Abdurauf Fitrat korpusi

PILLA URUGʻI
Margʻilon shahrida Sevar bibi denilgan (deb tanilgan) bir xotun bor edi.
Bir kuni meni koʻrub dedikim: — Bundan besh yil burun man koʻp qashshoq edim.
Erim oʻlgan, undan iki kichkina qiz qolgan edi.
Uning-buning uyini supirib, kiyimini tikub, kun oʻtkazardim.
Bir kun ish topolmadim.
Yonimdagʻi chaqalargʻa non olib yedik.
Ertasi kun yana ish topolmadim.
Qopchiqimda oqcha ham yoʻqdi.
Tun yaqinlashdi, kichik qizlarim ochlikdan yigʻlaya boshladilar.
Koʻp garang boʻlib qoldum.
Oʻramimizning nari boshinda bir boy xotun bor edi.
Shuning yoniga keldim, holimni aytdim.
Xotun ojurgʻandi dedikim: Yangajon, sizga bir-iki oqcha bersam, shu kun yeb bitirarsiz.
Yana ertaga yana shu holga tusharsiz.
Sizni shu yamon kundan qutqarurgʻa kerakdir.
Bu oshni olib bolalaringizga eltib bering.
Mana uch oltunni ham sizga burj berayin.
Bir oltungʻa pilla urugʻi sotun oling.
Issiq uyda saqlang, qurt chiqarar.
Qurtlargʻa tut yaprogʻi bera buyuting (katta qiling).
Qurtlar oz vaqtda gʻoʻza qoʻyarlar.
Gʻoʻzalarini ipakchilarga sotarsiz.
Qolgʻan iki oltunini u kungacha ozuq qiling.
Gʻoʻzalarni sotgach, manim uch oltunimni berarsiz.
— U yaxshi xotunning uch oltunini olub chiqdim.
Bergan oshi bilan shu kechani oʻtkazdik.
Ertasi kun bozordan pilla urugʻi olib, boy xotunning aytganicha boqdim.
Gʻoʻzalarini oʻn oltunga sotdim.
Xotunning uch oltunini qulluqlar bilan berdim.
Shundan beri har yili pilla urugʻi olaman.
Oqcham koʻpaydi, Tangriga shukur.
Kunimiz yaxshi kechib borotibdir.
TAMRIN: Sevar bibi qanday kun oʻtkara edi?
Qayergʻa ketdi?
Nima oldi?
Nima qildi?
KOʻRULMAGAN NARSAGA ISHONMA Bir kuni maktabimizning bogʻchasinda muallim afandimizning koʻrsatishi boʻyincha oʻynaya edik.
Shogirdlardan Tuygʻunbek kelib muallim afandiga dedikim: — Afandim!
Yarashning uyida uch kumish tovushqon bor ekan.
Muallim: Qanday tovushqonlar ekan onlar?
Tuygʻun: — Jonli ham kumushdan yaratilgan!
Muallim: — Kim dedi sanga?
Tuygʻun: — Ergashboy dedi.
Muallim: Ergashni ketur!
Tuygʻun Ergashni ergashtirib keldi.
Muallim: — Yarashning uch kumush tovushqoni bor ekanin sanmi koʻrding,
Ergash: — Uch emas afandim, iki.
Muallim: — Sen koʻrdingmi shunlarni?
Ergash: — Yoʻq afandim, Toʻgʻonboy dedi.
Muallim: Ketur Tugʻonni.
Toʻgʻonni keturdilar.
Muallim: — Yarashning iki tovushqoni bor?
Tugʻon: — Ha!
Muallim: — Joni ham bormi?
Tugʻon: Bor, afandim.
Muallim: — San koʻrdingmi?
Tugʻon: — Yoʻq afandim, Yarashning oʻzi aytdi.
Muallim: — Ketur Yarashni.
Yarash keldi.
Muallim: — Sening kumushdan tovushqonlaringmi bor?
Yarash: — Yoʻq!
Muallim: — Oʻzing aytgansan-ku!
Yarash: — Kimga?
Muallim: — Tugʻonga.
Yarash: — Yoʻq, afandim!
Man uyimizda oppoq tovushqon bor.
Tuklari kumush kabi degandim.
Muallim: — Oʻrtogʻlar!
Koʻrmaganingiz narsalarga sira ishona bermanglar, soʻngrasi uyot boʻlur.
TAMRIN: Tuygʻun nima dedi?
Muallim nega bolalarni keturib soʻradi?
Soʻzning tubi nima ekan?
TURSUN QANDAY BOY BOʻLGʻAN Oʻgʻlum ish seni izlab ketmas, sen ishni izlab ket.
Tursun oʻn besh yashar bir yigit edi.
Maktabni biturib chiqdi.
Uch-toʻrt kun uyiga kelib oʻturdi.
Koʻrdikim, otasining qoʻlindan ish kelmaydir.
Singlisi kasal boʻlub yotkan.
Yolgʻiz onasining uni(ng)-buni(ng) ishini qilib topdigʻi ozgina oqcha bilan toʻrt kishining kun oʻtkarmagi qiyin.
Tursun himmatsiz yaramaslardan emasdi.
Togʻdek bir Tursun himmatsiz yaramaslardan emasdi.
Togʻdek bir yigit onasining emganib keturdigʻi nonga koʻz tikib tursunmi?
Mana shunga rozi boʻlolmazdi.
Biror ish topilarmikan, deb uydan chiqdi.
Uning-buning doʻkonlariga borib qaradi.
Kimsa: “Kel oʻgʻlum, shu ishni qil, oqchani ol”, demadi.
Tursun shoshib qoldi, oʻz holiga yigʻlab keldi.
Uyga ketayin dedi, uyolib oyogʻlarini yerdan koʻtarolmadi.
Bir devorga tayanib oʻturdi.
Boshini qoʻliga olib oʻyladi... oʻyladi.
Birdan sevinib tura qoldi.
Esiga Ergashboyning zovuti kelgan edi.
Zovutga qarab yugurdi.
Toʻgʻri Ergashboyning yoniga borib, salom berdi.
Ergashboy javob berdi: — Ha oʻgʻlum, nima ishing bor? — dedi.
Tursun: Zovutingizda ishlamoq uchun keldim, boy bobo, — dedi.
Ergashboyga koʻp ishchi kerakdi: — Yaxshi qilibsan, oʻgʻlim! Mana shu arobalardagi momuq qanorlarini koʻtarib omborga eltib tashlayber. Oqshom shu ishchilarga qancha oqcha bersam, senga ham berarman, — dedi.
Tursun suyindi.
Yugurub, arobalar sari ketdi.
Kanorlarni toshib, omborga beraberdi.
Boshqa ishchilardan koʻproq tirishdi.
Oqshom boʻldi.
Ergashboy Tursunga iki tanga oshiqroq berdi.
Tursun sevina-sevina uyga kelub, oqchalarni onasiga berdi va ishni onglatdi.
Bundan soʻng ham har kuni erta bilan zovutga borib, oqshom kunligini olib qayta(r) edi.
Oqcha koʻpaydi.
Kasal boʻlib yotgan singlisi uchun doʻqtur chaqirib, davolatdi.
U daxi sogʻoldi.
Bir kun Ergashboy Tursunni chaqirib, dedikim: — Oʻgʻlum! Koʻb toʻgʻri va ishonchli yigit ekansan. Oʻquv bilan yozuving daxi bor ekan. Oʻzingga yarasha bir ish berayin sanga. Undan keyin yuk tashimoqni qoʻy. Mana shu daftarni ol, zovutdagi ishchilarning choʻtini saqlagʻil.
Tursun qabul qildi.
Bugun Tursun oʻshal zovutning mirzasidir.
TAMRIN: Tursun qanday holda edi?
Nega ish arar (oxtarar)gʻa chiqdi?
Qanday ishga kirdi?
Ishchilarning orasindan chiqub mirza boʻlurga sabab nima?
TIRIShKANLAR OCHUNI Yaxshiboy kentning oqsoqolidir.
Oʻgʻuz denilgan bir kichik oʻgʻli bor.
Bir kuni namozdan chiqub, boqqa kirdilar.
Yaxshiboy Oʻgʻuzning qoʻlini oldi.
Ogʻochlar uzra uchushib yurgan bolarilarni koʻrsatdi.
Dedikim: — Oʻgʻlum mana bularni koʻr.
Bizga bol yasab bermak uchun kerak boʻlaturgʻan narsalarni oxtarib yurub(di)lar.
Mana bu qushlarni koʻr.
Bola-chaqalari uchun yem oxtararlar.
Bir oz yuqoriroqqa koʻz sol.
Ellar bulutlarni haydab keturalalar.
Bulutlar ekinlarimizni sugʻormoq uchun yogʻmur yogʻalar.
Bu yondan erimizni isitmoq uchun quyosh daxi chiqdi.
Shu yoʻlga ham qaragil!
Bu hoʻkuzlar yerlarimizni surargʻa ketalar.
Bu otlar yuklarimizni taniylar.
Bu kishi ekinchidir.
Yerlarimizni ekarga keta(r).
Bu kimsa tegirmonchidir.
Bugʻdoyimizni un qilurgʻa boradir.
Oyoq ostiga ham ozgina boq!
Shu qumursqalarni koʻr.
Qish ozuqlarini toʻplab tururlar.
Man daxi yarim soatdan keyin oʻz ishimga ketarman.
Oʻgʻlum! Ochun tirishkanlar ochunidir.
Shuncha odamlar, xoʻkuzlar, otlar, ellar, bulutlar, arilar, qumursqalar tirishkandan keyin san tirishmay oʻtirsang tuzukmi?!
Yaxshiboyning bu yaxshi soʻzlarundan Oʻgʻuzning oʻktamligi qoʻzgʻaldi, dedikim: Yoʻq, otajonim! Man ham tirishurman. Buyuring, qanday tirishayin?! Yoʻl koʻrsating! — Yaxshi oʻqurgʻa tirish, oʻgʻlum! Oʻqurgʻa! Oʻgʻuz chopib uyiga kirdi va kitoblarini olib ketdi. Qayerga ketdi, bilasizmi? Maktabga.
TAMRIN: Bol nimadan boʻlur?
Bulutlarni havoda nima haydab yurar?
Yaxshiboy boshka ishlarni qoʻyub nega Oʻgʻuzni oʻqurgʻa buyurdi?
IMOM GʻAZZOLIY
Burungi musulmonlarning ulugʻ xoqonlari bilan, oʻktam boturlari boʻldigʻi kabi yuzlarcha kitob yozaturgʻan katta mullalari daxi bor ekan.
Oʻshal mullalarning buyukroqlaridan biri Imom Gʻazzoliy Bagʻdod shahrindagi ulugʻ bir madrasada oʻqub, oʻz oʻlkasiga qaytmoqchi boʻldi.
Kitoblarini xurjunga solib, otga yukladi.
Oʻzi otga minub, oʻlkasiga qarab joʻnadi.
Iki kundan soʻng katta bir togʻning etagiga borib qoʻndi.
Kechani shu yerda oʻtkarib, tong otarda yerindan qalqdi.
Shu toqqa chiqmoq uchun otlandi.
Togʻning teppasiga chiqgach, bir necha qaroqchiga yoʻluqdi.
Qaroqchilar Imom Gʻazzoliyning otini, oqchasini, kitoblarini oldilar.
Oʻzini yap-yalangʻoch qilib ketdilar.
Imom daxi oʻz yulini qoʻyub shunlarning ketidan ketaberdi.
Bosh qaroqchi orqagʻa qarab, Imomni koʻrgach qizub ketdi.
Qichqurib dedikim: — Oʻy, mulla kishi!
Orqamizdan kelma, yoʻqsa, boshingni ham olaqolurmiz.
Imom Gʻazzoliy yolborib dedikim: — Togʻolarim! Birgina arzim bor, shuni aytgani kelotibman. Yomon ishim yoʻq.
Bosh qaroqchi: — Nima arzing bor?
Imom: — Oqchalar bilan kiyimlarim va otim halolingiz boʻlsun, yolgʻiz shu xurjunimdagi narsalarni qaytarib beringlar, ularning sizlarga kerakligi yoʻqdir. Bosh qaroqchi: Nima bor xurjunda?
Imom: — Kitoblar bordir. Bogʻdod shahrinda oʻn yil tirishub, emganib, oʻqugʻan va oʻrgangan narsalarim shu kitoblardadir. Bunlarni olib ketsangiz, menim emgaklarim kuyub ketar, burungi kabi keyin bilgusiz boʻlub qolurman.
Bosh qaroqchi imomning bu soʻzlariga kuldi va dedikim: Oʻn yil tirishib oʻqugʻanlaringni nega koʻnglingga yerlashdirmading. Oʻrgangan narsalaringni koʻnglungda saqlasayding, bu kitoblaring yoʻqalmasindan sanga bir zarar kelmas edi. Mana ol, kitoblaringni! Lekin yoʻldan yana biri chiqub qoʻlingdan olirsa, san yana bilguvsiz boʻlub qolursan.
Imom Gʻazzoliy bosh qaroqchining bu soʻzlaridan ibrat oldi.
Kitoblarini olib, yoʻlindan qaytdi.
Yana Bogʻdodga keldi, darslarini qayta boshdan oʻqudi.
Biroq bu dafʼa oʻqudiqlari yurakinda saqladi.
TAMRIN: Imom Gʻazzoliy kimdir?
Bogʻdod shahri qayerdadir?
Imom nechun qaroqchilarning orqasidan ketdi?
Qayta Bogʻdodga kelub nima qildi?
XURUSNING SOʻZI Bir kun muallim afandi dars uchun kirdilar.
Oybekdan boshqa butun bolalar kelgandilar.
Besh daqiqa soʻngra Oybek daxi kirib keldi.
Uyqudan yangigʻina qalqib keldigi qaboqlarindan bilinub tura edi.
Muallim afandi Oybekka qarab dedilarkim: — Oybek! Uyingizda xurus yoʻqmi?
Oybek: — Bor afandim. Bir qizil xurus bor.
Muallim: — Tongotardan burunroq qichqirmaydirmi?
Oybek: — Qichquradir, afandim.
Muallim: Nima deydir?
Oybek: — Qu... qu.... qu... qu..! — deydir, afandim.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum! Maʼnosini ongladingizmi, oʻgʻlum?
Oybek: Man xurus tilini bilmayman-ku!
Muallim: — Unday boʻlsa man bildirayin sizga.
Xurus deydirkim: ku... ku.... qu... qu..! Yaxshi bolalar!
Tun kechdi, quyosh chiqa boshladi, uyqu chogʻi tugandi, ish soati kelub qoldi, yotoqdan turing endi.
Qu... qu... qu... ku..! Kichik qoʻzilar! Ekinchilar yer-suvlarga, mullo bobo azon oʻqurgʻa, temirchilar choʻkich urargʻa, qushlar sayrab-uchushurga chiqdilar.
Siz yotoqda qolmang, uyotdir, turinglar endi.
Mana oʻgʻlum! Kichkina xurusning soʻzi shudir.
Uning u oʻgratulariga quloq bermak, erta bilan yotoqdan qalqmoq kerakdir.
TAMRIN: Afandi, yeringizdan turub, xurusning soʻzlarini bizga onglating.
SEVARNING YARAMASLIGI Sevar kichkina bir qiz edi.
Akasi Temurning yaxshi soʻzlarini tinglamas edi.
Bir kuni ikala qardosh boqqa chiqdilar.
Sevar chechaklar uchub yurgan bir kapalak(ni) koʻrib, olmoqchi boʻldi.
Temur qoʻymadi.
Dedikim: — Shu bechorani olib nima qilursan? Shuning daxi ota-onasi bordir.
Sen buni tutsang, unlar bolalaridan ayrilib qolurlar.
Sani qargʻab yigʻlarlar.
Yoziqdir, olma shuni.
Qoʻy, ozgina oʻynab, uyiga ketsun.
Sevar akasining bu yaxshi soʻzlarini tinglamadi.
Kapalakni olib, qanotini uzdi.
Bir oz oʻtgandan keyin u bechorani qoʻl-oyogʻi kesilgan kishilarga oʻxshatib, yerga tashladi.
Shu yerdan uchub boraturgʻan bir qizil ari kapalakka ojirgan kabi boʻlib, ustiga keldi va bir-iki aylandiqdan soʻng qoʻndi.
Kapalakning u yon, bu yonini koʻrarga boshladi.
Sevar bu arini daxi olmoqchi boʻlib yugurdi.
Temur dedikim: — Endi bunga tegma, ho!
Sevar kulib soʻrdi: — Tegsam nima boʻlur?
Temur: — Tegsang parmogʻingdan chaqib, seni ertagacha yigʻlatar.
Sevar Temurning bu soʻzlarini ham tinglamadi.
Yavoshgina qoʻlini uzatib arini olgach “A.. a.. onajon” deb qoʻlini tortdi.
Ari bechora Sevarning kichkina parmogʻini chaqib qochmish edi.
Parmogʻi qizarib, shisha boshladi.
Temur bir ip topib bechoraning parmogʻini boʻgʻumidan bogʻladi.
Sevar yigʻlab uyiga keldi.
Onasi yotogʻiga yopib berdi.
Sevar uzanib yarim kechagacha ingradi.
Ondan keyin uyqusi keldi.
Soʻngra uxladi.
Erta bilan yotoqdan qalqib, akasini koʻrgach uyoldi: — Akajonim!
Sening soʻzingni tinglamay yoziq etdim, dedi.
Temur ogʻirlik bilan shu javobni berdi: — Yaxshi soʻzni tinglamasdan yaramaslar yomon kunga tushgandan soʻngra uyolib qolurlar.
TAMRIN: Sevar kimdir?
Qayergʻa ketdi?
Nima qilmoqchi boʻldi?
Kapalakni tutmasi yaxshimi boʻldi?
Qanday zarar koʻrdi?
Akasi nima dedi?
FANNIY BILGULARDAN: YER Muallim afandi bir kuni darsga kirgach, bolalarni koʻzdan kechirdi va Toʻxtamish afandini turgʻuzub soʻradi: — oʻgʻlum! Jugʻrofiyo oʻqudingizmi?
Toʻxtamish: — Oʻqudum, afandim.
M.: — Ustinda yashadigʻimiz va kezdigimiz narsaga nima deylar?
T.: — Yer deylar. Arz deyaturgʻanlar ham bor.
M.: — Ofarin, oʻglum! Yerning shakli qalaydir?
T.: — Tarbus kabi loʻndadir, afandim.
M.: Koʻb yaxshi. Butun yer yuzi shu bizim oʻlka kabi quruqmidir?
T.: — Yoʻq, afandim! Yerning uchdan biri quruqlik boʻlib, uchlan ikisi suvdir.
M.: — Yerdan uchdan ikisini qoplab olgan oʻshal suvlarga nima deylar?
T.: — Bahri muhit deylar, afandim.
M.: — Ofarin, oʻgʻlum! Siz oʻturing endi. Aynoq afandi siz turing.
Aynoq afandi yerindan qalqar.
M.: — Yerning quruqlik boʻlgan uchdan birida ham suv bormi?
Aynoq: — Bor, afandim.
M.: — Necha turli suv bor?
A.: — Iki turli suv bor: biri oqaturgʻan suvlardirki, kichkinasiga ariq, kattasiga nahr derlar. Ikinchisi, oqmayturgʻan suvdirki, koʻl deylar.
M.: — Boshqa?
A.: Bizim oʻlkada har shaharning har mahallasida bir suv koʻlmagi bordir. Bunlar ham kichkina koʻllarga oʻxshayur. Bunlargʻa hovuz deyarlar.
M.: — Koʻb yaxshi! Bizim oʻlkamizdagi nahrlarning otlarini ayting?
A.: — Amu, Zarafshon, Sirdaryo naxrlari.
M.: — Ofarin, oʻgʻlum! Oʻturing emdi.
TAMRIN: Yer nimadir?
Bahri muhit nimadir?
Nahr nimadir?
Koʻl nimadir?
OLTUN YER OSTINDADIR Toʻgʻonbek Esonboy denilgan bir ekinchi boyning oʻgʻli edi.
Oʻquv uchun Petrograddaki ulugʻ bir maktabga kirgandi.
Taʼtil chogʻida ota-onasini koʻrgali Toshkentga keldi.
Esonboyning oʻrtogʻlaridan uch katta boy bir kecha Toʻgʻonbekni koʻrarga keldilar.
Koʻrushub, gapirushub oʻturdilar.
Toʻgʻonbekning maktabindan va maktabda oʻqutulaturgʻan darslardan soʻz ochdilar.
Toʻgʻonbek maktabining ulugʻligini, muallimlarning yaxshiligini va darslarning qay ilmlardan edukini hurmatli qoʻnoqlarga aytib berdi.
Boylarning kattasi boʻlgan Toʻxtamishboy dedikim: — Oʻgʻlum Toʻgʻon! Bu maktabni bitirgach, qay ishga kirmakchi boʻlasan?
Toʻgʻon: — Petrograddaki ekinchilik maktabiga kirmakchiman.
Toʻxtamishboy: — Ofarin, oʻgʻlim! Tiriklikda ish egasi boʻlmoqdan yaxshiroq yoʻl yoʻqdir.
Shu uyda oʻturgan biz toʻrt kishini koʻr: toʻrtovimiz ham ish erlarimiz.
Otang ekinchidir, yerdan bir-iki qarich qazib sepdigʻi urugʻidan botmonlab bugʻdoy, arpa, momuq kabi narsalar olur va bu ishdan necha ming oltunlar topubdir.
Mana bu oʻrtogʻim Qutlugʻboy yerdan ozgina chuqurroq qozib, temir oʻchoqlari topgan.
Yildan necha ming botmon temir chiqarib, har yonga yuborib sotadir.
Mana bu yoʻldoshim Berdiboy yer yogʻi buloqlari ochub, ustlariga zovutlar qurub, ulugʻ oʻlkalarning butun kishilariga yer yogʻi bera(r) va shu yoʻldan yuz binglarcha oqchagʻa ega boʻlubdir.
Men oʻzim daxi yer ostidan toshkoʻmir oʻchogʻi topdim.
Bu kun Rusiyadaki fabrikalar, zovutlar va temir yoʻllarning koʻproq oqchalarini tortib olotibman.
Mana shu toʻrtimizning necha boyligimiz yer ostidan chiqarilgan narsalardandir.
Oʻgʻlum, shunlarni esingda saqla.
Unutmakim, oltun yolgʻiz yer ustinda emas, koʻbrogʻi yer ostindadir.
TAMRIN: Toʻgʻon qaysi shaharda oʻqiy ekan?
Toshkoʻmir qayerdan chiqa(r)?
Yer yogʻi-chi?
TILANCHI BOBO Qishning qorli bir kuni edi.
Muallim afandi dars uchun kirib yerinda oʻtirdi.
Dedikim: — Necha kundan beri sizlarga gapurib kelotubman, siz gapurmay oʻturasiz.
Bu kun sizlar gapuringlar, men tinglayman.
Hayda Turgʻunboy, shu kun oʻramda nima koʻrgan boʻlsang bizlarga onglat.
Turgʻunboy yerindan qalqdi va muallimgʻa qarab yoʻqsuk tovush bilan ayta boshladi.
Dedikim: — Shu erta bilan uydan maktab sari necha odim otgan, oʻramimizning boshida qorlar ichinda bukulib oʻturgan oqsoch, yirtiq choponli, uchuk tusli qari bir tilanchini koʻrdim.
Sovuqdan titray edi.
Holigʻa ojurgʻandim.
Yoniga borub dedim: Bobojon! Bu yerda nechun oʻturubsiz? Erta bilan bu kichik oʻramdan kim oʻtib, sizga oqcha berar? Sovuqqa chidayolmay kasal boʻlasiz. Uyingizga ketib isinib oʻtursangiz, yaxshiroq emasmi?.
Bobo boshini qoldirub: “Oh, oʻgʻlum! — dedi.
Men bolaligimda sen kabi oʻqumadim.
Tutash maktabdan qochtim. Otam oʻldi, undan koʻp oqcha qoldi.
Bir doʻkon ochib oʻturmadim.
Oqchalarni yomon yoʻllarga sepdim, sovurdim.
Oqchalarim bitgandan soʻng, biron boy kishining qulligʻiga kirmasdan uyimni, yerimni sotib yeya boshladim.
Yer bilan uy oqchalari daxi bitdi.
Egnimdagi shu kiyimlardan boshqa narsam qolmadi.
Oʻzim daxi ishdan chiqib, qarib qoldim.
Tilanchilikdan boshqa bir ish topolmadim.
Uch oydan beri kunduz tilanchilik qilub, kecha(si) toʻgʻri kelgan oʻramda yotib turibman.
Uyim yoʻqdir”.
Boboning bu soʻzlaridan yuragim oʻrtanib ketdi.
Qopchiqimda bir tanga bor edi, chiqarib berdim.
Kichikliginda oʻqumaganlar qariliqda oʻramda qolar ekanlar deb, chopib maktabga keldim.
Muallim afandi Turgʻunga bir “ofarin” berdi.
TAMRIN: Afandi! Siz yeringizdan turub, Turgʻun aytgan hikoyatni aytib bering.
FANNIY BILGULARDAN: DAVLATLAR Bir kun muallim afandi darsga keldi va Yovuzbekni turguzib, dedi: — Oʻgʻlum!
Oʻtgan hafta orqadoshingiz Toʻxtamish jugʻrofiyodan soʻradigim soʻrogʻlarga javob bergan edi.
Bu kun siz javob bering.
Yovuz: — Bosh uza, afandim!
M.: — Yerning quruqligi necha boʻlakdir?
Yo.: — Besh boʻlakdir.
M.: — Otlari?
Yo.: — Ovrupa, Osiyo, Afriqo, Amriqo, Avstraliyo.
M.: — Ovrupadaki davlatlar poytaxtlarini aytib bering, qani?
Yo.: — Ovrupadaki davlatlar bilan poytaxtlar shunlardir.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum! Oʻturing emdi. Egamqul afandi siz turing.
Osiyodagi davlatlar bilan poytaxtlarini sanab bering.
Egamqul: — Osiyodagi davlatlar bilan poytaxtlari shunlardir: Eron potaxti — Tehron.
Buxoro bilan Xiva xonligi Rusiya davlatining himoyasidadir.
M.: — Ofarin, oʻgʻlum! Oʻturing emdi. Siz turing, Chingizbek.
Chingizbek: — Bosh uza, afandim!
M.: — Misr xonligʻi qayerdadir?
Ch.: Afriqodadir.
M.: — Qoʻshma Amerikaning poytaxti qaysi shahardir?
Ch.: — Vashingtun shahridir.
M.: — Hindiston oʻlkasi kimning qoʻlidadir?
Ch.: — Angliz qoʻlidadir.
M.: — Ofarin, oʻgʻlum!
TAMRIN: Bizim oʻlkamiz yerning qaysi boʻlagidadir?
Hindiston qaysi boʻlakdadir?
Osiyoda necha davlat bor? Ovroʻpada(-chi)?
TILAVNING YOZUSI Tilav bir kecha yonimda maktabdan oldigʻi darslarni yozib oʻtirgandi.
Bir goʻpalak uchub keldi va chirogʻ bilan oʻynab aylanib turdi.
Tilav qoʻlidagi yozgʻuch bilan uni kuvmoq istadi.
Goʻpalak ketmadi.
Bir ozdan soʻng bechora goʻpalak oʻzini chiroqqa urdi.
Qoʻl-qanotlari yondi.
Yerga tushub bir-iki sakradi va oʻldi.
Tilav goʻpalakning bu holiga qarab turgandan soʻng qogʻozni olib, shu soʻzni yozdi: “Oʻt bilan oʻynashgan yonar“ .
LATIFA Bir kecha qashshoq bir kishining uyiga iki-uch oʻgʻri ki- rib, koʻb oxtargan, ozgina boʻlsa ham oqcha topolmagan.
Uy egasi uygʻonib, oʻgʻrilarning bu holindan xabardor boʻlgach: — Oʻrtogʻlar, kecha oxtarib turganingiz narsani men kunduz oxtarib shu uydan topolmagandim. Koʻp emganmanglar, — degan.
TAMRIN: Tilav nima yozdi?
Maʼnosi nima?
Uy egasi oʻgʻrilarga nima dedi?
ISH YOSHDA EMAS, BOSHDADIR Xoqonlardan biri taxtga oʻturgach, uni qutlamoq uchun bir necha kishi keldilar.
Shunlarning oʻn besh yoshli bir oʻgʻloni oldinroq borib, xoqonga gapurmakchi boʻldi.
Xoqon dedikim: — Oʻgʻlum, sen kichiksan, nariroq tur.
Sendan kattalari gapursinlar.
— Xoqonim! Inson tili va ongi bilan insondir.
Kimning oʻtkir ongi bilan tutilmas tili bor esa, shul gapura beradir.
Ish yoshda boʻlsa edi, oʻlkadaki shuncha yoshlilarni qoʻyub, sizni taxtga chiqarmas (edilar), deb javob berdi bola.
HIRS YOMONDIR Bir koʻppak bir qassobning doʻkonidan bir tilim et olib qochdi.
Yoʻl ustidagi suvga kirib oʻtmoqchi boʻldi.
Suvga boqub koʻrdikim, oʻziga oʻxshagan bir koʻppak unikidan kattaroq bir tilim etni olib borotibdir.
Uni olmoq uchun ogʻzidagi etni tashlagach, suvda koʻrdigi daxi yoʻqoldi.
Tayladigi etni olmoq uchun qaytib qarasa, buni ham bir qargʻa yutibdir.
TAMRIN: Oʻn besh yoshli oʻgʻlon xoqon oldiga nega ketgan edi?
Xoqon unga nima dedi?
U nima dedi?
Koʻppak nima qildi?
Ishindan osigʻ koʻrdimi?
OʻQUV YOʻLINDA Toʻxtaboy bir qassobning oʻgʻli edi.
Maktabga ketub oʻqumoqni chin koʻnguldan tilar edi.
Lekin otasi bunga koʻnmas edi.
“Menim shuncha ishimni qoʻyub, maktabda nima qilursen”, deya edi.
Toʻxta oʻz istagi bilan yurarga yoʻl topolmadi.
Maktabdan koʻngluni uzdi.
Lekin oʻqumoq armoni uning yurakinda yerlashgan edi.
Shuni chiqarolmadi.
Oʻyladi, tushundi, oʻquv uchun bir yoʻl topdi.
Otasidan olib yigʻdigʻi oqchalarini sanadi.
Iki tanga boʻldigini koʻrib suyundi.
Yugurib kitob bozoriga ketdi.
Bir “Alifbo” kitobi bilan bir daftar va bir yozgich oldi.
Kelub doʻkonga oʻturdi.
Kelgan olguchilarga “Alifbo” kitobini koʻrsatib, undan kunda bir-iki harf oʻrganib qoldi.
Har kuni doʻkoniga kelaturgan oluchilar Toʻxtaning bu ishini yoqturib, chin koʻngul bilan unga “Alifbo”ni oʻrgata(r) edilar.
“Alifbo”ni oʻrgandiqdan soʻng yozargʻa boshladi.
Toʻrt-besh oy orasinda oʻqur-yozar kimsa boʻldi.
Hisobdan daxi ozroq ongladi.
Doʻkonning choʻtini saqlamoq uchun bir daftar oldi.
Yaxshigina hisob bilan ish koʻrdi.
Boy boʻlib qoldi.
Bugun qassoblarning boyrogʻi Toʻxtaboydir.
TAMRIN: Toʻxtaboy nima qilar edi?
Kim qoʻymadi?
Otasining shu ishi yaxshimi edi?
Toʻxta tilakindan qaytdimi?
Qanday tirishdi?
Osigʻlandimi?
MUSULMON SEVGISI Paygʻambarimiz Muhammad alayhissalomning qilgʻan urushlarindan biri bitgach, bir musulmon xotun tushub qolgan yaralilarni izlab topmoqchi boʻldi.
Oʻluklar orasiga kirdi.
U yon-bu yonini izlar chogʻida “oh... suv!..” degan bir tovush eshitdi.
Bir yarali musulmonning suvsadigʻini ongladi.
Ozroq suv topub, shu yarali oldiga keldi.
Boshini yuvoshgina koʻtarib, suvni ichirmakchi boʻldi.
Yarali musulmon dudogʻini suvga yetkurar chogʻda boshqa yondan “oh... suv!..” degan oʻzga bir tovush keldi.
Yarali suv keturgan xotunga dedikim: — Bu suvni mendan burun shu tovush egasiga eltib ber.
Bir yoʻldoshim yaralanib, suvsab yotar ekan, men icholmayman.
Xotungina suvni ikinchi yaraliga olib bordi.
U daxi suvni ichay deb turgan chogʻda “oh... suv!..” degan yana bir tovush eshitdi, xotunga dedikim: Shu yoʻldoshim suvsiz ekan, men icholmayman.
Ber suvingni shunga.
Xotun suvni uchinchi yaraliga eltdi.
Uchinchi yarali suvni ichayotganda birinchi yaralining “Oh... oʻldim, ...suvsizlikdan” degan tovushi keldi.
Bu daxi xotunga: — Suvingni mendan burun shu tovush egasiga ber, dedi.
Oʻzi ichmadi.
Xotun yana qaytib birinchi yaralining oldiga kelsa, bechoraning oʻlib qoldigʻini koʻrdi.
Ikinchi yaraliga ketdi.
U daxi oʻlib qolgan edi.
Uchinchi yarali suvsizlikdan oʻlib qolmasin debon yugura ketdi: —E voh! Bu daxi oʻlib qolibdir, deb suvni toʻkdi.
Musulmonlarning oʻlim chogʻinda daxi bir-birlarini qancha sevdiklarini oʻylab, koʻb yigʻladi.
TAMRIN: Xotun nega urush maydoniga kirdi?
Nima tovush eshitdi?
Birinchi yarali nega suvni ichmadi?
Ikinchi nega ichmadi?
Uchinchisi nega ichmadi?
Musulmonlar bir-birlarini nechuk seva ekanlar?
BIR OTANING OʻGUTI Bugun Ochilboyning uyinda qiziq bir sevinch bor edi.
Oytoʻraxonim “akam maktabdan kelur”, deb sakrab oʻyna(r) edi.
Ergash va Ulugʻxonlar daxi maktabdan kelaturgan akalari uchun choy qaynatib, yer tuzamakda edilar.
Barchalarining dudoqlarinda chuchuk bir kulish va koʻzlarinda yorugʻ bir sevinch bor edi.
Muncha sevinchlarining sababi mana shu edi: Ochilboyning Toshxon denilgan bir oʻgʻli oʻn kunli bir sanchigʻdan qutulub shu kun maktabiga ketgan edi.
Oytoʻraxonning “akam kelur” degan sevindigi akasi mana shu Toshxon edi.
Bir soatdan keyin Toshxon maktabdan keldi.
Ota-onasini oʻpib, qardoshlari yoniga oʻturdi.
Lekin Toshxon koʻb qaygʻuli edi.
Otasi soʻrdi: — Qalay, oʻgʻlum, sogʻliging yerindami?
Bugun nechuk kechdi?
Toshxon: Alhamdulillah, yaxshi kechdi, otajonim!
Ochilboy: Muallim afandini koʻrdingmi?
Nega muncha qaygʻuli koʻrinasan?
Toshxon: — Muallim afandini koʻrdim.
Sogʻaydigʻimdan suyundilar.
Lekin darslarimiz oʻn kun olday ketibdir.
Bu oʻn kunning darslarini tuzatmak kerakdir.
Yoʻqsa sinogʻ kuninda kuchlik chekarman.
— Oʻgʻlum! Sening qaygʻung shundanmidir?
Toshxon: — Albatta, shundandir.
Men besh yildan beri sinfimning birinchisi boʻlib keldim.
Emdi shu oʻn kunlik kasallik yuzindan birinchilikdan ayrilib qolurman.
Ochilboy: — Sen kabi botur bir oʻgʻlon shuncha ish uchun qaygʻururmi?
Oʻgʻlum, buyuk bir chidam bilan tirishaturgʻan oʻgʻlonlarga qiyinlik yoʻqdir.
Oʻzing daxi besh yildan beri dars yoʻlinda qancha tirishding va necha “ofarin”lar olding.
Kasallik yuzindan oʻqiyolmadigʻing oʻn kunlik darslarni oʻn besh kunda boʻlsun tirishib, albatta tuzata bilursan.
Oʻtgan yili daxi hisob darsining kuchlik ayladigini aytib qaygʻurgan eding.
Soʻngra yaxshilab tirishuv bilan hisob sinogʻingdan “ofarin”lar olmadingmi?
Hurmatli otasining bu soʻzlarindan Toshxonning koʻngli ochildi.
Yuzi kuldi, qaygʻusi ketdi.
Tirishuv bilan butun qiyinliqlarining qulay boʻluriga ishondi.
Ochilboy oʻgʻlining bu holini koʻrgach, yana gapura boshladi: — Oʻgʻlum, shu bir soatli qaygʻungga sabab nima boʻldi?
Toshxon: Oʻn kun darsdan qolmoqligim.
Ochilboy: — Oʻn kun darsdan qoldigʻingga sabab nima? Toshxon: Kasalligim.
Ochilboy: — Dedimkim, shu qaygʻung uchun tub sabab kasallikdir. Kasal boʻlmasa eding, darsdan qolmas eding.
Shunday emasmi? Toshxon: — Shundaydir.
Ochilboy: — Demak, kasal yomon narsa ekan.
Kasal kishini darsdan qoldira(r) ekan.
Kasal kishini qaygʻuga sola(r) ekan.
Kasallikning yomonligi yolgʻiz shu emas, koʻbdir.
Odam(n)ing kuchini olar, orqadoshlarindan ayirub, uyda oʻtkazar.
Shunday yomon narsaga uchramaslik kerakdir.
Undan qochib yurmak yaxshidir.
Toshxon: — Sanchiqqa bilmasdan tutildim, yoʻqsa, albatta qochardim.
Ochilboy: — Sanchiqqa nechun tutildigʻing menga bilgulidir.
Sen oʻtkan hafta erta bilan yotoqdan qalqib, yolgʻuz bir koʻylak bilan yotoqdan tashqariga chiqding.
Sovuq oldi.
Ertasi kun ozroq isitma chiqorib, sanchiqqa tutilding.
Sovuqlarda yupqa kiyimlar bilan chiqmasang, sovuq suv ichmasang, albatta, sanchiqqa tutilmazsan.
Toshxon: Bosh uzra, otajonim!
Soʻzlaringizning barchasini yeriga keturarman.
Inshoolloh, bundan soʻng sanchiqqa tutilmazman.
Lekin yoz isitmasi daxi yamondir.
Undan qutilish yoʻli boʻlmasa kerak.
Ochilboy: — Undan daxi qutilish yoʻli bordir, oʻgʻlim.
Erta-indin muallim afandingiz yaxshilab aytsa kerak.
TAMRIN: Toshxon nega darsindan qolgʻan ekan?
Shu uchun qaygʻurmagi tuzukmi?
Otasi nima dedi?
Toshxon nega sanchigʻ boʻlgʻan?
Sanchigʻ boʻlmamoq uchun nima qilmoq kerak?
OʻRTOQLIK Yeldirim bilan Oydin uylarundan chiqub, maktabga keta edilar.
Yoʻlda oʻzlari kabi bir bolaning valisapidga minub oʻq kabi oʻtub ketdigini koʻrdilar.
Yeldirim: — Orqadosh! Shu valisapid koʻb yaxshi narsami?
Oydin: Qoʻy, jonim, yurakdagi yarani ochma.
Yeldirim: — Nima boʻldi senga?
Nechun valisapid soʻzi yoqmaydur.
Uni yomon koʻrasanmi?
Oydin: — Valisapidni menday yaxshi koʻraturgan kimsa yoʻqdir.
Iki yil burunroq valisapidga koʻp angal boʻlub qolgandim.
Otamga aytdim: “Menga bir valisapid olib bering”.
Otam dedilarkim: “Mendan kunda olib turdigʻing oqchalarni boʻsh yerlarga chiqorma, bir qutiga solaber, koʻpaytur, soʻngra shunlar bilan bir valisapid sotub ol”.
Otamning bu soʻzlarini toʻgʻri topdim.
Onamdan bir quti oldim.
Otam bergan oqchalarni shu qutiga solaverdim.
Oradan bir oy oʻtdi, quti koʻb ogʻirlashdi.
Emdi oqcham koʻpaygandir dedim.
Eski bir gʻazitani olib, uyning oʻrtasinda yoydim.
Qutini ochib, gʻazita uzra qaytardim.
Chaqalar shaldirab toʻkildi.
Qutidan chiqgach, qochib ketmak istagan bir-iki chopqunini yoʻlindan qaytardum.
Orqadoshlari yoninda qoʻydim.
Qaradim, bir yigʻin chaqa!
Oh, qancha koʻpayibdir, shunlarni bir sanab qoʻyayin, erta bilan bir valisapid olurman, dedim.
Sanay boshladim...
Sanadim- sanadim, qoʻllar-da hordi.
Koʻrsam, barchasi toʻrt soʻm boʻlibdi.
Bir valisapidning toʻqson soʻm edugin eshitgan edim.
Suyunjum ketdi.
E voh! Valisapid ololmas ekanman, dedim.
Erta chiqub toʻrt soʻmga bir toʻppi oldim.
Oʻzimni shu bilan soqul qildim (ovuntirdim).
Endi sen valisapid degach, shu esimga kelub, yuragim oʻrtandi.
Yeldirim: — Shu ishinga necha yil boʻldi, qardoshim?!
Oydin: — Iki yil boʻlib oʻtgandir.
Yeldirim: — E voh! Sabr qilib endigacha chaqa toʻplasa eding, bugun yaxshi bir valisapid olur eding.
Oydin: — Nima deysan?!
Oyda toʻrt soʻm toʻplamoq bilan iki yilda bir valisapid olinurmi?
Yeldirim: Albatta, olinur!
Ishonmasang, choʻtini koʻrsatayin.
Tingla meni.
Bir yil oʻn iki oydir.
Oyda toʻrt soʻmdan, oʻn iki oyda qirq sakkiz soʻm boʻlur.
Bir yilliq puling qirq sakkiz soʻm boʻlganda, iki yilgʻi toʻqson olti soʻm boʻlur.
Mana bir valisapidning puli.
Oydin: — Toʻgʻri deysan, qardoshim!
Yozuq qilgʻanman.
Ne boʻlsa, oʻtib ketgan ishni qoʻzgʻama endi.
Yeldirim: — Nega oʻtub ketgan boʻlsun, yangidan boshlaymiz.
Oydin: Yana iki yil goʻzlamoq kerak-da?
Yeldirim: Iki yil emas, olti oy kerakdir.
Oydin: — Nechun olti oy?
Yeldirim: Men, sen maktabdan yana iki oʻrtoq toparmiz.
Toʻrt kishi birlashib oqcha yigʻamiz.
Mana olti oyda toʻrttamiz bir valisapid olurmiz deya.
Oydin bu soʻzdan koʻp sevindi.
— Yaxshi tushuntirding, qardoshim, — dedi.
Bu chogʻda maktabga erishdilar.
Dars boshlanmagʻan edi.
Yana iki oʻrtoq topib, tilaklarini aytdilar.
Ularga maqbul boʻldi.
Yeldirimni xazinachi yasadilar.
Oydinning qoʻliga bir daftar berdilar.
Haftada toʻpladiqlari pullarni Yeldirimga topshirib, Oydinga yozdira berdilar.
Olti oydan keyin bir yaxshi valisapid olib, boʻsh kunlarda navbat bilan mindilar, chopdirdilar.
Ortiq, toʻrtovining ham daxi ogʻzindan shu soʻz chiqar edi: Yashasun, oʻrtoqliq.
TAMRIN: Afandi, siz Oydin va Yeldirimbeklarning hikoyalarini aytib bering.
FANNIY BILGULARDAN: ISITMA MIKROʻBI Bir kun muallim afandi ketub, oʻz oʻrninda oʻtirgach, Toshxon yerindan turub dedikim: — Afandim, bir soʻrogʻim bordir?!
Muallim: Buyur, oʻgʻlum, nima soʻrogʻing bor?!
Toshxon: — Yoz isitmasining sababi nimadir?
Undan qutulish yoʻli yoʻqmi?
Muallim: — Tinglang meni, oʻgʻlum!
Butun kasalliklarning ayri-ayri urugʻlari bordir.
Ular jonli narsalar erurlar: tugʻalar, tugʻdiralar.
Shunisi borki, koʻproq kichkina boʻldiqlari uchun biz unlarni koʻrolmaymiz.
Doʻqturlar “miqroʻsqoʻf” denilgan narsa bilan unlarni koʻprogʻini koʻra bilganlar.
Har qanday kasallikdan qutulish yoʻli, shu kasallikning miqroʻbindan qochmoq bilan boʻlur.
Toshxon: — Yaxshi, emdi biz unlarni koʻrmagandan keyin kanday etib qocharmiz?
Muallim: — Mana shuni bilmak kerak, oʻgʻlum.
Biz isitma miqroʻblarini koʻrmasak ham, doʻqtirlar unlarni yashadiklari yerlarni bizga onglatganlar.
Biz shu yerlarni oʻrganib qoʻysak, unlardan qochmogʻimiz, albatta, qulaylashar.
Isitma mikroʻblari koʻproq koʻllarda, botqoqlarda, hovuzlarda, tuproqlarda, isitmali kimsalarning yonlarida yashaydilar.
Isitmadan qochmoqchilar uchun kerakdirkim, koʻllar va botqoqlar yoninda uy qurmasunlar.
Koʻllardan chiqgʻan muzlarni suvlariga solmasunlar.
Hovuz suvini qaynatmasdan ichmasunlar.
Toʻzonli kunlarda uydan chiqmasunlar.
Isitmali kimsalar bilan bir yerda yeb-ichmasinlar.
Toshxon: Bunlarning barchasi qulay ekan, afandim.
Biz qilurmiz shu ishlarni.
Muallim: — Albatta qulaydir, oʻgʻlum!
TAMRIN: Miqroʻb nimadir?
Isitmaga uchramamoq uchun nima qilish kerak?
Isitma mikroʻbi qay yerlarda yashar?
Suvni nima qilib ichmak kerakdir?
YASHARNING OʻGʻRILIGI Yashar oʻn iki yoshinda bir oʻgʻlondir.
Otasi uni maktabga qoʻymaydir.
Shuning uchun Yasharning butun kuni ishsizliq bilan boradir.
Ishsizliq yamonliqlarning buyuk onasidir.
Inson ishsiz qoldimi bir yerda oʻturib, pinyab oʻynamakdan boshqa ne ish qilsun.
Bizim Yasharboy daxi (ham) bir kun choyini ichib, uyidan chiqdi.
Koʻchada ariq yoninda-ki bir ogʻochga tayanib oʻturdi.
Oʻyladi, tushundi, pinyadi, uxladi, koʻb tirishdi shu kunni oʻtkazolmadi.
Oʻturmakdan ham oʻsondi.
Yeridan sakrab qalqdi.
Birdan koʻziga qoʻshnining olma ogʻochlari erishdi.
Bir oz oʻylab turdi: “Ishim yoʻq.
Kecha uzoqda.
Bu qurgʻur kunni oʻtkarolmadim.
Uyga ketsam eshak, inaklarni boqmoq kerak.
Bir oz shu boqqa kirub, ogʻochlarga chiqayin-da iki-uch chorak olma terayin.
Yaxshi boʻlmasmi?” — dedi.
Oʻziga shu tushunchasi yaxshi koʻrindi.
Hayda devorga.
Yanashdi.
Lekin devor koʻb yuksak edi, Yashar chiqolmadi.
U yon-bu yonni qaradi, odam oʻta bilur bir teshuk topdi.
Kuch bilan oʻtub boqqa kirdi.
Olma ogʻochlarining biriga chiqub, qoʻynilarini olmadan toʻldirgach, “Qoʻyma oʻgʻrini!” degan bir tovush eshitdi.
Oʻzini ogʻochdan tashlab, teshuk sari qochdi.
Boshini teshukdan oʻtkardi.
Lekin belindan buyogʻini oʻtkara olmadi.
Chunki qoʻyunlari toʻla edi.
Shu chogʻda bogʻ egasi yetishib keldi.
Yasharni teshukdan tortib oldi va olmalarni qoʻynidan toʻktirdi.
Dedikim: — Oʻgʻlum, sen Turkiston bolasi, Chigʻatoy oʻgʻloni, turk yigiti erursan.
Oʻzingni bilmaysanmi?
Senga shundoq ishlar yarashurmi?
Eshikdan qoʻnoq boʻlib kelsang, sanga mundan koʻbroq olma bermaymanmi?
Yashar chin uyoldi.
Yer yorilsa, kirmakchi boʻlib turdi.
Bogʻ egasi Yasharni qoʻlindan olib eshikdan chiqardi.
Toʻgʻri otasining yoniga keturib, dedikim: — Togʻa, bolangiz mana shunday ish qildi.
Lekin buning yurakinda oʻgʻrilik oʻylavi yoʻqdir.
Buni bu yamon yoʻlga kelturgan narsa ishsizlikdir.
Siz ishqilib, bu bolani maktabga qoʻying.
Otasi qabul etdi.
Ertasi kundan Yasharni maktabga qoʻydi.
Yashar ham bundan soʻng yaxshi bir bola boʻldi.
TAMRIN: Yashar qanday bola edi?
Qoʻshnisining bogʻiga nechuk kirdi?
Yasharning oʻgʻriligiga sabab nima edi?
OGʻOCHLARNING OSIGʻI
Jin yotogʻi berilgan kichgina bir kent bordir.
U kentdagi odamlar tutash isitmaga tutilib yuralar.
Oʻzlarindan “Nega muncha isitma boʻlasizlar” deb soʻralganda, “kentimizdagi parilar shu kentni boʻshatib olmoq uchun bizlarni shu holga solalar”, deb javob beralar.
Bir kun shu kentdan katta bir uyni ujuz baho bilan sotishga qoʻydilar.
Tashqaridan kimsa kelub ololmadi.
Chunki parilarning isitmasindan qoʻrqulur edi.
Moskva shahrinda borub oʻn yil oʻqub kelgan Berdibek shu uyni olmoqchi boʻldi.
Kelib tevaragini yaxshilab qaradi.
Baʼzi oʻrtoqlari manʼ qilmoqchi boʻldilar.
“Parilari bor. Seni ham urarlar, isitma boʻlursan, olma” dedilar.
Berdiboy “parilarni(ng) manga ne ishlari bor ekan”, deb kuldi.
Ularning soʻzlarini tinglamadi.
Uyni uch yuz soʻmga oldi va bozordan sakkiz yuz nihol keturib uyning tevaragiga oʻtquzdi.
Bir yildan keyin nihollar koʻkarib, har biri yaxshi bir ogʻoch boʻlgach, Berdiboy bola-chaqasi bilan kelub, yangi uyda oʻturdi.
Uch-toʻrt yil oʻtdi.
Berdiboyning uyidan kimsani isitma tutmadi.
Berdiboyning qoʻshnisidagi uylarda daxi isitma ozayib keta boshladi.
Kent kishilari “Berdiboyga parining kuchi yetmadi ekan” deb shoshib qoldilar.
Berdiboy bir kun kentning oqsoqoli, mullasi va necha ulugʻlarini chaqirdi.
Oshdan keyin oʻzi soʻz ochub dediki: — Yurtdoshlarim, koʻrib turasizki, besh yildan beri mani uyimda biror kishi isitma boʻlmaydur. Shuning sababini soʻrmaysizmi?
Oqsoqol javob berdiki: — Oʻzimiz ham shuni soʻramoqchi edik.
Siz ajina duolarini koʻbroq bilasiz chogʻi.
Bizga ham shu duolarni oʻrgating.
Shu qurgʻur isitmadan qutulib qolayluk.
Berdiboy kulub dediki: — Bu kentda ajina yoʻqdir.
Isitmamizning sababini man sizga aytayin endi.
Kentimizning mana shu yonindagi botqoqlikni tomga chiqsak barchamiz koʻrarmiz.
Mana shu botqoqlikdan chiqgʻan bugʻlar ogʻudirlar.
Odamlarni isitma qila(r)lar.
Mana bu uyni olgach, tevaragiga ogʻochlar oʻtquzdim.
Ogʻochlar shu isitma ogʻusini yutarlar.
Havoni suzuk va tinuq qilub bizga bera(r)lar.
Shuning uchun bizim uydan va qoʻshnilarimizning uylarindan isitma yoʻqolib ketdi.
Oqsoqol hayron boʻlub turdi, dedi: — Emdi parilar yoʻqmi?
Bizim isitma shu botqoqliqdanmi?
Unday boʻlsa, shu qurgʻurni qurutayluk.
Siz bularni qayerdan bilib oldingiz? Berdiboy: — Maktabdan.
TAMRIN: Jin yotogʻi kentining odamlari nega isitmaga tutila(r) edilar?
Berdiboyning uyinda nega isitma yoʻq edi?
Ogʻochlarning osugʻu nima ekan?
OTA MUHABBATI Toshkand boylarindan Ulugʻboy denilgan biri sinub ishdan chiqdi.
Bola-chaqasi koʻb edi.
Unlargʻa narsa topib bermogʻi kerak edi.
Tilanchilik qilolmasdi, chunki oʻz nomusini jonidan ortiqroq sevar edi.
Yoʻqchilikka kirdi.
Har kun ish qila topdigʻi toʻrt-besh tanga bilan bola-chaqasining qorunlarini toʻydira edi.
“Nima boʻlsam ham yana oʻz kuchim bilan oqcha toparni, qorin toʻydirarni Egam manga nisib qildi.
Tilanchilik, oʻgʻrilik kabi nomusning yovi bulaturgan ishlarga kirgizmadi” deb Tangriga shukur qila(r) edi.
Yozning issiqroq chogʻlarinda Ulugʻboy iki kun ish topolmadi.
Uydagi boʻlak-soʻlak nonlarni yeb ham bitirdilar.
Bolalari ochlikdan yigʻlay boshladilar.
Uchunchi kun erta bilan ish (oxtarar)gʻa chiqmoqchi boʻldi.
Bolalari “otajon, bir tishlam non” deb koʻb yigʻladilar.
Katta davlat koʻrgan, yaxshi kunlar oʻtkargan bechora Ulugʻboy bu koʻrinishga chiday olmadi.
Boshini devorga qoʻydi, yigʻladi... yigʻladi.
Esiga Toshboy denilgan eski bir oʻrtogʻi tushdi.
Toshboy Ulugʻboyning davlatli chogʻlarinda koʻb kela(r) edi.
Har oqshom Ulugʻboynikiga kelub qorin toʻydira edi desam bulur.
Mana Ulugʻboy eski oʻrtogʻiga ketdi.
Oʻz holini anglatdi: “Oʻrtoq, ochlikdan kuchim ketgan, bola-chaqalarim oʻlim yotogʻinda tushganlar, manga shu kun uchun non topib ber.
Erta ishga chiqarman”, dedi.
Tosh yurakli Toshboy: Menim uncha nonim yoʻqdir! — deb javob berdi.
Bu soʻzni eshitgach, Ulugʻboyning yuragi ezilib ketdi.
Boshi aylana boshladi.
Shu yerda yiqilmoqchi boʻldi, (biroq) oʻzini saqladi.
U kishiliksiz oʻrtogʻining eshigindan qaytdi.
Bozorga kelub, bir doʻkonning devoriga orqasini berdi, oʻturdi.
Besh-oʻn daqiqa oʻtgach, bir kimsa kelib Ulugʻboyga dedikim: — Tagʻo! Man qon olguchi ustalardanman.
Bir qazoq kelub “Manga qon olmaqni oʻrgat, oʻn soʻm beraman” deydir.
Bir kishi oxtarib yururmankim, shu qazoqgʻa koʻrsatmak uchun qoʻlindan ozroq qon olayin.
Bir yarim soʻm berarman (desam ham) hech kim kelmaydur.
Siz shu ishni qabul qilsangiz-chi, bir yarim soʻm olursiz.
Ulugʻboy bu soʻzni eshitgach, tirilgan oʻluk kabi irgʻib turdi: — Haydang ketayluk, qabul qildim, — dedi.
Usta bilan doʻkonga keldilar.
Qoʻlin ochdi, qazoqning koʻzi oldinda qon oldirdi va bir yarim soʻmni oldi.
Qazoq ustaga qarab dedikim: — Tuzuk oʻrganolmadim.
Yana bir kishi topib qon olsak, butun oʻrganurman.
Unga ham bir yarim soʻm berarman.
Ulugʻboy bu soʻzni eshitub, ikinchi qoʻlini daxi ochib qon oldurdi.
Va yana bir yarim soʻm olib, uyiga ketdi.
Pulni xotuniga berdi.
Manim kuchim ketotibdir.
Sen ketub non ketur.
Xotuni non keturdi.
Yemak uchun Ulugʻboyni chaqirdilar.
“Kuchim yoʻq, bir oz yotayin”, — dedi.
Katta oʻgʻil otasining qoʻlinda qon koʻrub hurkdi.
— Otajon, bu nimadir? dedi.
Ulugʻboy ishni onglatdi.
Xotun va bolalari otalarining bu ishini eshitub yigʻlab yubordilar.
TAMRIN: Ulugʻboy kim edi?
Ne holda qoldi?
Kimga ketdi?
Toshboy nima dedi?
Toshboyning shu ishi yaxshimi edi?
Ulugʻboy soʻngra qayerga ketdi?
Nima qildi?
Nimalar boʻldi?
YURTIMIZ Arslon bilan Botur tong otardan yarim soat burunroq bogʻdagi katta xurusning “qu... qu... qu... qu...” debon aytmasindan uygʻondilar.
Bu iki qardosh yaxshigina aqlli va esli oʻgʻlonlar boʻldiqlarindan, yaramas bola kabi uygʻondikdan soʻng yotoq uza oʻylab oʻtirmayub chobuq yerlarindan turdilar, qoʻl-yuzlarini yuvdilar.
Machitga borib, namoz qilgandan keyin eshik yonindagi hovuzning oldinda borib oʻturdilar.
Yoy yelining esmasi, qoʻshni bogʻindan kelaturgan chechak islari, ogʻochlar uzra uchushub yurgan bulbul va qumrilaring sayramasi bu iki qardoshning gavdalariga kuch va koʻngillariga ochiqlik berdi.
Yarim kechadan beri qoʻsh haydamak uchun yobonga ketgan sevgili otalari Hasan bobo eslariga kelib qoldi.
Arslon: — Tur, Botur! Botur: — Nega? Arslon: — Ketamiz? Botur: — Qayerga? Arslon: — Otamga salom berub, qoʻlini oʻpib kelamiz. Botur: — Hayda!
Iki qardosh birdan turub, yobon sari yugurdilar, chopdilar.
Hasan bobo yangigina namozini oʻqigʻan va qiblaga qarab, oʻgʻullari uchun duo qilib oʻturgʻan edi.
Iki katta xoʻkuzi boboning duosiga “omin” deyaturgan kabi yonida boshlarini indurib turgan edilar.
Shu chogʻda Hasan boboning qulogʻiga Arslonning “salom” tovushi bilan keldi.
Boshini koʻtardi.
Hasan bobo: Va alaykum assalom!
Borakalloh oʻgʻlonlarim, ana shunday erta bilan uyqudan tursangiz, sizlarni duo qilurman.
Tangrim ikalangizga ham uzun umr bilan katta davlat bersun.
Arslon bilan Botur sevukli otalarining qoʻllarini olib oʻpdilar.
Hasan bobo oʻgʻullarining buncha odobli boʻldiqlarini koʻrgach, koʻzlari sevinch yoshidan toʻldi.
Haqlariga koʻbdan-koʻb duo qildi.
Iki qardosh otalarining duosini oldiqdan soʻng uyga ketmakchi boʻldilar va yana yoʻlga kirdilar...
Oʻng qoʻldan “voy... Tangrim” debon bir tovush keldi.
Qaradilar, qurugʻan (bir) ogʻochning koʻlgasinda yirtiq bir choponni oʻmuzlarigacha tortib uzangan va, ehtimolki, qattik isitma tutgan bir xotunni koʻrdilar.
Yoʻl uzra tushib qolgan kimsasiz bir xotunni koʻrib, soʻrashmasdan, koʻmak etmasdan oʻtib ketmak oʻzbek oʻgʻlining yuragina sigʻarmi?
Albatta sigʻmas..!
Iki qardosh ketub, xotunning boshi uzra turdilar.
Arslon: — Onajon, qayerli boʻlasiz, nima boʻldi sizga? — deb surdi.
Bechora xotun kuch bilan boshini ozroq koʻtarib, “oh...” — dedi.
Boshini saqlayolmay yana yiqildi.
Arslon: Onajon! Nima boʻldi sizga? — deb (yana) soʻradi.
Bechora xotun dedi: — Ovv, bolam, koʻrmaysanmi?
Yoʻlda tushib qolgʻan kimsasiz bir xotun erurman.
Soʻrab nima qilasan?
Arslon: — Onajon! Biror-bir oʻgʻlingiz, qizingiz yoʻqmidirkim, kelub qoʻlingizni tutib holingizni soʻrsun.
Xotun: — Bordir oʻgʻlum, bordir.
Bir emas, koʻb oʻgʻul-qizlarning onasi erurman.
Lekin shundogʻ yomon kunimda biri daxi qoʻlimni tutargʻa kelmay turubdur.
Arslon: — Nechun kelmaylar?
Siz(n)ing shu holingizni onglamagan boʻlsalar kerak.
Bizlarga soʻrogʻlarini beringiz, ketub xabar berayluk, kelsunlar.
Xotun: — Yoʻq... kerak emas...
Unlar manim shu holimni koʻrub turib(di)lar.
Menga ojirgʻanmaylar.
Oʻz tinchliklarini koʻra(r)lar.
Nega kelsunlar?!
Botur bechora xotunning bu soʻzlariga chidayolmadi.
Yuragini olov bosib ketdi.
Qichqirub dediki: — U insofsizlar qayerda turalar, otlari nimadir?
Odam oʻz onasini shu holda koʻrub kelmazmi?
Qanday tosh yurakli ekan ular?
Arslon: — Onajon, bolalaringizning otlarini ayting, biz borub kelturayluk.
Xotun: — Bolalarimning otlarini soʻraysiz?
Butun Chigʻatoy ulusi manim oʻgʻul-qizlarimdirlar.
Manim quchogʻimda yotib turdilar, manim quchogʻimda ulgʻaydilar, tiriklik uchun kerak boʻlgan narsalarning barchasini mandan oldilar.
Oqibat mana shu holda qoʻydilar.
Tirikligim bilan sogʻligʻimni saqlamoq uchun tirishmadilar.
Arslon bu soʻzdan shoshib qolib, yana soʻradi: — Nima! Butun oʻzbeklar sizning bolalaringizmi? — dedi.
Botur: — Onajon!
Siz kim boʻlasiz?
Otingizni manga aytolmaysiz?
Xotun: — Man butun oʻzbeklarning, chigʻatoylarning onalari erurman.
Otim TURKISTONDIR!
Arslon bilan Botur Turkiston soʻzini eshitgach, seskanib yubordilar.
Dedilarkim: Oh... Onajon! Turkistonimiz sizmi?
Ona yurtimiz sizmi?
Biz daxi sizning bolalaringiz erurmiz.
Bizlarni soʻkmang, qargʻamang.
Nima istasangiz biz keturamiz, nima buyursangiz biz qilamiz.
Bu holingizga sabab nima?
Shu chogʻda koʻnglingiz nima tilaydir?
Ayting, bizga onajonim!
Xotun: — Esan boʻlung, oʻgʻlonlarim!
Manim bu holimgʻa sabab bolalarimning ishsizliqlari, bilmasliklaridir.
Bilgudan, ishdan, sanʼatdan boshqa tilagim yoʻqdir.
Arslon bilan Botur gʻayratga keldilar.
Etaklarini bellariga bogʻlab: — Onajon! Unday boʻlsa ozroq turing, biz butun tilaklaringizni topib keturamiz, debon etaklarini bellariga bogʻladilar va iki oʻq kabi chopib ketdilar.
Qayerga ketdilar bilasizmi? — Maktabga!
TAMRIN: Arslon bilan Botur qayerga ketdilar?
Yoʻlda nimani koʻrdilar?
Nimaga oʻtub ketmadilar?
Xotun nima dedi?
Kim ekan u xotun?
Nima istadi?
Uning tilagini keturmak uchun iki qardosh qayerga ketdilar? Nega?
FANNIY BILGULARDAN: YOGʻMUR Yogʻmurli kunda muallim afandi darsga kelub oʻtirdi.
Bolalarga qarab: — Bugun sizlardan bir narsa soʻrarman.
Koʻrayin, qaysingiz javob berasiz, debon shu soʻrogʻni berdi.
Oʻgʻullarim! Yogʻmur qayerdan keladur?
Ergash: — Koʻkdan keladir, afandim. M.: — Koʻb yaxshi. Nimadan toʻkuladir? E.: — Bulutdan. M.: — Bulut nimadir?
Ergash muallim afandining bu soʻziga javob berolmadi.
Ortiq turub javob bermakchi boʻldi.
M.: — Yaxshi, siz ayting Ortiqboy, bulut nimadir? Ortiq: — Bulut koʻkda uchub yuraturgʻan qora narsadir.
Yerga enub dengizdan meshlarini toʻldurub, yana yuqoriga chiqadir va bizim boshimizga kelub shu suvlarni sepadir.
M.: — Ofarin, oʻgʻlum! Boshqa gapuraturgan yoʻqmi?
Qoʻldosh gapurmakchi boʻladir.
M.: — Gapur, oʻgʻlum, nima deysan?
Qoʻldosh: — Bulutlar yerdagi dengizdan suv olmaylar.
Koʻkda katta bir dengiz bor emish, shundan suv ola emishlar.
M.: — Ofarin, oʻgʻlum. Oʻtur oʻz yeringga.
Yana bormi gapiraturgʻan kishi?
Kimsa tovush chiqarmadi.
Muallim afandi kular yuz bilan dedilarkim: — Bir qozonda ozroq suv quyub, qaynatub, ustini boqir bir qopqoq bila yopsak, besh daqiqadan soʻng shu qopqoqni koʻtarib qarasak, unga yopishib qolgʻan suv tomchilarini koʻramiz. k m
Mana shu suv tomchilarining nechuk boʻlub qopqoqgʻacha chiqdigʻini onglasak, yogʻmurni ham anglamish boʻlurmiz.
Qoʻldosh afandi, sizdan soʻrayin, suvni qaynatarsak qozondan bir narsa chiqub ketadir.
Shu nimadir?
Qoʻldosh: — Bugʻdir, afandim.
M.: — Ofarin, oʻgʻlim!
Mana shu bugʻ dedigimiz narsa suvdan oʻzga narsa emasdir.
Suv isinursa, bugʻ boʻlur, bu bugʻ sovursa, suv boʻlur.
Suv bir oz qaynagach, bugʻ boʻlub yuqori chiqar, sovuq qopqagʻa erishgach, yana suv boʻlub qolur.
Yer yuzida daxi koʻb suv bor edigini bilasizlar.
Quyoshning isitmogʻi bilan shu suvlarning bir ozi bugʻ boʻlub, yuqoriga chiqadur va uradagʻi sovuq havoga erishgach, yana suv boʻlub yerga toʻkiladir.
Bulut dedigimiz u qora narsalar suv bugʻlaridir.
Boshqa narsa yoʻqdir.
TAMRIN: Bulut nimadir?
Qayerdan chiqar?
Nechuk chiqar?
Bulutdan yogʻmur qalay?
Shuning bir oʻrnagini bilasizmi?
TARIX Bugun muallim afandi darsga keldilar va oʻz erlarinda oʻturdilar.
Bolalarga koʻz kezdirub Toʻxtaboyni turgʻuzdilar va dedilarkim: — Sen tarix oʻqudingmi, oʻgʻlum?
Toʻxta: — Oʻqudim. Muallim: — Tarix nimadir? Toʻxta: — Insonlarning oʻtgan hollar va ishlarini bizga bildiraturgʻan bir bilgudir. Muallim: — Tarix oʻqimoqning osigʻi nimadir? Toʻxta: — Ibrat olmoq, afandim. Muallim: — Nechuk ibrat oliniyur? Toʻxta: — Burungi uluslarning tarixini oʻqugʻan kishi unlarning hollarini, ishlarini onglar.
Yamon ishlarining zararini, yaxshi ishlarining osigʻini bilur.
Ular uchragan zararga uchramamoq uchun unlar qilgan yamon ishlarni qilmaz.
Unlar koʻrgan osigʻini koʻrmak uchun, unlar tirishgan yoʻlda tirishur.
Ibratning maʼnosi shudir.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum! Tarix necha turlidir?
Toʻxta: — Tarix iki turlidir, afandim. Umumiy tarix, xususiy tarix.
Muallim: — Umumiy tarix nimadir?
Toʻxta: Umumiy tarix er yuzinda oʻtkan butun el-uluslarning hollarini yozaturgʻan tarixdir.
Xususiy tarix yolgʻuz bir ulusning hollarini yozadir.
Muallim: — Tarixi islom umumiy tarixmi, xususiy tarixmi?
Toʻxta: — Xususiy tarixdir, afandim.
Muallim: — Nechuk bilasan, oʻgʻlum?
Toʻxta: — Chunki tarixi islom yolgʻuz arab ulusining boshqalar bilan urushdigʻini va ularni oʻz diniga kirgizdugʻini yozadir.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum, oʻtur yeringda.
Siz turing, Toʻlaboy.
Toʻlaboy: — Bosh uzra, afandim!
Muallim: — Tarixi islomdaki “hijrat” nimadir?
Toʻla: — Hijrat paygʻambarimiz (s.a.v.)ning Makkadan Madinaga ketganlaridir.
Muallim: — Makkadan Madinaga qachon ketdilar?
Toʻla: — Paygʻambarliklarindan oʻn iki yil oʻtgach, ketdilar.
Muallim: — Paygʻambarimiz (s.a.v.) qachon ochundan oʻtdilar?
Toʻla: — Hijratdan oʻn bir yil soʻngra oʻtdilar.
Muallim: — Paygʻambarimiz (s.a.v.) necha yoshda oʻldilar?
Toʻla: — Paygʻambarimiz (s.a.v.) oltmish uch yoshda oʻldilar.
Muallim: — Paygʻambar (s.a.v.)ning yerlariga kim oʻturdi?
Toʻla: — Abu Bakr (r.a.) hazratlari oʻturdilar.
Muallim: — Paygʻambarimiz (s.a.v.) oʻrunlariga oʻturgan kimsaga nima deylar?
Toʻla: Xalifa deylar.
Muallim: — Abu Bakr (r.a.) hazratlari necha yil xalifalik qildilar?
Toʻla: — Iki yil, uch oy, oʻn kun xalifalik qildilar.
Muallim: — Soʻngra kim xalifa boʻldilar?
Toʻla: — Umar (r.a.) hazratlari xalifa boʻldilar.
Muallim: — Umar (r.a.) hazratlarining xalifalik chogʻinda boʻlgʻan ulugʻroq ish nimadir.
Toʻla: — Eron oʻlkasining olinmogʻidir.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum! Oʻturing endi. Siz turung, Oʻzbekbey. Umar (r.a.) hazratlari necha yil xalifalik qildilar? Oʻzbek: — Oʻn yarim yil. Muallim: — Soʻngra kim xalifa boʻldi? Oʻzbek: — Usmon (r.a.) hazratlari.
Muallim: — Bu kishining xalifalik chogʻlarinda nima boʻldi?
Oʻzbek: — Fitna boʻldi. Shu fitnada Usmon hazratlari shahid boʻldilar. Musulmonlar ichra ayriliq tushti.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum! Soʻngra kim xalifa boʻldi?
Oʻzbek: — Ali hazratlari xalifa boʻldilar.
Muallim: — Ali hazratlari necha yil xalifalik qildilar?
Oʻzbek: — Toʻrt yilu yetti oy xalifalik qildilar.
Soʻngra Kufada shahid boʻldilar.
Muallim: — Ofarin, oʻgʻlum!
TAMRIN: Tarixning osigʻi nimadir?
Xalifa kimga deylar?
Eron kimning xalifaligida olindi?
Fitna qachon qoʻzgʻaldi?
AMRIKANI KIM TOPGAN? Italiyo oʻlkasidaki Jeneva shahrida sotguchiliq qilaturgan birining Kristuf Qoʻlumb otli bir bolasi bor edi.
Otasi Kristufni maktabga qoʻygan edi.
Kristuf maktabdan jugʻrofiyo, hisob, hayʼat denilgan foydali ilmlarni oʻqub chiqdi.
Ortiq Kristuf Qoʻlumb ongli, kuchli, uktam bir yigit boʻlgʻan edi.
Kemachilikka kirdi.
Necha oydan sinovli bir kemasi boʻldi.
Kemalarga minub, dengizning har yoniga bordi.
Koʻb oʻlkalarga chiqub, olish-berish qildi.
Bir kun kemasi dengizga botdi.
Oʻzi kuch bilan Poʻrtqiz otli oʻlkaga chiqdi.
Poʻrtqiz oʻlkasinda uylanib, qoldi.
Yana kemalar yasab, kemachilik bilan kun oʻtkara edi.
Bir kun poʻrtqizli bir kemachi bilan gapurishib oʻtirganda, poʻrtqizli dedikim: — Yuldoshim, qir(gʻ)oqda oʻlkamizdagi kemalarga tub oʻxshamagan qirriq kemalar bilan boqir tusli odam gavdalariga uchrayman.
Shu soʻzni eshitgach, Qoʻlumb(n)ing yuraginda bir tushuncha kelib yerlashdi.
Oʻyladi, tushundi, dedikim: “Bizim oʻlkadaki kishilar ichra boqir tuslisi yoʻqdir.
Bunlarni kunbotardan suv keturub tashlagan boʻlsa kerakdir.
Unday boʻlsa, Ovrupa boʻlagining kunbotar tomonida emdigacha koʻrolmadigimiz odamlar bilan ketolmadigimiz oʻlkalar, albatta bordir“ .
Mana shu tushuncha Kristufning yuraginda yigirma yil yerlashib qoldi.
Keta-keta kuchlandi.
Oʻktam Kristuf uzoq yerga ketub, oʻshal... ayniqsa, odamlarni koʻrmakchi boʻldi.
Ispaniyo oʻlkasinda xonlar, va beklar koʻrub, shu tushunchasini yurutmoq uchun koʻmak istadi.
Butun u xonlar bilan beklar Kristuf soʻzlariga kuldilar, ishonmadilar, koʻmak etmadilar.
Buyuk Kristuf bu kulushlar va ishonsizliklardan oʻsonmadi.
Yana qay bir xonni koʻrsa, shu ish uchun koʻmak istay edi.
Oqibat Ispaniyo beklarindan Izabella otli bir xotun Kulumbning soʻziga yarim-yumaloq ishondi.
Koʻmak qilmoqchi boʻldi.
Uch eski kema bilan yuz yigirma kishi berub, Qoʻlumbni yoʻldadi.
Qoʻlumb koʻnglindagi ishonch bilan gavdasindaki kuchga quvonib, Poʻrtqiz kunbotar qir(g)ogʻinda kemalarni ayirub, kunbotargʻa yoʻnaldi.
Tubsiz, chetsiz dengizda iki oydin ortuqroq kema yuturdilar.
Bir oʻlka, bir shahar, bir togʻ qorasi koʻzlariga erishmadi.
Kemadaki ishchilar bu soʻngsiz yoʻlchilikdan oʻsonib qaytmoqchi boʻldilar.
Kristuf Kulumb qilgirlik etub qaytmadi.
Ishchilar yana bir-iki kun sabr qildilar.
Ondan soʻng Kulumbning yoniga kelub dedilarkim: — Biz butun oʻsondik, jonimizga tegdi.
San bilan shundayin ketabersak, bir kun yoʻldan adashib dengiz ichra ochlikdan oʻlurmiz.
Shu kun kemalarni oʻz yurtimiz sari qaytarmasang, sani oʻldurub, oʻzimiz qaytarmiz.
Kristuf oʻktam kishi edi.
Yoʻldan qaytmoqni oʻziga erishtirmadi.
Ishchilarni yana uch kun yururga koʻndirdi.
Iki kun yana yurdilar.
Uchunchi kunda bir qora koʻrub, barchasi sevindi.
Kemani shul qora sari haydab, necha soatdan keyin erishdilar.
Kemalarni qirgʻoqda boylab, yerga chiqdilar.
Necha kun u yerda qolib, soʻngra Poʻrtqizgʻa qaytdilar.
Mana bugun Amrika atalgan ulugʻ oʻlka bir kishining, yaʼni Kristuf Qoʻlumbning gʻayrati bilan topilmishdir.
Ochunda odamning gʻayratindan buyukroq narsa yoʻqdir.
TAMRIN: Amrikani kim topgan?
Kristuf Qoʻlumb kimdir?
Kim unga koʻmak ayladi?
Nechuk ketdi?
OSIYOLI SOʻZLAR Otamiz Amir Temurdan soʻrabdirlarkim: — Bir oʻlkani obod qilaturgʻan narsa nimadir?
Amir hazratlari debdilarkim: — Tijoratdir.
Fransuzlarning katta xoqonlaridan boʻlgʻan Napolyundan soʻradilarkim: — Urushda yovni yengmak uchun nima kerakdir?
Dedikim: — Uch narsa kerakdir: oqcha, oqcha, oqcha.
Bir turk mullasindan: — Tilagimga erisha bilmak uchun nima qilay, soʻralgach: — Yoʻlindan qaytma! — deb javob bergan.
Bir boy kimsadan oʻgʻul soʻrabdirkim: — Muncha oqchani nuchuk tobdingiz?
Boy demishkim: — Bir chiroq yerinda iki chiroq yoqmamoq bilan topdim.
TAMRIN: Amir Temur nima degan?
Napolyun nima degan?
Turk mullasi nima degan?
Boy nima degan?