Abdurauf Fitrat korpusi

Hoji bobom tabarruk odam.
Oʻzining aytganiga koʻra yetti martaba hajga borib qaytgan.
Har borganda “Madinam”ga, Shom Sharif, Quddus Shariflarga ham qatnagan.
Ja’mi paygʻambarlarni, ja’mi avliyolarni tavof qilgʻan.
Hatto bir martaba Bagʻdod Sharif bilan shahri Misr orasidagi borsa kelmas choʻlda “bedov”larning qoʻliga tushkan.
“Bedov”lar Hoji bobomning pullarini olib, oʻzlarini pichoqlab tashlab ketkanlar.
Hoji bobom choʻlda yarador boʻlib, och-yalangʻoch qolganda koʻngliga dard kelgan; bir munojot aytib yuborganda qibla tomondan “Hasta Bahovaddin” pirim yetishib kelganlar.
Darrov muborak paytavalarini yuvib suvini ichirgan-da Hoji bobom shifo topib oʻz yoʻligʻa ketkan.
Keyingi “safar”dan soʻng... tumanning judayam havoli boʻlgan bir qishlogʻiga kelib qoʻngan.
Qishloqlilardan bittasini akam, bittasini ukam, bittasini bolam deb hammasi bilan doʻstlashib olgan.
Qishloq machitining ayvonida yotib turar edi.
Ishdan charchab qaytqan dehqonlar Hoji boboning tegrasida yigʻilib, uning yuqoridagi hikoyalarini tinglab oʻtirar edilar.
Hojining xizmati yolgʻiz hikoya aytib berish emasdi.
Ul hoji, tabarruk, ja’mi paygʻambarlarni tavof qilgʻan bir kishi-ku!
Uning dami, nafasi juda oʻtkur, har qanday kasalga tutulib yoniga borgonlarni uch “suf!” bilan sogʻaytib yuboradir.
Shuning uchun qishloqlilar unga muxlis.
Uni har jihatdan ta’min qilgʻonlar.
Hoji bobo har jihatdan mamnun.
Tomoq pulsiz, kiyim pulsiz.
Hammasini muxlislar beradilar.
Duoxonlik orqali uncha-muncha pul ham yigʻilmoq-da.
Ish joyida.... Biroq birgina kamchilik bor: ul ham shul: machitning yonida bir mozorning yoʻqligʻi!
Hay attang... Birgina mozor, birgina avliyo tugʻi ham joyida, boboning koʻzi oldida hilpillab tursa edi, ish butkul boshqacha boʻlardi...
Hoji bobodan juda koʻp gapirib uning sevikli, eski yoʻldoshini “yori gʻor”ini unutdik!
Hoji boboning juda ham qadrdon boʻlgan bu yoʻldoshi uning pakanagina, oppoqqina eshakchasi edi.
Buning Xoji bilan qadrdonligini qanday qilib anglatay?
Yetti hajning bittasida ham Hojidan qolishmagan, Madinada, Shomi Shariflarda baravar yurgan.
Hatto Hoji bobom borsa kelmas yoʻlda hasta Bahovaddinning paytava suvini ichganda ham qarab turgan “nazarkarda” bir eshak.
Dehqonlarning manglay teridan koʻkargan yunushqolar, orasida hech kimga qaramay, hech kimning yaxshi-yomoniga ishi boʻlmay, boshini aslo yuqori koʻtarmay oʻtlanib yurishi unga bir turli avliyolik tusi bergan edi.
Totli oʻtlardan qornini toʻygʻazib olgʻach, tumshugʻi bilan quyrugʻini baravar koʻtarib turli pardalarda hangrashi esa Hojining tegrasidagi muxlislarda mu qaddas bir hayajon yaratmoqda edi.
Hoji boboning suhbatidan miyalarini “toʻldirib” uyga qaytmoqchi boʻlgan muxlislardan har biri eshakning yonidan oʻtkanda bir oz toʻxtab, u yoq-bu yogʻini silab-siypab qoʻyishni ibodat kabi bilardi.
Bu kun uchinchi kun; Hoji boboning yoʻldoshi kasal.
Oʻqilmagan duo, yozilmagʻan tumor qolmadi.
Bu kun oxirgi choralar koʻrildi: “Bagʻdod Sharif”dagi mashhur kashmir duoxonidan oʻrganib olgʻan tumorni yozib eshakning xuddi manglayiga taqdi.
“Xonayi ka’ba”dan keltirilgan tuproq bor edi.
Qishloq kasallariga yegizib, yaxshi natijalar olardi.
Shundan ham bir ozini suvga aralashtirib ogʻzigʻa tomizdi, natija yana teskari.
Nafas olishi yomonlashdi, oyoqlar kuchsizcha uzanib qoldi, burunning teshiklari kengaydi, koʻzining yorugʻi ozaydi, Hojining umidi kesila boshladi.
Ish yomon.
Xojining dami, nafasi ta’sir qilmadi, shifo, da’vo deb bu kungacha koʻp kishilarga yegizgani ka’ba tuprogʻi zarar qildi.
Duolar, ayniqsa dongli Kashmir duosida kuchsiz chiqdi, eshak oʻladir.
Hojining e’tibori ham eshak bilan barobar ketadir.
Mana bu qaro tushunchalar orasida qolgʻan Hoji boshini koʻtardi: yarim yigʻloq tovush bilan: — Ajal... ajalgʻa iloj yoʻq!!! — dedi.
Yonida oʻtirgʻanlardan hech bittasi javob bermadi.
Ularning miyasi mashgʻul: ular eshakning holsiz gavdasiga tikilgan koʻzlarining oldini olgan tiniq yosh pardasidan uning soʻng nafasdagi holiga qarab teran diniy xayollarga botqanlar.
Bu koʻrinishi joyida boboga juda yoqdi.
U, eshakning qaygʻusini unutarlik darajada mamnun boʻldi.
Shu fursatdan foydalanish yoʻlini bot chizib qoʻydi.
Boshladi eshagini maxtashga: uning “nazarkarda”ligini, unga xizr boboning nazar solgʻanini, uzoqdan paygʻambarning ravzalarini koʻrganda koʻzlaridan yoshlar oqizganini, bir kun choʻlda Hoji bobo suvsizlikdan oʻlayozganda uni suv boʻyiga olib borganini bir-bir aytib berdi.
Muridlarning diniy tuygʻularini judayam qaynatib yuborgandan keyin: — Buning oʻligini koʻchada qoʻymayman, koʻmib boshigʻa tugʻ tikaman, deb qoʻydi.
...Tumannig qozixonasini koʻrganingiz yoʻqdir.
Shu katta hovliga kiraylik.
Katta ayvon bilan otxonaning yonidan oʻtib sufaga chiqaylik.
Sufa boʻyi uzangʻan katta uygʻa qarasa otmish bir yashar bir mullaning sabrsizlik bilan nimanidir kutib turganini koʻramiz.
Yonida nos qovoq, xalta, barj quti kabi eski madrasa emishlari terilgan.
Bul kishi shul tumanning qozisi, qozi boʻlgʻanigʻa uch oy boʻlgʻan.
Bu tumanning qoziligʻi kirimsiz boʻlgʻanidan bizning eshon, qozi juda xafa, bu kun namozdan keyin Jumaqul mulozimni chaqirib bir oz soʻktilar-da: — Sen bahuzur yeb yotasan, uch oydan beri kissamga bir pul kirgani yoʻq.
Chiqib, u yoq-bu yoqni izlab biron janjal, biron ish topib kelmaysan.
Sen kabi yalqovning boʻlgʻaningdan boʻlmaganing yaxshiroq! — dedilar.
Jumaqul mulozim qozi boboning haqli ekanini bilgani uchun achchigʻlanmadi, odob bilan javob berdi: Taqsirjon, nima qilay?
Bu qurgʻur tumanning oʻzi barakasiz ekan, shuncha axtaraman, yararlik bir janjal topolmayman.
Kecha bir ishni darak qildimu...
— “Qildimu”si nima?! Qanday ish ekan. Haligacha menga xabar bermaysanmi, la’nati?! Taqsir, hozir kelib aytmoqchi edim. —Ayt!
Jumaqul oʻzini tinchitib olib soʻzga kirishdi: — Koʻpdan beri... qishlogʻida bir Hoji bobo turadi.
Oʻzi yetti martaba hajga borgan.
Duoxonlik ham qiladi, oʻziga koʻp odamlar ixlos qilgʻan.
Oz-oz puli ham bor deylar...
— Gapni choʻzma, nima qilibdur u? — Taqsir shu odamning bir eshagi bor edi.
Yaqinda oʻlgan ekan.
Hoji bobo shu eshakni koʻmib, avliyolargʻa oʻxshatib ustiga tugʻ tikkan-da, “Oq mozor” atab oʻzi shunda nazrxoʻrliq qilar ekan.
— Eshakni avliyo qilibdur, desang-chi! — Ha, taqsir, shunday. Darrov borib u mal’unni ketir, darrov!
Xoʻb, taqsir, — deb ertalab chiqib ketgan Jumaqul mulozim haligacha kelmagani uchun Qozi bobo qiynalib turadi.
Ogʻzidagi nosini tuflab, choy sovub turgan piyolani koʻtarganda eshikdan Jumaqulning kelganini koʻrdi.
Piyolani yerga qoʻyib, yoqalarini tuzatdida, kutib turdi.
Jumaqul Hoji boboni keltirib qozigʻa
“manzur” qilgʻandan keyin sufa ustiga oʻtkazdi, odat boʻyincha Hoji bobo bilan baravar kelgan qishloq odamlari qator tizildilar.
Soʻroq boshlandi.
— Sening oting nima? — Hoji bobo.— Nima ish qilasan? Shayxliq, duoxonliq, taqsir. Qayda shayxliq qilasan. Oq mozorda, taqsir!
Qozi oʻrnidan yarim turdi.
Boshini koʻkragigacha eshikdan chiqardi.
— Oq mozoringda yotqan kim?! — deb qichqirib yubordi. Eshagim, taqsir, deb qoʻydi Hoji bobo.... — Ma’lum, sen Hoji bobo emas, Hoji kofirsan!
Eshakning goʻri oq mozor boʻladimi?!
Eshakdan avliyo chiqadimi, badbaxt...
Hoji bobo ishni boshdan anglab planni chizgʻan edi.
Qozining bu doʻqlarigʻa, bu dabdabalarigʻa hech ahamiyat bermay, jilmayibgina turdi.
Qozining soʻkishdan bir oz toʻxtab, nos chekishidan foydalanib yumshoqlik bilan soʻzga kirishdi: Taqsir, deydi, rahmatlik eshak boʻlsa ham nazarkarda edi.
Bexislat emas edi.
Karomati ham bor edi.
Qozi butkul qaynab ketdi, gʻazablandi: Nima deding, nima karomati bor edi?!
Ha, taqsir karomatlari ham bor edi, — deb Hoji bobo oʻrindan turib, qogʻozga oʻrab keltirgani oʻttiz soʻmni qoʻltigʻidan chiqardi.
Qozi oʻtirgan eshikni yoniga borib tiz choʻkdi, meni koʻmgandan keyin mana shuni eltib Qozi bobomgʻa ber, degan edi.
Qozining oloviga suv quyildi, badanlari, vijillab ketdi.
Qoʻlini erksizcha uzatib qogʻozni oldi-da: Rahmatlikning boshqa vasiyatlari yoʻqmi? — deb qoʻydi.
Qozi boboning bu soʻzidan keyin eshakning karomatiga hech shak-shubha qolmadi. Goʻri ham “Oq mozor” oti bilan shuhrat chiqardi.