Abdurauf Fitrat korpusi

Chigʻatoy adabiyotining eng ulugʻ namoyandasi boʻlgʻan Navoiyning fors adabiyotining eʼtiborliq kishilaridan ekani maʼlumdir.
Davlatshoh, Jomiy, Som Mirzo, Xidoyat, Husayn kabi fors tazkirachilari Navoiyning fors adabiyotida kuchli qalam egasi boʻlgʻanini tasdiq qiladilar.
Biroq, adabiyot ham sanʼat dunyosida eng teran bir qarash egasi boʻlgan mashhur Bobir Mirzo mazkur fors tazkirachilaridan bir oz ayrilibroq turadi: “Navoiyning forsiy sheʼrlari turkiy sheʼrlariga koʻra kuchsizdir”, deydi.
Navoiyning forsiy sheʼrlarida unvoni “Foniy” mi, “Fanoiy” mi degan bir masʼala ham bor.
Hidoyat kabi baʼzi tazkirachilar uning forsi (y)chada “Fanoiy” atalgʻanini xabar beradi.
“Bobirnoma” ning koʻrsatishiga koʻra, “Fanoiy” emas, “Foniy”dir.
Biroq, Navoiyning oʻzi “Lison ut-tayr” otli kitobida: Forsiy nazm ichra chun surdim qalam, Nazmning har sinfini qildim raqam. Fayz stgach ul maoniydin mango, Topti bilgu nazm “Foniy”din mango deb oʻzining forsi(y)chada “Foniy” unvonli ekanini ochiq qilib aytadi.
Oʻzining “Muhokamat ul-lugʻatayn”ida yozganiga koʻra: Navoiy oʻn besh yasharliqdan qirq yasharliqqacha fors adabiyoti bilan juda kuchli suratda mashgʻul boʻlgʻan, zamonida mavjud fors devonlarining hammasini boʻlmasa ham koʻbini koʻrgan.
Oʻzining forsi(y) sheʼrlarini koʻbrak Xisrav Dehlaviy, Hofiz Sheʼroziy ham oʻzining ustodi boʻlgʻan Mavlono Jomiyning taʼsirlari ostida yozgan.
Uning forsi(y)cha devoni olti ming baytdan ortuqdir.
Mavlono Jomiydan boshlab, u zamonning eng katta fors shoirlari oʻz sheʼrlarini koʻrsatgan, tuzatib berishini soʻragʻanlar.
Navoiy ularning sheʼrlarini haqli bir suratda tanqid ham tashix etkan.
Navoiy zamonining forsiy shoirlari bilan adabiy munozaralar qilib turgʻan.
Bu kun u munozaralarning unda-munda tarqalib turgan bir-ikki namunasi fors adabiyotida uning qanday chuqur bir kishi ekanini eʼlon qilib turadi.
Navoiy eng ulugʻ fors shoirlarining eng mashhur, eng qiyin asarlarigʻa forsi(y)cha javoblar, naziralar yozgan.
Mashhur Xisrav Dehlaviyning Kusi shah xoliyu bongi gʻulgʻulash dardi sar ast, Xar ki koneʼ shul,ba xushku tan shaxi baѵri boya Kusi shah xoliyu bongi gʻulgʻulash dardi sar ast, Har ki koneʼ shud ba xushku tar, shahi bahru bar ast. deb boshlangan bir qasidasi bor: oti “Bahr ul-abror”dir.
Jomiyning unga bir nazirasi, oʻxshatmasi bor, oti “Lujjat ul-asror” boʻlib, Xisravnikiga koʻra kuchsizrakdir.
Navoiy ham bulargʻa “Tuhfat ul-afkor” otli 26 baytdan iborat bir oʻxshatma yozgʻan: Otashin laʼli ki toji xusravonro zevar ast, Ahgare bahri xayoli xom puxtan dar sar ast.
deb boshlangʻan bu qasida Jomiy, Davlatshoh kabi tanqidchilarning shahodatlarigʻa koʻra Xisravnikidan qolishmaydi.
Yana Xisrav Dehlaviyning “Mirot us-safo” otli bir qasidasigʻa Jomiyning “Jilo ur-ruh” otli bir oʻxshatmasi bor.
Navoiyning ham bulargʻa: Muallilam ishqu piri aqle don tifli sa ba qahonash, Payi taʼdibi tifl inak falak shud charxi gardonash deb boshlangan goʻzal bir nazirasi borligʻini oʻzi xabar beradi.
Bulardan boshqa: Zixi ba xomayi qudrat musavviri ashyo, Hazor naqshi ajib har zamon kunad paydo. deb boshlangʻan “Ruh ul-quds” qasidasi; Hojiboni shab chu shodurvon savdo afkanand, Jilva dar xayli butoni mohsimo afkanand deb boshlangʻan “Ayn ul-hayot” qasidasi; Zihi az shamʼi roʻyat chashmi mardum gashtan uroni Jahonro mardumi chashm omadӣ az ayni nisoni deb boshlangan “Minhoj un-najot” qasidasi; Jahon ki marhailai tangi shoh rohi fanost Dar u masoz iqomat ki rohi shohu gadost. deb boshlangʻan “Quvvat ul-qulub” qasidasi borligʻini yana oʻzi xabar beradi.
Fors adabiyoti bilan tanish boʻlgʻanlar onda “tarsiʼ” sanʼati degan bir soʻz uyuni borligini, albatta, biladilar.
Bu oʻyun mana shundaydir: birinchi misraʼda necha soʻz, qanday shakl-formalarda boʻlsa, ikkinchi misraʼda ham shuncha soʻz xuddi shul formalarda keltiriladi.
Fors shoirlarining munday soʻz oʻyunlarida juda ustalaridan biri xijriy 769 da vafot etkan Salmon Sovajiydir.
Uning “tarsiʼ” sanʼatida bir qasidasi bor: Safoyi safvati ruyat birext obi bahor, Havoyi jannati koʻyat ba baxt mushku tanor deb boshlanadi.
Navoiy Salmon Sovajiyning shu baytini yoqtirmaydi.
Bunda “tarsiʼ” tugal emas, deydi.
Diqqat qilsak, koʻramizkim, Salmonning bu baytida ikkinchi misraʼdagi har bir soʻz birinchi misraʼdagi har bir soʻz bilan bir “forma” da boʻlgʻan: “safo-havo, safvat-jannat, roʻyat-koʻyat...” kabi.
Biroq, ikkinchi misraʼdagi “mushk” soʻzi bilan birinchi misraʼdagi “ob” soʻzining formalari boshqa-boshqadir.
Demak, Navoiyning eʼtirozi toʻgʻri.
Bundan keyin Navoiy shu “tarsi” oʻyunida yozgʻani qasidaning bosh baytini bizga koʻrsatadi: Chunon vazit ba boʻston nasimi fasli bahor, Kazon rasid ba yoron, shamimi vasli nigor.
Bu esa, Salmonning haligi bosh baytidan, albatta, chiroylikdir.
“Fusuli arbaa” otli mashhur bir forsi(y) manzumasining ham borligʻini oʻzi “Muhokamat ul- lugʻatayn”ida xabar bersa-da, namunasini koʻrsatmaydi.
Mavlono Jomiy ham “Bahoriston”da Navoiyning forsi(y)cha sheʼrlaridan shu ruboiylarni ham koʻrsatadi: (Hoji hajgʻa borganda Navoiy unga bir maktub yozib, shu ruboiyni yozgʻan): Gar dar dayram ba guftugoʻyat bosham, V-ar dar haramam ba justujuyat bosham, Dar vaqti huzur du ba ruyat bosham, Dar gʻaybat rui dil ba suyat bosham.
(Jomiydan xat olgʻanda): In noma na noma, dafʼi dardi man ast, Oromi daruni ranjparvardi man ast, Taskini dili garmu dami sardi man ast, Yaʼni xabar az mohi jahongardi man ast.
(Jomiy hajdan qaytgʻanda): Insof bideh, ay falaki minofom, To z-un du akdom xubtar kard xirom, Xurshedi jahontobi tu az matlaʼi subh, Yo mohi jahongardi man az jonibi Shom
Navoiyning boshqalar bilan boʻlgʻan adabiy munozaralari va mana bu chiroylik namunalar Navoiyning fors tilida ham teran, usta bir sanʼatkor ekanin koʻrsatadi.
Uning forsi(y)chada kuchsiz boʻlgʻani toʻgʻri- da Bobirning maʼlumotini koʻb-da qabul etkusimiz kelmaydi.
Adabiyotimizning bobosi boʻlgʻan Navoiyning fors tilida boʻlgʻan bu iqtidorini keng suratda ochib koʻrsatish, uning fors shoirlarining qaysilaridan koʻbrak taʼsir olganini aniqlab olish adabiyotimizning tarixi uchun, albatta, muhimdir.
Bu muhim adabiy xizmati uchun uning forsi(y)cha devoni lozimdir.
Navoiyning forsi(y)cha devoni bizning xususiy, umumiy kutubxonalarimizda bu kungacha yoʻq edi.
Ovrupa kutubxonalarida ham borligʻini eshitmadik.
Mundan uch-turt oy burun adabiy tekshirishlar uchun Samarqanddan Buxoroga kelgan Vadud Mahmudiyning axtarishlari natijasida oʻrtoq Muso Saidjonovning xususiy kutubxonasida Navoiyning forsi(y)cha devoni borligʻi onglashildim, toʻrt yarim ming baytdan ortuq boʻlgʻan bu devon qoʻlyozma bir “Bedil” devonining Hoshiyasida “yarim shikasta” bir xat bilan yozilgʻan, yanglishi juda koʻb.
Birinchi gʻazali: Ba mizon kamon sanjand mardum zoʻr bozuro, Ba dast ovardamman ham zi abruyi tarozuro. bayti bilan boshlanadi.
Oxirgi gʻazali: Xush on soat ki miram, bar sari bolini man boshi, Zabonam rafte az koru tu bo man dar suhan boshi bayti bilan boshlanib, devonning gʻazal qismi shuning bilan bitadi.
Devonning gʻazal qismidan soʻngra “Soqiynomai Mir Alisher” unvonli bir soqiynoma bor: Xush ondam ki xush budam az roʻzgʻor, Maro bud mayxona dorul qaror. Chu xum joyi man koʻnji mayxona bud, Sari man lagad kubi paymona bud deb boshlangan bu soqiynoma uslubcha devonning butun tizmalaridan ustundir, goʻzaldir.
Soqiynomadan keyin 30 dan oshgʻan ruboiylari bilan bir-ikki hajviy “qitʼa”si bordir.
Kitob hijriy 1258 da yozilgan: oxirida kotibning oʻz xati bilan “Foniy iborat az Amir Alisher ast Amir Navoiy” jumlasi yozilgan Navoiyning turkiy sheʼrlaridan ham anchasi devonning forsiy sheʼrlari orasida joy-joyida oʻrunlashtirilgan.
Demak: buning Navoiy devoni ekaniga kotib juda yaxshi ishongʻan.
Bu kitob oʻrtoq Saidjonov kutubxonasida topilgandan keyin buxoroli Qozi Muhammad Sharif Sadrning xususiy kutubxonasida ham Navoiyning bir necha turli asarlari bilan bir joyda yozilgan bir forsi (y) devoni borligʻi maʼlum boʻldi.
Tekshirish natijasida uning ham Saidjonov kutubxonasidagi “Devoni Foniy”ning xuddi oʻzi ekani anglashildi.
Mening kutubxonamda boʻlgʻan qoʻlyozma “Bobirnoma”ning Navoiy tarjimayi holi yozilgʻan sahifasining bir chetida uning forsi(y)cha sheʼrlaridan deb kotib tomonidan shu bayt yozilgʻan: Vasfi muyn miyon u Foniy, Chi navisad qalam ki mu dorad.
Bu bayt tekshirib turganimiz Foniyda: Boʻyi gul az tu rangu bu dorad, Chashmi tar az man abru dorad deb boshlangan gʻazalning oxiridir.
Demak: tekshirib turgʻanimiz bu kitob koʻbdan beri, koʻb kishilar tomonidan Navoiyning forsiy devoni deb tanilgan.
Kotiblar muni bizga Navoiyning forsiy devoni (deb) taqdim etganlar.
Buning qimmatini orttirmoq uchun Navoiyning turkcha sheʼrlaridan eng yaxshilarini tanlab mungʻa qoʻshgʻanlar; muni Navoiyning bir-ikki turkcha asari bilan bir joyda yozganlar; Navoiyning forsiy sheʼrlaridan namunalar kerak boʻlgʻanda ham shunday olib koʻrsatkanlar.
Hatto biz ham shulargʻa ishondiq-da, “Navoiyning forsi (y)cha devoni topildi” deb shodlandiq.
Baxtga qarshu muning Navoiyning forsi (y) cha devoni boʻlmagʻani maydonga chiqdi.
Haqiqatan, bu kitob Navoiyning forsi (y)cha devoni emas, butunlay boshqa kishining, boshqa bir “Foniy” ning devonidir.
Bu daʼvoni isbot qilmoq uchun tubandagi dalillarni keltirish mumkindir: Navoiyning forsi (y)cha sheʼrlaridan baʼzi namunalarini koʻrsatdik.
Bu kitobning uslubi haligi namunalarning uslubiga koʻra juda kuchsizdir.
Soʻngra Navoiyning forsiy sheʼrlari ekaniga shubha boʻlmagan haligi namunalarning birtasi ham bu kitobda yoʻqdir.
Bu kitobdagi shu baytlarni ham koʻraylik: 1) Har ki hast az ahli din girad zi dunyo goʻshayi, Man ham az olam giriftam goʻshayi Kashmirro.
Tarjimasi: Har kim din ahli esa, dunyoning bir puchmogiga chekilib oʻturishi lozimdir. Men-da dunyodan shul Kashmir puchmogʻini tanlab, shungʻa, chekildim.
2) Nomi Foniy sayri dar iqlimi shuhrat mikunad, Garchi xud az goʻshayi Kashmir to Qobul na raft.
Tarjimasi: Foniyning oʻzi Kashmir puchmogʻidan Qobulgʻacha borolmagʻani holda uning ismi shuhrat dunyo- larida sayohat qilib yuradi.
3) Foniy az baxti sayohat shuda dar Hind vatan, Var na joyi tu, ba juz goʻshayi Kashmir na bud.
Oʻzbekchasi: Baxtimning qaroligʻidan Hindda oʻturubman; yoʻqsa mening joyim Kashmir puchmogʻidir.
Mana bu uch baytdan haligi kitob egasining kashmirlik ekani anglashiladi.
Holbuki, Navoiy kashmirlik ham emas, Kashmirda turgʻan ham emasdir.
Shu baytni ham koʻraylik: 4) Baski madhi podshohu shohzoda goʻftsam, Goh Shohiy shud taxallus, goh Sultoniy maro.
Demak, bu kishi bir podshoh bilan uning oʻgʻlini koʻb maxtab yozgʻani uchun “Shohiy”, “Sultoniy” laqablarini olgan, Navoiyning esa, sheʼrda unday laqablari yoʻq edi.
Kitobda hajviy bir parcha bor.
Karmina shahrigʻa tabib boʻlub belgilangani uchun Koʻr Boqiy degan kishiga atalib yozilgʻan.
Bundan boshqa: Roʻzgʻor ast ofiyat shuda gum, Zindagi talx tashta bar mardum deb boshlangʻan bir gʻazali bor.
Bu gʻazal Buxoro haqida yozilgan.
“Buxoroda esonliq yoʻqoldi; tirikchilik achchigʻlashdi; odamlar ilon, chayonga oʻxshab bir-birlarini chaqmoqlalar: pul yoʻq, non topilmaydi: bu shahardan hajgʻa tomon hijrat qilish kerak”, deyiladi.
Mana bu vasiqalar bu kishining aslida karminalik yo buxorolik ekanin koʻrsatadi.
Kitobning oʻzidagi vasiqalarini mana shunday qatorlab koʻrgandan keyin bir oz-da tashqaridan vasiqa axtaraylik: Sh.Somiyning “Qomus ul-aʼlom” ida Foniy ismi bilan ikki shoir koʻrsatiladi.
Shulardan ikkinchisi kashmirlik, oti Muhammad Muhsin, bir necha vaqt Dehli hukmdori Shoh Jahongʻa xizmat qilib yana Kashmirga chekilgan, tarki dunyo qilgʻan, hijriy 1081 yilda oʻlgʻan.
Shu bayt unikidir: Zi diyda rafteand, ba dil jo giriftand, Xubon ba eʼtiqodi xud az mo burideand.
Sh.Somiyning shu namunasi bizning qoʻlimizdagʻi “Devoni Foniy” da: Zi zodagoni umid zi har jo burideand, deb boshlangan bir gʻazali bordir.
Mana shu vasiqalarni bir-biriga bogʻlaganimizda, tubandagi natija chiqib qoladi: hijriy oʻn birinchi asrda Muhammad Muhsin degan bir kishi oʻtkan.
Bu kishi Karmina — buxorolik boʻlgʻan, Buxorodan Hindustongʻa hijrat qilib, Kashmirda oʻrunlashgʻan.
Bir vaqtlar Dehlida hukumatgʻa xizmat qilgʻan, yana Kashmirga qaytgʻan.
Bizning oramizda Navoiyning forsi (y) devoni deb topilgʻan kitob haqiqatda shuning kitobi.
Navoiyning forsi (y)cha haqiqiy devonini yangidan oxtarish esa, yana bizning vazifamiz.