ibodat qilgʻanlar.
Shuningdek, qimorbozlik va sharobxoʻrlik ular ichida tarqalgʻan edi.
Agar ularning xotunlari qiz tugʻsa, or qilib, begunoh goʻdaklarni tiriklayin goʻrga koʻmar edilar.
Shunday qilib, u vaqtlarda Rum, Eron va Arabiston xalqi bu holda-da, boshqa yurtlar ulardan ham yomonroq holdadirlar: yer yuzi tamoman xarob holgʻa kelgan edi.
Buyuk Hazrati Parvardigor bu dunyoning xarobaliklarini xohlamas edi, istadiki: bir paygʻambir tayin qilinsun-da, odamlar ahvoli yaxshilansun.
Paygʻambarni bu Rum va Eron millatlarining ichidan tayin qilmadi, chunki ular koʻp beaxloq, beandisha va begʻayrat boʻlib kelgan edilar.
Hijoz arablari-da hech vaqt Rum va Eron podshohlariga tobe’ boʻlmagan va u mamlakatlar xalqi bilan hamrohliq qilmagʻan: ulardan yaxshiroq edilar.
Ba’zi yaxshi odatlari: musofirparvar, rostsoʻz, gʻayratli, soʻzamol va shoirmijoz boʻlgʻanlar.
Binobarin, Xudoyi taolo u buyuk Paygʻambarni arab qavmidan tayin qildiki, ul janob bizning paygʻambarimiz Hazrati Muhammad alayhissalom boʻldilar.
Hazrati Rasuli akram alayhissalomning dunyoga kelishlari Yuqorida aytdikkim, arablar qabila-qabila boʻlib yashaganlar.
Hijoz arablari ham shu kabi bir necha qabiladan tarkib boʻlgʻan.
Ularning ichida eng ulugʻ va e’tiborlisi Quraysh qabilasidirki, zero Ka’baga xizmat etish ularning qoʻlida boʻlgʻan.
Quraysh qabilasining bir sardori boʻlib, uni Abdulmutallib deb atashgʻan, uning Abdulloh ismli oʻgʻli boʻlib, Abdulmutallib bu oʻgʻlini boshqalaridan koʻbrak yaxshi koʻrardilar.
Omina ismli bir arab qizini Abdullohga nikohlab berdilar.
Omina Abdullohdan homilador boʻldi.
Yetti oydan soʻng Abdulloh savdogarlik vajhidan Madinagʻa borib, u yerda vafot qildilar.
Yana ikki oydan soʻng isoviy sananing 570 yilida Rabbiyul-avval oyining 12-sida dushanba kuni Allohning rahmati bilan bizning paygʻambarimiz hazrati Muhammad alayhissalom binni Abdulloh Makka shahrida Ominadan dunyoga keldilar.
Hazrati Paygʻambarning tarbiyalari Chunonchi, yuqorida oʻqugʻanimiz kabi Hazrati Paygʻambar dunyoga yetim keldilar, otalari olamdan oʻtgan edilar.
Binobarin, ularning bobolari Abdulmutallib ul Hazratning tarbiyalarini oʻz boʻyniga oldilar.
Makka xalqining bir yaxshi odati bor edikim, yangi tugʻilgan goʻdaklarni sahroyi enagalarga berib, shahar tashqarisiga chiqarib yuborar edilar.
Abdulmutallib ham ul hazratni Halima ismli doyaga berib, shahardan tashqariga chiqarib yubordilar.
Halima bir yil ul hazratni tarbiya qildi, soʻngra qaytarib topshirdi.
Hazrat olti yoshga toʻlgʻanlarida onalari dunyodan oʻtdilar va sakkiz yoshga toʻlgʻanlarida bobolari ham vafot qildilar.
Amakilari Abu Tolib ul Hazratni oʻz himoyasigʻa oldilar.
Oʻn uch yoshga toʻlganlarida Abu Tolib bilan Shom shahri tomon yoʻlgʻa otlandilar.
Yoʻlning yarmida Buhayro ismli bir nasroniy rohib ul Hazratni koʻrib, ularning ba’zi alomatlaridan Paygʻambari oxurzamon ekanin payqadi va Abu Tolibgʻa dedikim: “Bu yigitni Shomda yahudiylar tanib qolsalar, anda zarar yetkazarlar”.
Abu Tolib Buhayroning soʻzlarini qabul qilib, Makka qaytib ketdilar.
Paygʻambarning xotun olishlari Hazratning axloq va odoblari bisyor maqbul va komil boʻlgʻan: hech vaqt yolgʻon gapurmaganlar, hech kimga xiyonat qilmagʻanlar, noinsoflik, muruvvatsizlik va behayolikdan yiroq edilar.
Binobarin, ul Hazratning e’tiborlari kundan-kunga ortib ziyoda boʻlgʻan, Makka xalqi ul hazratni Muhammad Amin deb atadi.
Ul hazrat yigirma toʻrt yoshga toʻlganlarida makkalik Xadicha ismli moldor ayol unga molin berib Shomga yubordilar.
Bu daf’a ham yoʻlning yarimda Nasturo ismli bir nasroniy rohibi koʻrib, unga Shom safarini man’ qilgʻan.
Shu sababdin mollarni oʻsha joyda katta foyda evaziga sotdilar va qaytib ketdilar.
Xadicha ul Hazratdan juda mamnun boʻldi.
Yigirma besh yoshlarida ekanida Xadichani oʻz nikohlariga oldilar.
Ul hazratning paygʻambar boʻlishlari va vahiy kelishi Yuqorida Hazratning yaxshi odob-axloqi haqida ozroq oʻqugʻan edik.
Ularning odoblari kundan-kun ziyoda boʻlgʻan.
Ul hazrat makkalik kishilar kabi butlarga ibodat qilmagʻanlar, ularni yomon koʻrardilar.
Qirq yoshga yetganlarida Alloh tomonidan Jabroyil orqali “Iqra’, bismi rabbika” oyati nozil boʻldi va soʻnggi uch yil ichinda hech bir oyat kelmagan.
Soʻngralari “Ya ayyuha-l-mudda-s-siru qum faanzir” oyati kelgan va ul hazratni paygʻambarlikka amr qildilar.
Ul Hazrat bu xabarni avval Xadichaga, soʻngralari Hazrati Abu Bakr va (Hazrati) Aliga yetkazganlar: ularning hammalari musulmon boʻlishgan.
Hazrati Ali bu vaqtlar yosh bola boʻlgan.
Binobarin, aytalarkim, eng avval musulmon boʻlgʻan kimsalar: ayollardan Hazrati Xadicha, erkaklardan Hazrati Abu Bakr, goʻdaklardan Hazrati Ali musulmon boʻldilar.
Bundan soʻng Hazrati Abu Bakrning dalolati bilan Makkaning bir necha ulugʻlari musulmon boʻldilarki, musulmonlarning soni yigirmata boʻlgan.
Hazrat bu yangi musulmonlar bilan pinhona ibodat qilib, suhbat qurardilar.
Lekin yangi dinni yaratmoq buyuk ishdirki, yashirub boʻlmas.
Hazratning Paygʻambarligi Makkaga ovoza boʻldi, hamma eshitganki odamlar bu voqeadan hayron boʻldilar va ulardan ba’zilari kelib soʻradilar, hazrat ularga-da anglatdilar.
Shunday qilib, islom dini ularga ma’qul boʻldi.
Odamlarni pokizalikka, Xudodan qoʻrqushgʻa, ezgu ishlarga amr berdilar, odamxoʻrlik va behuda ishlarni man’ qildilar.
Arablar bu dinga ragʻbat koʻrsatdilar.
Vale Makkaning ayrim ulugʻlari, masalan, Abu Jahl va Abu Sufyon: “Agar biz musulmon boʻlsak, Muhammadgʻa tobe’ qolub, ulugʻlikni qoʻldan berurmiz”, deb musulmon boʻlmadilar.
Musulmon boʻlgʻan odamlarga-da koʻp azob berdilar, ul hazratning oʻzlariga ham koʻp azob yetkazganlar.
Hazrat kofirlarning bergan azoblaridan xafa boʻlmadilar.
Doimo Xudo amrini joyiga qoʻyganlar, ya’ni ularni-da islom diniga da’vat etdilar.
Hazrati Hamza, Hazrati Umarning musulmon boʻlishlari Hazratning doimiy sabot va harakati orqasindan arablarning atoqli bahodirlari janob Hamza va Umar musulmon boʻldilar.
Musulmonlarning dillari quvvatlandi.
Hazrati Umarning dalolati bilan ul hazrat oʻz yoronlari ila Ka’ba masjidiga borib oshkora namoz oʻqidilar, odamlarni musulmonlikka da’vat qildilar, kishilar birma- bir, asta-asta kelib musulmon boʻldilar.
Paygʻambar yoronlarining Habashgʻa borishlari Ul Hazrat paygʻambarligining beshinchi yilida musulmonlarning soni uch yuzga etdi.
Musulmonlarning soni orta borishi bilan kofirlarning zulmi bisyor ortayotganidan tarahhum qilib, yoronlarigʻa dedilarkim, har kim istasa, Habashga koʻchib borsun.
Paygʻambarning oliy himmati birla bir necha ashoblari Habash yurtiga ketdilar va u yerning podshohidan muruvvat koʻrdilar, soʻngralari Hazratning xizmatlariga qaytib keldilar.
Xadicha, Abu Tolib vafoti va munosabatlarning uzilishi Kofirlar koʻrdilarki ularning izza va xaqoratlari Kofirlar koʻrdilarki, ularning izza va haqoratlari odamlarga ta’sir qilmagʻan, har kuni bir necha kas musulmonlikni qabul qilmoqda edi.
Ularning ulugʻlaridan bir nechasi mashvarat qilib, paygʻambar va uning yoronlari bilan munosabatni uzishga qaror qildilar.
Hamma ittifoqchilar ahdnoma yozdilarki, bundan buyon hech kas musulmonlarga xotunlikka qiz bermaydir va ulardan xotun olmaydir.
Ular bilan salomlashmaydir, suhbat qurib, savdo-sotiqqa qoʻl urmaydir.
Adhnomagʻa imzo qoʻydilar va Ka’ba uyining darvozasiga osdilar.
Bu ahdnoma uch yil joriy boʻldi.
Koʻpgina musulmonlar qiyinchilik tortdilar, oqibatda bu ishdan ham naf yoʻqligʻini kofirlar koʻrdilar.
Ularning oʻzlari mazkur ahdnomani yirtdilar va uloqtirdilar, natijada ahli islom ham undan xalos boʻldi.
Ul hazrat paygʻambarligʻining oʻninchi yilida ularning xotunlari Xadicha va amakilari Abu Tolib dunyodan oʻtdilar.
Makka ahli Abu Tolibning oʻlim fursatini gʻanimat bilib, javru jafoni bisyor qildilar.
Ayni paytda Rasuli Akramning me’roji voqe’ boʻlib, ul Hazrat bu moddiy olamdan ma’naviy olamga safar qildilar.
Me’roj tunidan besh vaqt namoz farz boʻldi.
Ul hazratning Makkadan Madinaga hijratlari Kofirlarning jabri haddan ziyod boʻlgani sababidan Rasuli akram ba’zan atrofdan kelgan musofirlarni islom dinigʻa da’vat qilish va oʻz tarafdorlarini bisyor koʻpaytirish uchun shahar tashqarisiga chiqar edilar.
Paygʻambarlikning oʻn ikkinchi yili bir kuni Madinadan kelgan bir necha odamni musulmon qilgʻani shahar tashqarisiga chiqdilar.
Ular dedilarki, agar Siz Madinaga kelsangiz, biz oʻz mol va jonimizni Sizga koʻmak yoʻlida fido qilar edik.
Hazrat buni qabul qildilar va ularning qasamlariga ishondilar.
Bu uchrashuv Aqoba mavze’ida sodir boʻlgʻanindan uni “Aqoba ittifoqi” atagʻanlar.
Keyingi yilida bir necha madinalik ulugʻlar keldilar va oʻtgan yilgi Aqoba ittifoqini yangilab qaytdilar.
Makkalik kofirlar bu xabarni eshitib, oʻz javru zulmlarini yanada kuchaytirdilar.
Hazrat oʻz ashoblariga buyurdilarkim, Madinaga hijrat qilinsin.
Ashoblar bir-bir va ikki-ikki boʻlib Madinagʻa koʻchib bordilar.
Makkada Hazrat yoronlaridan Abu Bakr va Alidan boshqa hech kas qolmadi.
Kofirlar Paygʻambarning yolgʻuzliq fursatini gʻanimat bilib, tunda ularni ushlab, qatl qilinajagini maslahat qildilar.
Ul hazrat kofirlarning bu maslahatidan ogoh boʻlib, Hazrat Alini oʻz oʻrniga qoʻydilar va tunda Hazrati Abu Bakr bilan Makkadan chiqib ketdilar.
Kofirlar Ali Sahhob Paygʻambarning ketganidan voqif boʻlib uni koʻp qidirdilar, asarini ham topa olmadilar.
Ul Hazrat Hazrati Abu Bakr bilan salomat Madinaga borib yetdilar.
Ular kelgan kunni Madina ahli katta bayram qildi.
Hazrat Ali ham oradan uch kun fursat bilan yetib keldilar.
Hijrat Paygʻambarlikning oʻn toʻrtinchi yilida, isoviy 622-sanada sodir boʻldiki, bu sanani musulmonlar oʻz tarix hisobining ibtidosi deb bilarlar.
Masjidning qurilishi va qiblaning tayin bulishi Hazrat Madinaga kelganlaridan soʻng avvalan Madina hududidagi Qubo dahasida bir masjid qurdilar, soʻngralari Madina shahrining oʻziga ham bir masjid bino qildilar.
Hanuz Alloh tarafindan qibla tayin qilinmagʻan edi.
Musulmonlar namoz oʻqigʻan paytlarida yuzlarini yahudiylar qiblasi boʻlmish Baytu-l-muqaddas tomonga qarab oʻqigʻanlar, binobarin, bu ikki masjidning qiblasi ham Baytu-l-muqaddasgʻa qaragʻan edi.
Musulmonlar bir qancha vaqt shu tariqa namoz oʻqigʻanlar, soʻngralari Ka’ba uyi tarafiga qarab namoz oʻqush toʻgʻrisida oyat keldi.
Oʻsha zamonlardan buyon biz musulmonlarning qiblamiz Ka’ba uyi tarafindadir.
Bu voqeani islom tarixida qiblaning tayin boʻlishi, ya’ni “Tahvili qibla” atagʻanlar.
Allohning har bir amrlari bir necha foyda va hikmatgʻa molikdirlar.
“Tahvili qibla”ning ham shunday ulugʻ hikmati bordirkim, muhojirlar shundan soʻng har namozda yuzlarini Ka’ba tamon qaratarlar va oʻzlarining asl vatani Makkani yod etarlar.
Shu sababdan tezroq quvvatlanib Makkani kofirlar qoʻlidan xalos qilish uchun sa’y va gʻayrat qilsinlar.
Jihotga amr qilinishi
Yuqorida oʻqigʻan edikkim, qiblaning tayin boʻlishi islom muhojirlari koʻngullarida vatanga muhabbat hislarini hosil qilgʻandir.
Soʻngralari ular doimo jang qilish va Makkani egallash orzusida boʻlgʻanlar.
Hijratning ikkinchi yilida Allohdan amr keldiki, jihod farz boʻldi.
Shundan soʻng islom ahli kofirlarga qarshi koʻpgina janglar qildilar.
Ul hazrat ishtirok qilgʻan har bir jangni gʻazot deb ataganlar va oʻzlari ishtirok qilmay, lashkar yuborgan janglarni "surayya" nomlaganlar.
Musulmonlar ichida qariyb yigirma gʻazot va ellik surayya jangi boʻlgan.
Ulardan mashhurlari: Badr, Uhud, Handaq, Hibar va Makkaning olinishidir.
Soʻngralari ular haqinda ozroq yozarmiz.
Badr gʻazoti
Dastlabki gʻazot bu Badr yurishidir.
Ul hazrat bu jangga uch yuz oʻn uch nafar bilan kelganlar.
Makka kofirlari esa, qariyb ming kishi boʻlib keldilar.
Ikki lashkar Badr atalgʻan mavze’da toʻplanib, jang qildilar.
Musulmonlar Haq yoʻlida yakdil boʻlib jang qildilar va oʻzlaridan uch barobar ziyod boʻlgʻan kofirlar lashkarini yengdilar.
Bu jangda musulmonlardan oʻn toʻrt nafar, kofirlardan yetmish nafari halok boʻldi.
Islomning ulugʻ dushmanlaridan boʻlgan Abu Jahl halok boʻlgʻanlar ichida boʻlib, yetmish nafar boshqalari ham musulmonlar qoʻllariga asir tushdilar.
Ul hazrat Madinagʻa qaytgach, ba’zi asirlarni pulini olib, ozod qilgʻanlar.
Puli yoʻqlarini esa qamab, ulardan har biriga musulmon bolalaridan oʻn nafarini yubordilarki, asirlar ularning xat va savodlarini chiqarsunlar va undan keyingina ozod qilinsunlar.
Bu gʻazot Hijratning ikkinchi yili voqe’ boʻldi.
Uxud gʻazoti
Kofirlar Badr jangida magʻlub boʻlib, Makkaga qaytdilar.
Bir oy azadorlik qilib, soʻngralari qasos olish istagida jangga tayyorgarlik qila boshladilar.
Keyingi yil uch ming lashkar bilan Madinagʻa qarab yoʻl oldilar.
Hazrat Paygʻambar kofirlarning lashkarlari kelganini eshitib, ashoblaridan moʻtabarlarini yigʻib mashvarat qildilar va dushmanlarning lashkari koʻp ekan, agar biz shahar darvozalarini berkitib, ichkaridan jang qilsak, yaxshi boʻlar dedilar.
Ashoblarining gʻayratmand yoshlari bu maslahatga quloq osmay shahardan tashqariga chiqib dushman bilan yuzma-yuz jang qilamiz dedilar.
Hazrat ularning tashqariga chiqib, jang qilish tarafdorlari ekanini koʻrdilar va hech narsa demay yetti yuz nafar musulmonlar bilan shahar tashqarisiga chiqdilar.
Madina shahri tashqarisidagi Uhud togʻining tagida dushman bilan yuzma-yuz keldilar.
Islom lashkarlarining chap tomonida bir dara boʻlib, ul hazrat ellik nafar oʻq otuvchilarni ajratib, sizlar shul joyda turinglar, aslo boshqa joygʻa koʻchmanglar, agar dushman bu yerga kelib hujum qilsa, ishimiz mushkullashadir, dedilar.
Jang boshlandi, musulmonlar hujum qildilar, kofirlar yutqaza bordilar, lekin boyagi ellik nafar oʻq otuvchi ul hazratning farmonini yoddan chiqardilar, kofirlarning molini olish uchun daradan keldilar.
Bir qancha dushman lashkari bu fursatni gʻanimat topib, ana shu daradan islom lashkariga hujum qildilar.
Musulmonlar magʻlub boʻldilar, yetmish nafar musulmon shahid boʻlib, Paygʻambarning amakilari Hamza ham shular qatorida oʻtdilar.
Ul hazratning oʻzi ham yarador boʻldi.
Muborak tishlari sindi, garchand bu jangda kofirlar musulmonlar ustidan gʻolib kelgan esa-da, lekin oʻzlari ham yana kuch toʻplab, musulmonlar bizlarni yengmasinlar deb, zudlik bilan koʻchib ketdilar.
Handaq gʻazoti Hijratning beshinchi yili Makka ahli yahudiylar bilan ittifoq tuzib, oʻn ming kishini toʻplab, Madina tomon yoʻl oldilar.
Ul hazrat bu xabarni eshitib, ashoblari bilan mashvarat qildilar va Salmon Forsiy uch ming kishi bilan shahardan tashqariga chiqib, shahar ostonasida islom lashkarining atrofida chuqur qazidilar.
Kofirlar islom lashkarlari roʻbaroʻsiga kelib, saf tortdilar, lekin handaqdan oʻta olmadilar, nochor qolib, handaqning narigi tomonida turib oʻq otdilar.
Musulmonlar ham bu tarafdan oʻq otib, javob qaytardilar.
Oqibatda dushman hech qanday natijasiz qaytib ketishga majbur boʻldi.
Musulmonlar muzaffar va masrur boʻlib Madinaga qaytdilar.
Xudaybiyah sulhi Hijratning oltinchi yilida ul hazrat besh yuz nafar sahobalari bilan Ka’bani ziyorat qilish niyatida yoʻlgʻa tushdilar.
Jang qilish niyati boʻlmaganligi sababli qilichdan boshqa jang qurollarini olmaslikni buyurdilar.
Makka yaqinidagi Xudaybiyah mavze’iga joylashib, Makka ahliga elchi yuborib, oʻz niyatlarini ma’lum qildilar.
Lekin ular eski gina-kuduratlari bilan ul hazratga Ka’ba ziyoratiga ruxsat bermadilar.
Darhol odamlarni toʻplab, jangga hozirlik koʻra boshladilar.
Musulmonlar va ular oʻrtasida qariyb jang boʻlishiga sal qoldi, lekin ba’zi kishilar gʻayrat qilib, ular oʻrtasida sulh va ahdnoma tuzdilar.
Unga koʻra Hazrat bu yil Ka’bani ziyorat qilmay qaytdilar va keyingi yil ziyoratga keladigan boʻldilar.
Musulmonlar oʻn yil Makka ahli bilan jang qilmaydilar. Makkadan Madinagʻa qochgan har bir kasni musulmonlar qaytarib Makkaga yuboradilar va Madinadan Makkagʻa qochgʻan har bir kasni esa Makka ahli qaytarib joʻnatmaydilar.
Har ikki tomon ushbu ahdnomaga qoʻl qoʻydilar, ul Hazrat Madinagʻa qaytdilar va keyingi yili Ka’ba ziyoratigʻa bordilar.
Bu voqe’ni Xudaybiyah sulhi atagʻanlar.
Haybar gʻazoti Shom va Madina orasida Haybar otligʻ qal’a bor edi.
Bu joyga yahudiylar toʻplangan edilar.
Ul Hazrat hijratning yettinchi yilida shu qal’ani olmoq uchun ming nafar islom ahli birlan keldilar.
Yahudiylar shahar darvozasini berkitib, ichkaridan turib jang qildilar.
Islom lashkarlari oʻn kun shu qal’ani qat’iy qamal qildilar, natijada uni olishga noyil boʻldilar.
Bu shahardan islom lashkarlari qoʻliga beadad mol-dunyo tushdi.
Ul Hazratning elchi yuborishlari Bu gʻalabadan soʻng musulmonlarning ovozasi har tarafga yoyildi.
Turli qavmlar islom ahlining quvvatidan hayratga tushdilar.
Ul Hazrat fursatni gʻanimat bilib, atrofdagi podshohlarga elchi va nomalar yubordilar, ularni musulmon diniga kirishga taklif qildilar.
Ul Hazrat quyidagi olti podshohga oʻz nomalarini yubordilar: avval Eron podshohigʻa, ikkinchisi Rum podshohigʻa, uchinchisi Habashiston podshohigʻa, toʻrtinchisi Misr hokimigʻa, beshinchisi Yaman hokimigʻa, oltinchisi Bilqo hokimi(gʻa maktub yuborilgan) edi.
Ularning ba’zilari ul Hazrat elchisini izzat va ikrom qildilar, sovgʻalar berdilar, ayrimlari esa tahqir qildilar.
Makkaning olinishi Avvalgi darslarda Xudaybiyah sulhi voqeasini oʻqigʻan edik.
Shu ahdnomagʻa binoan musulmonlar oʻn yil jang qilmadilar.
Lekin ikki yildan soʻng, ya’ni hijratning sakkizinchi yili Makka ahlining oʻzi mazkur ahdnomani buzdi.
Ul Hazrat bu fursatni gʻanimat bilib, oʻn ming nafar lashkar bilan Makka tarafga yurish qildilar va shaharning tashqarisiga kelib, har qaysi odamgʻa oʻz chodirida olov yoqishni buyurdilar.
Makka ahli hamon musulmonlar kelganidan bexabar edi.
Voqean shahar tashqarisidagʻi buncha oʻtni koʻrib, birdaniga qoʻrqib ketdilar.
Abu Sufyon xabar olgani kelib, musulmon boʻlib qaytdi va ularga voqeani anglatdi.
Ular hozirlik koʻra olmay, hamma har tarafga qochdi.
Ul hazrat jangsiz kelib Makkani oldilar va Makka ahlini afv qildilar.
Ular-da guruh-guruh boʻlib musulmon boʻldilar.
Xunayn gʻazoti Makka fathi borasidagi xabar hamma tarafgʻa tarqalgʻach, ba’zi musulmon boʻlmagʻan arab qabilalari gʻazabga keldilar, Hunayn atalgʻan mavze’da toʻplandilar va islom lashkariga hujum qilishni xayol qildilar.
Ul Hazrat bu xabarni eshitib, oʻn ikki ming kishi bilan ularning ustiga qarab yurdilar.
Hunayn mavze’ida jang qilib, ularga qattiq shikast yetkazdilar va (oʻz) mamlakatlarini egalladilar.
Butun Arab yarim oroli musulmonobod boʻldi va ul Hazrat Madinagʻa qaytdilar.
Tabuq gʻazoti U zamonlar Shom viloyati Rum imperatorining qoʻlida boʻlgʻan.
Ul Hazrat imperatorning farmoni bilan Shom viloyatida juda koʻp askarlar jam’ boʻlgʻanini va Madinagʻa hujum qilish fikrida ekanini eshitdilar va darhol lashkar toʻplash fikriga tushdilar.
Lekin Rum imperatorining lashkari bilan jang qilish mushkul ish edi.
Albatta, juda koʻp lashkar toʻplash lozim boʻlib, lashkar xarajatlari uchun pul topishning imkonini qilolmadilar.
Buning ustiga Madinada qimmatchilik roʻy berdi.
Binobarin, millatga murojaat etib, yordam soʻraldi.
Har kas qoʻlidan kelgan narsasini berdi.
Shu tariqa lashkargʻa lozim boʻlgʻan narsalar (anjomlar) yigʻildi.
Hazrat oʻttiz ming lashkar birlan Shom va Madina oʻrtasidagʻi Tabuq mavze’igʻa etib keldilar.
Dushmandan asar ham koʻrinmadi.
Lashkarning ulugʻlarini toʻplab, mashvarat qildilar.
Abu Bakr Siddiq soʻzladilar: agar shomliklar jang qilishni niyat qilgʻanlarida biror belgisi boʻlur edi.
Hozir esa ulardan hech bir asar yoʻq.
Ma’lum boʻladiki, ular jang qilish fikrida boʻlmagʻanlar.
Bizlarning bu yerga kelganimiz ham ularni qoʻrqitib yuborgʻan boʻlishi mumkin.
Buning ustiga Shomda vabo tarqalgʻan, agar shu yerdan ortgʻa qaytsak, ma’qul boʻlar edi, deb maslahat berdilar.
Hazrat bu maslahatni toʻgʻri topib, Tabuq atrofidagi qabilalarni boj toʻlashga majbur qildilar va Madinagʻa qaytdilar.
Vidolashuv haji Hijratning oʻninchi yilida ul Hazrat haj qilish niyatlarini butun musulmonlargʻa anglatib, qirq ming kishi bilan Makkaga kirdilar.
Atrofdagi musulmonlar ham guruh-guruh boʻlib kela berdilarki, ularning soni yuz ming nafarga yetdi.
Ul Hazrat xutba oʻqib, oʻzining dunyodan oʻtishlari yaqinligini odamlarga anglatdilar.
Ularga nasihat qildilar va soʻngralari Madinagʻa qaytib ketdilar.
Bu haj ul Hazratning oxirgi hajlari boʻlib, uni tarixda “vidolashuv haji” atagʻanlar.
Ul Hazrat (Muhammad) alayhissalomning dunyodan oʻtishlari Voqean uch oydan soʻng hijratning oʻn birinchi yilida Rabbiyul-avvaldan bir kun oldin Hazrat xastalandilar, ashoblarini jam’ qilib, shu tariqa nasihat qildilar: men dunyodan ketyapman, Qur’onni sizning ixtiyorlaringda qoldirurman.
Sizlar doimo Qur’onga amal qilinglar, bir-biringizni sevinglar, bir-biringizga madad boʻlinglar, aslo ezgu ishlardan judo boʻlmanglar, dunyoni obod va isloh qilishga kuch-gʻayrat qilinglar.
Shundan soʻng ul Hazratning xastaligʻi kuchayib, Rabbiyul-avval oyining oʻn ikkinchisida hijratning oʻn birinchi yili oltmish uch yoshida dunyodan oʻtdilar.
Hazrati Paygʻambarning sifatlari Hazrati Paygʻambar alayhissalom eng oliy xulq va rahmli sifatlarga ega boʻlgʻanlar, rahm va shafqat, karam va saxovat, madad, aql va ilm boblarida olamda mashhur boʻlgʻanlar.
Behuda gʻazabga kelmas edilar, din ishlaridan boshqa mas’alalarda bir qadam ham tashqariga chiqmas edilar.
Har kasning bilimi va imkoniyatiga qarab ish buyurardilar.
Hech kasdan hech narsada tamagir boʻlmagʻanlar va sadaqa ham olmagʻanlar.
Oʻz xotunlari va xizmatkorlarigʻa doimo tavoze’ va ochiq chehra bilan muomala qilgʻanlar.
Ul Hazratning xotunlari va farzandlari Hazrat alayhissalom oʻn bir xotun olgʻanlar.
Ulardan ikki nafari ul Hazratning hayotligʻ vaqtlarida dunyodan oʻtganlar va toʻqquz nafari ul Hazratning vafotlaridan soʻng ham (yashab) qolgʻanlar.
Xotunlaridan eng mashhurlari: Xadicha, Oysha, Hafiza va Maymunadirlar.
Uch oʻgʻil va toʻrt qizgʻa ega boʻlgʻanlar.
Oʻgʻillari: Qosim, Abdulloh va Ibrohim.
Qizlari: Fotima, Zaynab, Ruqiya, Ummi Gulsumdirlar.
Lekin Hazrati Fotimadan boshqalari Hazratning hayotligʻida vafot qilgʻanlar.
Hazrati Abu Bakr xalifaligi Ul Hazrat hayotliq chogʻlarida hamma musulmonlar ul janoblarning farmonlarigʻa tobe’ edilar.
Lekin ular olamdan oʻtganlaridan soʻng, albatta, musulmonlargʻa bir yoʻlboshchi zarurati tugʻildi.
Hazrat dunyodan oʻtganlaridan soʻng ashoblar yoʻlboshchi tayinlash fikriga tushdilar.
Toʻplanib, mashvarat qildilar.
Ular oʻrtasida ozgina ixtilof tugʻilib nizo chiqishiga sal qoldi.
Hazrati Umar gʻayrat va shijoat koʻrsatdilar, Hazrati Abu Bakrni ahli islom sardorligʻiga tavsiya qildilar va avvalan, oʻzlari ul janobni tan oldilar.
Shunday qilib, Hazrati Abu Bakr xalifa, ya’ni Paygʻambarimizning oʻrinbosari boʻldilar.
U kishi minbarga chiqib, xaloyiqqa qarab dedilarki: “Yo musulmonlar, men xalifaliqqa lozim boʻlmasam-da, orangizda nizo va dushmanlik tugʻilmasin uchun uni qabul qilaman. Menga Rasulullohning aytgʻanlarigʻa amal qilishda yordam beringlar va ular soʻzlaridan chiqsam, menga itoat qilmanglar”.
Hazratning vafoti haqidagʻi xabar har tarafgʻa ketgandan soʻng koʻpgina arab qabilalari dindan chiqdilar, ya’ni islomdan qaytdilar.
Bir necha kishi soxta paygʻambarlikni da’vo qilishdi.
Madina ahli bu voqeani eshitib, gʻamgin va hayron boʻldi.
Hazrati xalifa gʻayrat qilib, avvalan hamma dindan qaytgʻanlargʻa qarshi jang qildilar va ularni tor-mor keltirdilar.
Soʻngralari barcha soxta paygʻambarlargʻa qarshi qoʻshin tortib, ularni tugatdilar.
Qur’onning jam’ qilinishi Qur’oni karim Hazrat Paygʻambarimizga Alloh tomonidan oz-ozdan nozil qilingandir.
Ul Hazrat hayot vaqtlarida Qur’on oyatlari jam’ qilinmagʻan edi.
Ba’zi ashoblar hamma yuborilgʻan (Alloh tomonidan) oyatlarni yod bilgʻanidan ularni hofizlar, ya’ni Qur’onni yoddan aytuvchilar atagʻanlar.
Qolgʻanlari esa ba’zi oyatlarni yod bilar, ba’zilarini yozib saqlardilar.
Hazrati Abu Bakr xalifa boʻlgʻanlaridan soʻng koʻplab hofizlar gʻayri dinlarga qarshi kurashda shahid boʻldilar.
Hazrati Abu Bakr koʻrdilarki, ish shu tariqa ketsa, birmuncha muddat oʻtib hamma Qur’on hofizlari dunyodan oʻtishi va Qur’onning ba’zi oyatlari yoʻqolib ketishi mumkin.
Shu sababdan hamma yuborilgʻan oyatlarni jam’ qilib bir joygʻa toʻpladilar.
Iroq va Suriyaning fath qilinishi U zamonlar dunyoda ikki ulugʻ davlat biri Eron va ikkinchisi Rum borligʻini yuqorida oʻqigan edik.
Arab yarim orolidagi barcha odamlar musulmon boʻlgʻanlaridan soʻng islom ahli endi bu ikki buyuk mamlakat sari borib, ularning odamlarini-da musulmon qilishni lozim topdi.
Shunday qilib, Abu Bakr Siddiq ushbu fikrga kelganlaridan soʻng Xolid binni Validni oʻn sakkiz ming nafar kishiga bosh qilib Eron tarafigʻa va Obid binni Jarrohni bisyor lashkar bilan Rum mamlakati chegarasiga qarab yubordilar.
Janob Xolid binni Valid Eron lashkarlari bilan qattiq janglar qilib, arab Iroqi nomli keng bir viloyatni qoʻlga kiritdilar, soʻng Abu Obid Jarrohgʻa yordam bergani keldi.
Bu ikki yirik sarkardalar bir-birlari bilan hamkorlikda Rumning koʻp lashkarlari bilan jang qilib, har daf’a zoʻr keldilar, ularning bir qancha shaharlarini egalladilar.
Shu vaqtlar Hazrati Abu Bakr betoblandi, oʻzlarining oʻrinlariga Hazrati Umarni xalifa qilib, dunyodan oʻtdilar.
Hazrati Abu Bakrning yoshlari oltmish uchda edi, xalifalik davri ikki yil uch oyu oʻn kun boʻldi.
Hazrati Abu Bakrning fazilatlari Hazrati Abu Bakr Paygʻambarimizning eng birinchi yoronlaridan va maslahatdoshlaridan edilar.
Hijratgʻa ham birga borgʻan edilar.
Erkak kishilardan birinchi boʻlib musulmon boʻlgʻan ham shu janobdirlar.
Ham shijoatli, ham tavozeli va madorga ega edilar.
Ul Hazrat zamonlarida dini islomning kuchga kirishi uchun koʻp ishlar qilgʻanlar va barcha mol-dunyolarini shu yoʻlda sarf qilgʻandirlar.
Hazrati Umar xalifaligi. Eron janglari Hijratning oʻn uchinchi yilida Hazrati Umar xalifaliqqa oʻtdilar.
Musulmonlar bu janobga “amir al-moʻminin”, deb taxallus qoʻydilar.
Amir al-moʻminin, eng avvalo, Hazrati Abu Bakr vasiyatlarigʻa asosan katta qoʻshin toʻplab, Sayyid binni Vaqqos boshchiligʻidagʻi qoʻshinni Erongʻa yubordilar.
Bu lashkar eronlilar bilan koʻpgina janglar qilib, bir qancha shaharlarni qoʻlga kiritdilar.
Bu janglardan eng qattigʻi va mashhuri Quddus uchun jangdir.
Bu jangda islom lashkarlaridan qirq ming kishi va Eron lashkarlaridan bir yuz yigirma ming kishi hozir boʻldilar.
Toʻrt kun jang boʻldi, beshdan bir musulmon lashkarlari shahid boʻldilar.
Natijada Eron lashkarlari ham shikast yedilar.
Bundan keyin ham boshqa janglar qilib Madoyin nomli Eron poytaxtini egalladilar.
Bu janglarda musulmonlar qoʻliga bisyor mol-dunyo tushdi.
Shom va Quddusning fath qilinishi Islom lashkarlari Eron bilan jang qilayotgan paytlarda Hazrati Umar Rum mamlakati chegarasida jang qilayotgʻan lashkarlargʻa madad yuborib, Abu Ubayd binni Jarrohni barcha lashkarlargʻa amir qilib tayin qildilar.
Islom lashkarlari Shom va Halabni Rum lashkarlari qoʻlidan tortib oldilar, ularning bir qismi borib Baytu-l-muqaddas shahrini qamal qildilar.
Hazrati Umarning oʻzi qamalgʻa kelib, Baytu-l-muqaddasni sulh qilib oldilar va bu shahar nasroniylar haqigʻa koʻp adolat va muruvvat koʻrsatdilar.
Misr va Gʻarbiy Troblusning fathi Shundan soʻng ular Umar binni Os ismli sardor boshchiligidagʻi toʻrt ming kishini Misrgʻa yubordilar.
Ular kelib jang bilan Misrni qoʻlga kiritib, Iskandariyagʻa keldilar.
Uch oy qamal qilib, Iskandariyani ham oldilar.
Shundan soʻng, Gʻarbiy Troblusgʻa oʻtib, bu mamlakatni ham qoʻlga kiritgʻanlar.
Tarixni tayin qilish Hazrati Umar zamonlarida musulmonlarning shuhrati yoyildi va islom mamlakati gʻoyat kengaydi.
Xalifaliq markazidan har tarafgʻa xatlar va buyruqlar yuborilar edi.
Bu xatlar va buyruqlarda bir muayyan tarix yozish darkor boʻlib, binobarin, Hazrati Umar musulmonlarning muayyan va umumiy tarixini yozishni lozim topdilar va ashoblari bilan mashvarat qildilar.
Shu maslahat davomida Hazrati Ali tarixning boshlanishi Paygʻambarimizning hijrat qilgʻanlari davridan, ya’ni Muharram oyidan boshlashni taklif qildilar.
Bu voqea hijratning oʻn ettinchi yilida roʻy berdi.
Hazrati Umarning shahodati Hazrati Umar islom dinining avj olishiga va musulmonlarning shavkatini koʻtarishga gʻayrat qildilar.
Lekin hijratning yigirma uchinchi yilida bir kun nogahon bir nasroniy qul ul janoblarigʻa pichoq urib shahid qildi.
Amir-al-moʻmininning yoshlari oltmish uchda va xalifaliq davrlari oʻn yilu olti oy boʻldi.
Hazrati Umarning fazilati Hazrati Umar juda qanoatli, odil, nizomparvar va gʻayratli edilar.
Oʻzlariga yuklatilgan vazifalarni bajarishdan boshqa ishlar bilan shugʻullanmas edilar.
Ul mashhur kishi boʻlib, Eron va Rumni larzaga solgʻanligʻigʻa qaramasdan yamoq kiyim kiyib yurar edilar.
Baytu-l-muqaddasgʻa safar qilgʻan paytlarida bir qul bilan tuyani navbatma-navbat minib borganlar.
Hatto Baytu-l-muqaddas darvozasigʻa kirib borgʻanlarida ham azbaroyi gʻulomning navbati kelgani sababidan uni tuyagʻa mindirib, oʻzlari piyoda kirib borgʻan ekanlar.
Hazrati Usmonning xalifaligi Hazrati Umar xastaliq davrlarida hech kimni xalifa qilmadilar, balki ashoblarining ulugʻlaridan olti kishini toʻplab dedilarki, oʻzlaringiz oʻz ichlaringizdan kimni loyiq bilsangizlar, oʻshani xalifa qilingizlar.
Hazrati Ali, Hazrati Usmon va Abdulrahmon binni Avof shu olti nafar qatorida edilar.
Bular Hazrati Umarning dafnlaridan soʻng bir uyga yigʻilib, mashvarat qildilar.
Abdulrahmon binni Avofdan tashqari hammalari Usmonni xalifaliqqa loyiq topdilar.
Hazrati Abdulrahmon koʻrdiki, vaziyat boʻlakcha.
Hamma kaslardan farqlanib, xalifa boʻlishdan choʻchidi.
Binobarin, ertangi kuni odamlar masjidga toʻplanganlarida janob Abdulrahmon minbargʻa chiqdi, avvalan, Hazrat Alini oldilariga chaqirib, baland ovozda soʻradilar: “Yo Ali, men seni xalifaliqqa loyiq bilurman.
Shu shart bilanki, Paygʻambarimiz hazratlari va avvalgi ikki xalifa tutgʻan yoʻldan chiqmagʻaysan”.
Bu mushkul shart edi.
Hazrat Ali javob berdilarki, men buning uddasidan chiqolmayman.
Janob Abdulrahmon bu daf’a Hazrati Usmonni chaqirdilar va yana ushbu shart bilan xalifaliqni taklif qildi.
Hazrati Usmon qabul qildilar.
Yigʻilgʻanlar ham tan oldilar.
Fathlar Hazrati Usmon zamonlarida ham islom lashkarlari har tarafga muzaffarona yurish qildilar.
Eron yerida boʻlgʻan lashkarlar hamma Eron mamlakatini egalladilar va Turkistonga borib yetdilar.
Rum davlati bilan jang qilayotgan lashkarlar Suriyani egalladilar.
Janubda Afrika ham shu tariqa zafarli va gʻolibona yurishlar natijasida musulmonliqqa oʻtdi.
Hazrati Usmon zamonlarida islom mamlakatlari juda kengaydi.
Dengiz jangi Hazrati Paygʻambarimiz zamonlaridan Hazrati Usmon zamonlariga qadar islom ahli qancha jang qilgʻan boʻlsa, hammasini quruqlikda oʻtkargan boʻlib, dengizda hech jang qilmagʻan edilar.
Bu xalifa zamonlarida islom lashkarlari jang kemalari yasab, Rodos va Qibris orollarini oldilar.
Rum imperatori bu xabarni eshitib, gʻazabga keldi va hamma kemalarini hozirlab, musulmonlar bilan dengizda qattiq janglar qildi.
Musulmonlar kuchli kelib, imperatorga shikast yetkazdilar.
Musulmon ahlining dastlabki dengiz jangi ham shu tarzda voqe’ boʻldi.
Fitna zohir boʻlishi. Hazrati Usmonning shahodati Hazrati Usmon xalifaliqqa oʻtirgach, Hazrati Abu Bakr va Umar tarafidan tayinlangʻan viloyatlarning aksar voliylarini bekor qildilar.
Ularning oʻrinlariga oʻz qarindoshlaridan voliy qildilar.
Hazrati Usmon qarindoshlaridan ba’zilari ularning zamonlarida qora ishlar bilan mashgʻul boʻlgʻanlar.
Bunga qoʻshimcha ravishda ushbu voliylar viloyatlarida zulm qilar edilar.
Binobarin, musulmonlar Hazrati Usmonning bu ishlarini oldingi shartlarga muxolif bilib, unga qarshi chiqdilar va natijada fitna zohir boʻldi.
Misr, Koʻfa va Basra xalqi guruh-guruh boʻlib Madinaga keldi va Hazrati Usmonga yuzlanib dediki, sizlar shartingizga vafo qilmadingiz, endi xalifalikni tark qiling.
Bizlar boshqa kishini xalifa qilurmiz.
Hazrati Usmon qabul qildilar.
Odamlar ularning uylariga hujum qilib, ul janobni shahid qildilar.
Shunday qilib, bu fitna musulmonlar uchun koʻp yomonlik keltirdi.
Bu fitna boshqa fitnalarga sabab ham asos boʻldi.
Soʻngralari islom ahli ichki fitnalar bilan mashgʻul boʻlib, jahongirlikdan qolib ketdi.
Agar shu fitnalar boshlanmasa edi, musulmonlar avvalgidek hamjihat boʻlib, islomni yoyish bilan mashgʻul boʻlgʻanlarida bugun butun olam musulmonobod boʻlgʻan boʻlur edi.
Hazrati Alining xalifaligi. Jamal jangi Gʻavgʻochilar Hazrati Usmonni oʻldirgʻanlaridan soʻng odamlar Hazrati Alini xalifa qildilar.
Lekin Hazrati Usmonning qabilalaridan binni Ummiya Hazrati Ali xalifaligini qabul qilmadi.
Shom viloyatida Muoviya Sufyon atrofda jam’ boʻldilar.
U ham binni Ummiya qabilasining ulugʻlaridan edi.
Boshqa tarafdan Zabir va Talxa — ikki ulugʻ sahobalardan edilarki, Hazrati Alining xalifaligini ularda qabul qilmadilar.
Va Hazrati Oysha bilan birlikda Basra shahriga kelib, Hazrati Aligʻa qarshi jang qilishgʻa hozirlik koʻra boshladilar.
Hazrati Ali avvaldan, ularga xat yozib, nasihat qildilar.
Ular qabul qilmadilar.
Nochor Madinadan lashkar tortib, ular ustiga yurdilar.
Qattiq jang qilib, bu jangda Talxa va Zabir oʻldirildi, Hazrati Oysha asir olindi.
Bu jangni Jamal jangi atagʻanlar.
Siffin jangi Garchi Hazrati Ali Jamal jangida muzaffar boʻlgʻan boʻlsalar-da, oldilarida ulugʻ ish bor edi.
Zero, Shom voliysi boʻlgʻan Muoviya binni Ummiya qabilasini atrofigʻa toʻplagʻan edi.
Bular Hazrati Alini Hazrati Usmonning kushandasi deb, uning xalifaligʻini qabul qilmadilar.
Muoviya Shom ahlini hayajongʻa solib, oʻzini xalifa e’lon qildi.
Hazrati Ali nochor uning ustiga lashkar tortdilar.
Siffin nomli mavze’da ikki islom lashkari roʻbaru boʻlib, toʻqson kun jang qildilar.
Har ikki tarafdan sakson ming nafar musulmonning qoni toʻkildi.
Hakamlarning tayin qilinishi Hazrati Ali qariyb zoʻr kelay deganlarida Muoviya lashkari hiyla ishlatib, sulh talab qildilar.
Ikki lashkar jangdan qoʻl tortdilar.
Xalifaliq masalasini hal qilmoq uchun ikki tarafdan ikki hakam, ya’ni oqsoqollarni tayin qilishga kirishdilar.
Hazrati Ali tarafidan Muso A’lo Sha’riy, Muoviyadan esa Umar binni Os tayin qilindi.
Bu ikki oqsoqol bir joyda oʻltirib, mashvarat qildilar.
Umar binni Os Abu Musoga firib berib, ikki lashkar oldiga kelib, Hazrati Alini bekor, Muoviyani esa xalifa tayin qildi.
Hazrati Ali tarafdorlari bu voqeadan gʻamgin boʻlib, ul janob hamrohliqlarida Kufaga qaytdilar.
Xorijiylarning paydo boʻlishlari. Hazrati Alining shahodati Hazrati Alining ba’zi tarafdorlari Siffin voqeasida firib egani sababidan qattiq gʻamgin boʻlib, oʻzlaricha Hazrati Alidangina qildilar.
Nahravon shahrida jam’ boʻlishib, Hazrati Alining oʻzlari bilan jang qilish niyatida boʻldilar.
Amir al-moʻminin bu xabarni eshitib, ular ustiga yurish qildilar va shikast berdilar.
Ular bu voqeadan dargʻazab boʻldilar va bora-bora Hazrati Aliga dushmanroq boʻlib qoldilar.
Bu jamoani xorijiylar, ya’ni xavorij atagʻanlar.
Hijratning qirqinchi yilida Abdulrahmon binni Baljom Kufa masjidida Hazrati Alini shahid qildi. Musulmonlar bu toʻrt xalifani “xulafoyi roshidin”, ya’ni asl xalifalar atagʻanlar.
Imomi Hasan Hazrati Ali shahodatidan soʻng uning tarafdorlari Imomi Hasanni xalifa qildilar, lekin Imomi Hasan koʻrdilarki, Muoviya bilan barobar kelib boʻlmas, xalifalikni bahridan oʻtib, uni Muoviyaga berdilar.
Ummaviylar xalifaligi Oʻtgan darslarda fahm qilgʻanimizdek, Hazrati Paygʻambarning vafotlaridan soʻng Muoviya zamoniga qadar xalifalik maxsus bir kishining haqqi emas edi.
Musulmonlar kimni xohlashsa, oʻshani xalifa qilar edilar.
Imom Hasan iste’fosidan soʻng Muoviya xalifalikqa muqarrar boʻlib, xalifalikda nasliy sulolani rasm qilib, oʻz oʻgʻli Yazidni valiahd qildi.
Shundan soʻng xalifalik ularning xonadonlarida qoldi.
Ular binni Ummiya qabilasidan boʻlgʻanlari uchun ularni ummaviylar atagʻanlar.
Bu jamoadan oʻn toʻrt nafar kishi navbatma-navbat xalifalik qildilar.
Ularning xalifaliq davrlari toʻqson yetti yil davom etdi, poytaxti Shom shahri boʻlgan.
Ummaviylarning mashhur xalifalari: Muoviya, Yazid, Valid binni Abdulmalik va ularning eng oxirgisi Mirvon binni Muhammad boʻlgʻanlar.
Endi ularning qisqa hollarini bayon qilurmiz.
Muoviya binni Abu Sufyon Muoviya ummaviylar davlatining asoschisidir.
Hazrati Umar zamonlarida Shom viloyatining voliysi qilib tayinlagan edi.
Hazrati Usmon qatl qilingʻanlaridan soʻng Hazrati Aliga qarshi isyon qilib, Hazrati Usmonning xunini da’vo qilgan va Siffin jangiga sabab boʻlgʻan.
Hazrati Ali shahodatidan va Imomi Hasan iste’fosidan soʻng xalifalik taxtiga erishgan.
Koʻp tavozekor va tadbirkor boʻlgan.
Har viloyatlarning ulugʻlarini pul zoʻri bilan oʻz tarafdori qilgʻan.
Uning zamonida islom lashkarlari ba’zi shaharlarni qoʻlgʻa oldilar, hatto Istanbul shahrini ham muxosara qildilar, lekin ola bilmadilar.
Birinchilardan boʻlib islom viloyatlariga qozi va muftiylarni yuborgan, yangi yoʻllar qurdirgan, pochta ta’sis qilgʻan mana shu zot edi.
Oʻzi tirikligida oʻgʻli Yazidni valiahd qilib, hijratning oltmishinchi yilida vafot qilgʻan.
Yazid va Karbalo hodisasi Yazid binni Muoviya otasining oʻrniga oʻtirdi.
Bu ishdan Makka va Koʻfa ahli gʻazabgʻa keldi.
Koʻfa ahli Imomi Husayngʻa xat qildilarki, biz Yaziddan bezormiz, keling, Sizni xalifa qilurmiz.
Imomi Husayn ularning soʻzlariga aldanib, Bayt ahli va oʻzlarigʻa mutaalliq yetmish nafar bilan Makkadan Koʻfa sari ravona boʻldilar.
Yazid bu voqeani eshitib, lashkar yubordi.
Yazid lashkarlari Karbalo mavzeida Hazrati Husayngʻa roʻbaroʻ boʻlishdi.
Ul hazratni tobe’lari bilan barobar oʻldirdilar.
Musulmonlarning dili rahmsizona jinoyatdan parxun boʻldi.
Bu hodisadan xurdsol (balogʻatga yetmagan) Imom Zaynobiddin binni Imomi Husayndan boshqa hech kas xalos qolmadi.
Bu xabardan Makka ahli gʻazabga kelib, Abdulloh binni Zabirni xalifa qildilar.
Madina ahli ham unga tobe’ boʻlgʻan.
Yazid ularning ustiga ham lashkar yubordi.
Uning lashkarlari, avvalan, Madinani jang bilan oldilar, soʻngralari Makkaga kelib, uni muxosara qildi.
Shu hangomda Yazidning oʻlganidan xabar topib, soʻngra qaytdilar.
Valid binni Abdulmalik Valid otasi oʻlgandan soʻng, sakson oltinchi yili xalifalik taxtigʻa oʻltirdi.
Bu xalifa zamonida musulmonlar koʻpgina mamlakatlarni qoʻlgʻa kiritganlar.
Uning Muhammad binni Qosim ismli sardori Hindistonning ba’zi shaharlarini, Qutayba binni Muslim ismli boshqa bir sardori Turkiston va Qashgʻarni zabt qildi.
Andalus fathi Andalus Ovroʻpaning gʻarbiy-janubiy chekkasida joylashgʻan.
Xaritagʻa qarasangiz koʻrasizki, bu mamlakat juda kengdir.
Bizning zamonamizda Isponiyo va Portugʻaz nomli ikki davlat bu yerlarda hukmronliq qiladi.
Andalus mamlakati shimol tarafidan Fransiyo, janub tarafdan Fors mamlakatiga hamsoyadir.
Fors va Andalusning oralarida bir boʻgʻoz boʻlib, uni Sabata boʻgʻozi atagʻanlar.
Shunday qilib, ushbu mamlakat ham Valid binni Abdulmalik zamonida musulmonlar qoʻliga oʻtdi.
Shu tariqa Misrdan Forsgʻa qadar boʻlgʻan hamma mamlakat islom ahli qoʻlida boʻldi.
Bu joylarning Muso binni Nasir ismli voliysi Validga maktub yozdiki, Toriq binni Ziyod
agar xalifa ijozat qilsalar, men Andalusni fath qilurman.
Valid ijozat qildi.
Muso binni Nasir oʻz gʻulomi Toriq binni Ziyodni ozgina lashkar hamrohligida Andalus ahvolidan xabar olmoqqa yubordi.
Toriq bu ozgina lashkar bilan Sabata boʻgʻozidan oʻtib, Andalus xokiga keldi.
Boʻgʻoz yaqinidagi togʻ etagida toʻxtab, avvalan, kemalarga oʻt qoʻyub yoqib yubordi va hamrohlariga aytdiki, endi bizga qaytmoqqa yoʻl qolmadi.
Gʻayrat qilingizlar, oldinga yururmiz va ul obod mamlakatni qoʻlga olurmiz.
Soʻngralari togʻ etagidagi yoʻldan yurdilar.
Andalus hukmdorlari bilan jang qilib, ularning shaharlarini oldilar.
Ushbu togʻni hozirga qadar Jabau-l-Toriq, ya’ni Toriq togʻi atagʻanlar va Sabata boʻgʻozini ham boʻgʻozi Jabau-l-Toriq, ya’ni Toriq togʻining boʻgʻozi atagʻanlar.
Muso binni Nasir bu xabarni eshitib, oʻz lashkarlari bilan Andalusgʻa keldi.
Ikkala sardor qoʻshuldilar, birgalikda Andalus ahligʻa qarshi jang qilib, ul mamlakatni-da oldilar.
Ummaviylar davlatining zavoli Valid binni Abdulmalik vafotidan soʻng aksar xalifa boʻlgan kishilar zolim, xunrez va fosiq edilar.
Arab boʻlmagan musulmonlargʻa javru zulm qildilar.
Zotan, musulmonlar hodisasidan boshlab (boshqa dindagilar) ulardan bezordirlar, nafrat qilardilar.
Lekin u paytlar ummaviylar davlati zoʻr boʻlgʻan.
Odamlar oʻz nafratlarini ochiq bayon qilishdan qoʻrqqanlar.
Hijratning bir yuz yigirma yettinchi yilida ummaviylarning soʻnggi podshohi boʻlgʻan Marvon binni Muhammad xalifalik taxtigʻa oʻtirdi.
Bu odam koʻp gʻayratli va ilmli boʻlgʻan.
Lekin ne foydaki, ummaviylar davlatining asosi avvalgi hukmdorlarning baxtsizliklari, zulm va fisqlari bilan qoplangandir.
Uni oʻnglab qolish mumkin boʻlmay qolgʻandir.
Xalq har tarafdan isyon qilib, Marvonni Abu Muslim Xurosoniy zohir boʻlgʻan zamongʻa qadar sargardon qildilar.
Abu Muslim eronli millatparvarlardan biri edi.
U oʻz millatini ummaviy xalifalar zulmidan xalos qilmoq istadi.
Oʻz atrofiga odamlarni toʻplab, ummaviylar tarafdorlari bilan qattiq janglar qildi.
Abu Muslim aytar ekanlarki, binni ummaviylar xalifalikni (nohaq) egallab olganlar, ulardan xalifaliqni olib, asl sohiblariga topshirurmiz.
Abu Muslimni bu soʻzlari musulmonlargʻa ma’qul boʻlgʻan.
Uning atrofigʻa jam’ boʻlishib, kundan-kun quvvat topdilar va hijratning bir yuz oʻttiz ikkinchi yili Marvon lashkarlarini tamoman shikast qildilar.
Marvon qochdi.
Abu Muslim Hazrati Abbos avlodlaridan boʻlgʻan Abu Abbos ismli kishini xalifa qildi.
Shu tariqa xalifaliq binni ummaviylar xonadonidan binni Abbos xonadoniga oʻtdi.
Abbosiylar xalifaligi Hazrati Abbos Hazrati Paygʻambarning amakilari edilar.
Abbosiylar Hazrati Abbosning avlodlaridirlar.
Abu Muslim Xurosoniyning sa’y-gʻayrati bilan xalifalik ummaviylardan ularga oʻtdi.
Ularning avvalgʻi bir-ikki xalifalari ummaviylardan qasos olmoq niyatida koʻp xunrezliklar va noinsofliqlar qildilar.
Bu ikki-uch xalifadan xalifadan soʻng boshqa xalifalar musulmonlarni ilm va san’atli boʻlishga, islom mamlakatlarini obod qilishga koʻp harakat va xizmat qildilar.
Qolganlari zavq va safo bilan mashgʻul boʻlganlar.
Ularning zamonida islom olami parcha-parcha boʻldi.
Har tarafdan podshohlar va amirlar paydo boʻldilar.
Abbosiylar jamoasidan oʻttiz yetti nafari xalifalik qildi.
Xalifaliq muddati besh yuz yigirma toʻrt yil davom etdi va ularning poytaxti Bagʻdod boʻlgʻan. Ularning mashhurlari: Xorun-ar-Rashid, Ma’mun, oxirgisi Musta’sim Billoh boʻlgʻanlar.
Ularning ahvoli haqida soʻngida ozroq oʻqing.
Xorun-ar-Rashid Xorun-ar-Rashid bir yuz yetmish uchunchi yili taxtga oʻtirdi.
Abbosiylarning beshinchi xalifasi boʻlgʻan.
Xorun-ar-Rashid islomning buyuk podshohlaridan biridir.
Uning zamonida koʻpgina madrasalar, kutubxonalar va shifoxonalar qurilgʻan.
Bu xalifa haqiqatdoʻst, maorifparvar, azamat va shavkatli boʻlgʻan.
Koʻpgina ilm-fan kitoblarini Erondan, Rumdan va Hindistondan keltirib, arab tiliga tarjima qildirgʻan, san’atni ham rivoj toptirgʻan.
Uning zamonida musulmonlar zangdor soatni ixtiro qilgʻanlar.
Xorun oʻsha soatlardan birini Farangiston podshohlaridan biriga yuborgʻan.
U yerning odamlari bungacha zangdor soatni koʻrmagan edilar.
Binobarin, mazkur soatni sehrli va joduli deb qoʻrqqanlar.
Xorun-ar- Rashid Rum imperatori bilan janglar qilib, uni oʻziga boj toʻlaydirgʻan qildi.
Uning vaziri Yahyo binni Xolid Barmakiy boʻlgʻan.
Yahyodan soʻng oʻgʻillari Fazl binni Yaxyo va Ja’far binni Yahyo ham Xorungʻa vazirliq qildilar.
Bu uchala vazir ham jahonda odilliklari, insofliklari, xayru ehsonparvarligi bilan mashhurdirlar.
Tarixda ularni al-Barmakiy, ya’ni barmakiylar sulolasi atagʻanlar.
Ma’munMa’mun Xorun-ar-Rashidning oʻgʻli va abbosiylarning yettinchi xalifasi boʻlgʻan.
Ilm va ma’rifatning taraqqiyi xususinda otasidan ham koʻproq harakat qilgʻan.
Qayerda biror olim yoki dononi eshitsa, ularni mamlakatga keltirib asrar va qayerda hikmatli kitoblar haqidagʻi xabarni eshitsa, keltirib arab tiliga tarjima qildirgʻan.
Barcha ilm olimlari din va mazhabidan qat’i nazar uning atrofida jam’ boʻlgʻanlar.
Bagʻdodda koʻp bilimli tabiblarni toʻplagan va oliy darajadagi shifoxonalar bino qilgʻan.
Musulmonlarning san’ati, tijorati va ziroati Ma’mun davrida boshqa hamma ajnabiy mamlakatlardan koʻproq taraqqiy qilgandir.
Mustasim Billoh. Abbosiylar davlatining zavoli Ma’mundan soʻng abbosiylar jamoasidan boshqa yigirma nafar kishi xalifaliq qildi.
Lekin ularning aksariyati beobroʻ, susttab’ va ularning ba’zilari badaxloq edilar.
Binobarin, abbosiylar davlati kundan-kun tanazzul topdi.
Bora-bora islom mamlakatlarining har tarafidan bir podshoh, ketidan ikkinchisi paydo boʻla boshladi.
Abbosiy xalifalar esa Bogʻdodda oʻtirib, bu podshohlar farmonlarining tobe’iga aylanib qoldilarki, olti yuz qirqinchi yilda Musta’sim Billoh xalifa boʻlgʻan.
Musta’sim abbosiy xalifalarining oxirgisi boʻlub, susttab’ odam boʻlgʻan.
Oʻn besh yil xalifaliq qilgʻan.
656 yili Halokuxon kelib, Bogʻdodni oldi va xalifani oʻgʻli bilan oʻldirdi va kitobxonalarni yondirdi.
Jannatobod Bogʻdodni qon va otash orasigʻa qoʻydi.
Abbosiy davlati barham edi.
Musta’simning amakisi Halokuning qoʻlidan qochib, Misrga bordi.
U yerning amiriga oʻzini tanitdi.
Soʻngralari Misrda oʻn toʻrt abbosiy xalifaliq qilgʻan.
Lekin ularning xalifaligi podshohlik qilish boʻlmay, balki shayxliq edi.
Usmoniya davlati xalifaliqni shulardan olgʻandir.
Andalusdagi ummaviylar davlati Yuqoridagi darslarda bir yuz oʻttiz ikkinchi yili Abu Muslim Xurosoniyning sa’y-harakati bilan xalifaliq ummaviylar xonadonidan olib, abbosiylar xonadonigʻa berilgʻani hamda abbosiylarning birinchi va ikkinchi badniyat xalifalari oʻch olish maqsadida koʻpgina ummaviylarni oʻldirgʻanini aytgʻan edik.
Shu zamonda Abdulrahmon binni Muoviya binni Hishom ismli kishi Andaluska kochib ketgan.
Andalusliq musulmonlar uni oʻzlarining podshohi qildilar.
Abdulrahmon bir yuz oʻttiz beshinchi yilda Andalus taxti saltanatigʻa oʻltirib, u mamlakat obodligʻi yoʻlida koʻp xizmat qildi, masjidlar va madrasalar qurdirdi, kanallar va yoʻllar ochgʻizdi.
Ul mamlakat tijorati va ziroatini taraqqiy qildirdi.
Shunday qilib ushbu tariqa Andalus mamlakatida ham bir islom saltanati ta’sis qilindi.
Andalus podshohligining eng kattalari Malik Abdulrahmon Solisdirki, ikki yuz toʻqson birinchi yili podshoh boʻlib, Andalus qit’asini ilm va madaniyat sohasida dunyodagʻi eng oliy mamlakatlar qatoriga qoʻshdi.
U zamonlarda Farangiston odamlari Andalusga kelib, musulmon madrasalarida ilm va fan oʻrganib, qaytib ketar edilar.
Shu sababli olam tarixining biluvchilari Andalus musulmonlarini Farangistonning ustozlari ataganlar.
Andalus davlati toʻrt yuz yigirma ikkinchi yilga qadar shu tariqa shavkatli va qudratli boʻlib turgʻan.
Soʻngralari qoʻzgʻalonlar, mardumlar nifoqi, podshohlar andishasizliqlari natijasida mamlakat parcha-parcha boʻldi va har parchasi bir amirning qoʻligʻa oʻtdi.
Bu amirlar musulmon ekanliklarigʻa qaramay bir-birlari bilan doimo jang qilgʻanlar.
Va nasroniylar ularning oʻzaro ixtiloflaridan foydalanib, ba’zi viloyatlarni egalladilar.
Ish shu joyga yetdiki, Andalusning oxirgi podshohi boʻlgʻan Abu Abdulloh Sagʻir zamonida Andalus olti qismgʻa boʻlinib, bir qismigʻina uning qoʻlida qolgʻan, boshqalari esa nasroniylar qoʻligʻa oʻtgʻan.
Andalus nasroniylarning Ferdinand ismli podshohi Abu Abdulloh Sagʻir shaharlarini ham asta-sekin egallab, poytaxti Granadani muxosara qildi.
Abu Abdulloh chora topmay, toju taxtini Ferdinandga topshirib, ba’zi narsalari, qarindoshlari va ayollarini olib koʻchib ketgan.
Ushbu tariqa Andalus hukumati 870 yili oʻsha yerning nasroniylari qoʻliga oʻtgʻan.
Andalus musulmonlarining oqibat-ahvoli Musulmonlar Andalusda hukmron boʻlgʻan zamonlarda ul yerning nasroniylari koʻp osuda va rohatda boʻlgʻanlar.
Ular-da hech vajhdan zulm va jabr qilmagʻanlar.
Lekin Islom hukumati ul yerda tugatilgandan soʻng va mamlakat Ferdinand qoʻligʻa oʻtgʻach, islom ahli uchun zulm va muruvvatsizlik darvozalari keng ochildi.
Ularni zoʻrlik va jabr bilan nasroniylikka oʻtkazdilar, ularning dodlarini soʻramagʻanlar.
Masjid va madrasalarni vayron qildilar.
Musulmonlarning ba’zilarini oʻldirgʻanlar, ba’zilarini oʻtda yoqqanlar, qolgʻanlarini hiyla qilib, mamlakatdan chiqarib yuborgʻanlar.
Shunday qilib, musulmonlar ul yerda koʻrgan zulmlarini hech qaysi gʻolibdan koʻrmaganlar.
Shu sabab boʻlub Andalusda musulmonlar zoʻrlik bilan barham topgandir.
Hozirgi kunda tamom Andalusda (ya’ni Ispaniyo va Partugʻazda) bir musulmon ham qolmagʻandir.