Abdurauf Fitrat korpusi

Oʻzbekning bu qiziqarli shoiri haqida bizga boshlab xabar bermak, hatto, uni kashf etmak sharafi yosh tekshirishchilarimizdan oʻrtoq A.Majidiygʻa oiddir.
A.Majidiy “Zarafshon” gazetasining 217-219- sonlaridagi maqolalaridan keyin “Maorif oʻqitgʻuchi” jurnalida bu haqda mufassal bir maqola berdi.
Oʻrtoq Majidiy mazkur maqolasining bir joyida Turdining eli, yurti, kimligi haqida maʼlumot yoʻqligʻini yozgʻandan keyin “zamon oʻzi borgan sayin bu masʼalani taʼqib etib, bu yashirin sirning oʻzi ham ustidan pardasini irgʻitar”, deb ishonch bildirgan edi.
Mana shu “pardani irgʻitish” Turdining qanday odam ekanligini belgilash yoʻlida kichkina bir xizmati boʻlur umidi bilan shu maqolani yozmoqchi boʻldiq.
Boshlab oʻrtoq Majidiyning Turdi haqidagʻi fikrlarini xulosa qilaylik.
Oʻrtoq Majidiyga koʻra: 1. “Xon degan soʻz oʻlum bilan bir maʼnoda” yurgʻan: “Qattiq bir vaqtda Turdi xongʻa isyon qildi, uning notoʻgʻriliklarini koʻrub turmadi...”. 2. “Turdi bashariyat orasida davom etkan haqsizliqlar, zulmlar, hokimlik, mahkumlik, janjal, nizolar, qon toʻkushlar toʻgʻrusida vijdonan azoblangan”, “kuyganlarning birtasi”. 3. U “el ustida qon solib ketkan beklargʻa: manmanlik qilmangizlar, xalq ishini toʻgʻri yoʻl bilan olib borishga sizda kuch yoʻqmi?
Faqat siz sarvatning qulisiz, qachon sarvat yoʻqolsa, sizni(ng) hakamligingiz boshqalarning mahkumligi bilan birga yoʻqolar”, degan.
Biz oʻz ishimizgʻa kirishmasdan burun oʻrtoq Majidiy tomonidan Turdi haqida berilgan shul uch moddalik hukmning, ayniqsa, uchinchi moddasining sal shoshilibroq berilgʻanin aytib oʻtishgʻa majburmiz.
Bu daʼvomizning isboti esa, shu maqolaning natijasi boʻlub keladi: Biz Turdini tekshirganda, boshlab uning oʻz sheʼrlariga murojaat qildik.
Uning sheʼrlari orasida tarjimayi holi uchun yararliq moddalarni tubandagicha chizib oldik: 1. Turdining bir gʻazali bor, onda: Bir sari azm ayla, joyi nomusulmondir bu mulk, Fitnau avboshu zulmu kufru tugʻyondur bu mulk. Bir kalima hurmati din lek islom oti bor, Mutlaqo kirdori xeyli kofiristondur bu mulk degandan soʻng: Joyi islomu musulmonliq, Farogʻiy, istama, Poytaxti kishvari Subhonqulixondur bu mulk — degan.
Koʻruladirki, Turdi “poytaxti Subhonqulixon” boʻlgʻan bir “kishvar” (oʻlka)da, yaʼni Buxoroda turgʻan: onda qandaydir bir oʻngʻaysizliqqa uchrab, boshqa “sari azm ayla”mak istagan.
2. Turdining Xoʻjand hokimi Oqboʻtabiyga bagʻishlangan bir muxammasi bor.
“Yod mandin kim berur? Yaxshi zamonlar koʻrdiman” misraʼi bilan boshlangan bu muxammasning bir bandida: “Hukm joriy, soʻz qabuli, bir duru dar goʻsh edim, Ahli davlatla(r) bila yoru harif, hamdoʻsh edim, Hoy, huyi bazmlarda shahd (mast?) noʻsho-nush edim, Xush zamonlar “yuz” qazoni boshida sarpush edim, Bu zamon yuvgʻon qozon ostida qolgʻan yoʻndiman” deyilgani kabi Oqboʻtabiygʻa qaratib: Xeshman, darvish, miskin mustahiq devonadin, Bahramand et iltifotu, himmati mardonadin, San turub loyiqmidur, qilmoq talab begonadin? Qiblagoho, mandin ukroh etma, bir mayxonadin, Xush bar xum, sof maysan, man gʻuboru, durdiman deyiladir.
Mundan Turdining oʻzbekning “yuz” qabilasidan hamda u qabilaning boshliqlaridan (“yuz qazoni boshida sarpush”) ekanin onglaymiz.
Turdi Oqboʻtabiyga “xeshlik daʼvo qiladir, men bilan sen “bir mayxona”da qaynagʻan “xum”daymiz, sen “xum”ning “sof” mayi, men uning “durdi” — loyi boʻlaman, deydir.
Muhammadrahim Otaliq oʻgʻli Oqboʻtabiy bizga yot kishi emas.
U Fargʻona xonlarining sulola boshligʻi boʻlgʻan “Shohruh Otaliqning zamondoshi boʻlgʻan; Shohruh Otaliqning qizini olgʻan.
1138 (1721) yildan keyin Shohruh oʻgʻli Rahimxon tomonidan oʻldurilgan.
Oqboʻtabiyning otasi Rahim Otaliqning Subhonquli zamonida Xoʻjand va oʻratepa hokimi boʻlub turgʻan “Rahimbiy-yuz” ekaniga shubhamiz yoʻq.
Rahimbiy yuzning oʻgʻligʻa “xesh”liq daʼvo qilgʻan Turdining ham yuz qabilasidan ekani, tabiiy, boʻladir.
Mundan boshqa Turdi Subhonqulini soʻkkan muxammasida Subhonquli yurtida odam olmadi, deb zorlanadir va shu qatorda “Xoʻshika” otli bir odamni maxtaydir: Xon eshikinda kishi qolmadi bir sohibi fan, Bori bir necha soʻqum qaydi mahzi kardan, Kelmas qoʻllaridin ish, hama oshxoʻr gʻarzan, Unda bir er Xoʻshika erdiyu...
Fikrimizga koʻra, bu “Xoʻshika”dan maqsad Subhonqulixonning katta beklaridan boʻlub xorazmiylargʻa qarshu urushlargʻa ishtirok qilgʻan “Xoʻshikabiy — yuz dan boshqa kishi emasdirki, bu ham Turdining yuz” qabilasidan ekanini quvvatlaydir.
3. Turdi sheʼrlari orasida “To xayr asb inʼom Halimbiy otaliq” unvonli bir parcha bor: Ayo miri valineʼma kiromi ot inʼomi, Yuzini koʻrmagʻa hasratda oʻldum eshitib nomi, deb boshlangʻan bu parchada: Hazora qalʼasinda jamʼi xosu om arosinda, Zaboni purdurar boringdin eshitdim bu paygʻomi, Oʻshal tarixdin oʻn oy oʻtub yilga qadam qoʻydi; Ki ne ogʻozini bildim yaqin, ne maʼlum anjomi. (Ne maʼlum boʻldi anjomi?) deyiladir.
Munda Turdining Buxorodan chiqib Hazora qalʼasida bir oz turgʻanin, onda Halimbiy otaliqdan bir ot vaʼda olgʻanin koʻramiz.
4. Turdining Subhonquli bilan buzulishmoqdan burun Buxorodagi hayotining qanday oʻtkanin ham uning oʻzidan eshitaylik: u Xoʻjand hokimi Oqboʻtabiyni maqtagʻan muxammasida shunday deydir: Yod mandin kim berur? Yaxshi zamonlar koʻrdiman, Rind sar xayliyu xush ayshi damodam surdiman Xalqai ushshoqda bazmu majolis koʻrdiman, Mushi xokam davru davronlar (ni lekin) koʻrdiman, Xush dimogʻ etkan mayi sofi hariflar durdiman.
Qilmadim shukronai, soldurdi tufroq oshima, Qolmadi juz dardu, gʻam hamdam, musohib qoshima. “Haq” oʻzi rahm aylagʻay ohi sahar koʻz yoshima, Tafriqa toshini yogʻdurdi zamona boshima, Xonumon ovora, selobi havodis surdiman.
Voqife yoʻq bu musofirligʻda mandin ne oʻtar, Baski yuz koʻyibila roʻzi kelib, roʻzi ketar. Uzmagʻay mundin baloyu, boʻlmagʻay mundin batar, Aqrobolar suhbatimdin or etar, qoshin chatar. Salb dillarda(n), nazarlarda karih supurindiman.
Hukm joriy, soʻz qabuli, bir duru dargoʻsh edim, Ahli davlatla(r) bilan yoru harif, hamdoʻsh edim. Xush zamonlar yuz qazoni boshida sarpoʻsh edim, Bu zamon yuvgʻon qozon ostida qolgʻan yundiman.
Charxi dun qildi manga javru jafolar behisob, Gardishi davron berur har lahza yuz ming pechu tob, Har sori yeldim, yugurdim suvsonib mavji sarob, Tashna lab, gardi kudurat zeri poyinda xarob, Bahri davlatdin yiroq, gardan shikasta moʻndiman.
Mana bu parchalardan juda yaxshi onglashiladirki, bu odam soʻzi oʻtkur, “hukmi joriy”, “ayshi noʻshonush” bilan mashgʻul “ahli davlatlar” bilan oʻrtoq boʻlgʻan.
Soʻngralari “charxi dun” unga “javru jafolar” qilgʻan, “oshigʻa tufroq” solgʻan, uni Subhonquli darboridan ajratib “musofirligʻda” qoldirgʻan.
5. Turdi Subhonquli darbori ilan ajralishining tarixini ham bizga beradir: Fuqaro boʻldi bu shoh asrida koʻb zoru nahif, Zulmdin boʻldi raiyat elikim xoru zaif, Soli tarixini etdim chu xiraddin taklif, Dedi: “Din” boshdin-ayoqdin tushub, “islom zaif” Davri Subhonquli jobir, umarosi Yapaloq.
Oʻrtok A. Majidiy bu parchaning beshinchi misraʼini tarix deb oʻylagan.
Beshinchi misraʼning harflarini “abjad usuli” bilan hisoblaganda 1132 (milodiy 1719) chiqadir.
Holbuki, Subhonquli ulumi 1113 (1701) da, yaʼni A. Majidiy koʻrsatgan tarixdan 19 yil burundir.
Bu toʻgʻrida S. Ayniyning haqli eʼtiroziga uchragan A. Majidiy yuqoridagʻi tarixning shubhali ekanini eʼlon qilgʻan.
Mening fikrimcha, mundagʻi tarix moddasi beshinchi misraʼ emas, toʻrtinchi misraʼdagi “islom zaif” ham “din” soʻzlaridir.
“Islom zaif” soʻzi abjad usuli bilan 1092 boʻlub, munga bosh, ayogʻi ketkan “Din”ning “i”si (yaʼni 10) qoʻshulgʻanda 1102 boʻladir.
Bu esa, haqiqatan Subhonqulining Buxoro xonligida turub baʼzi beklari bilan onglashilmovchilik chiqargʻan yillariga toʻgʻri keladir.
6. Turdi Subhonquligʻa qarshu yozgʻani muxammasida Rahim degan odamni maxtaydir: Haqdin oʻldur talabim oʻlsa sanga yor, Rahim! Iki olamda nabi shafiʼu gʻamxoʻr, Rahim! Boʻlsa to davru madori bu jahon bor, Rahim! Aylagʻay seni xudo barchaga sardor, Rahim! Begu, begzodasanu yurtqa tushgan bir toq.
........ haq yoʻliga yurgaysen, Ahdingga rosix oʻlub, bu soʻzingga turgʻaysen, Bu zamonda borining (borini) bir koʻz ila koʻrgʻaysen, Oʻzbekni guli, sarsebadi, begzodi sen. ... ahli muhtojlar dargohi, ijodi sen (?) Oʻlma koʻb sust — oʻshal Er Boqining avlodisen, Bor kimi hadi, urgʻay sening oldinga natoq.
Mana bu muxammasda maxtalgan, “sen oʻshal Er Boqining avlodi boʻlasan”, “sening oldingda gapirishga hech kimning haddi yoʻq, sustlik qilma” nimagadir; tashviq etilgan Rahim, bizcha, Xoʻjand va Oʻratepa hokimi; Oqboʻtabiyning otasi Rahimbiy yuzdan boshqa kishi boʻlmasa kerak.
Turdining asaridan terib olib tafsilot berganimiz shu besh moddani xulosa qilgʻanda, uning tarjimayi holi haqida tubandagi fikrga kelish mumkin: Turdi xijriy 1100 yillardan burunroq Buxoroda, Subhonquli saroyida eʼtiborli beklardan, “yuz” qabilasining boshliqlaridan boʻlgʻan.
Soʻngralari bu odam Subhonquli bilan uzoqlashgan.
Buxorodan chiqib, Hazora qoʻrgʻoni orqali Oʻratepa va Xoʻjand hokimi Rahimbiyni maxtab, unga taqdim qilgʻan, ham uni (yuqorida koʻrganimiz soʻzlar bilan) qandaydir bir ishga tashviq qilgʻan.
Soʻngra Rahimbiyning oʻgʻli Oqboʻtabiy zamonigacha Xoʻjandda qolgʻan.
Emdi oʻzining xoni Subhonqulining zamonini tekshiraylik.
Turdining Buxorodan chiqib ketishiga biron izga, biron alomatga uchrash, balkim mumkin boʻlur.
oʻzbek xoni Nodir Muhammad 3 osiy oʻgʻullarigʻa hukumatni tashlab ketgach (hijriy 1055- milodiy 1645), Buxoro hukumati Abdulazizgʻa, Balx hukumati uning qarindoshi Subhonquligʻa qolgʻan edi.
Hukumat uchun otalariga toqingʻan bu bezori shahzodalarning oʻzaro sulh bilan yashamoqlari mumkin emas edi.
Bularning 37 yillik davrlari Buxoro bilan Balx orasidagi doimiy deyarlik urushlar bilan oʻtdi.
Buxoro va Balx orasi xarobagʻa aylanadi.
Bularning natijasida kurashlardan bezganlardan bir qismlari (Samarqand, Shahrisabz, Dabboʻz qalʼaida turgʻanlar).
Xeva Xoni Anushagʻa kishi kelishini rijo qildilar.
Bir qismlari esa Abdulazizni tushurub, Subhonqulining oʻziga butun oʻlkani topshirmoqchi boʻladilar.
Mana shu tortishmalar natijasida Abdulaziz oʻlkani Subhonquligʻa topshirishdan boshqa chora topa olmaydi, xonlikni Subhonquligʻa topshirib, oʻzi hajgʻa ketadi.
Subhonquli 37 yil Balx hukmdori boʻlib turgandan keyin 1092 (1681)da Buxoro taxtini ham olgʻan boʻldi.
Buxoro-Balxda yana yigirma bir yil hukumat surgandan keyin 1113 (1791) da oʻldi.
Turdining muhammasida soʻkulgan “Yapaloq qushbegi”ning saroyida katta nufuzli bir odam boʻlub turishi ham, Subhonqulining shul Buxoroni olganidan keyin boʻldi.
Subhonqulining Buxoro taxtini olishidan oʻlushigacha boʻlgan 20-21 davrning eng katta hodisalari tubandagilardir.
1096 (1685) da Xeva xoni Anushaxon Buxoroga hujum qilib, muvaffaqiyatsiz qaytdi.
1097 (1686) da yana hujum qildi.
Bu safar Samarqand, Shahrisabz, Dabboʻz shaharlari unga taslim boʻldilar.
Subhonquli oʻz qoʻshuni bilan Karminagacha kelib ondan oʻta olmadi, Buxoroga qaytdi.
Kurash 3—4 oy davom etdi.
oʻratepa, Xoʻjand hokimi Rahimbiy yuzning Subhonquliga yordamgʻa kelishi bilan Xeva xoni oʻz kuchsizligini sezgan boʻldi.
Olgani oʻlkalarga oʻz tomonidan hokimlar qoʻyub, Xevaga qaytishga majbur boʻldi.
Bir yildan soʻngra yangidan kuch toʻplab, Buxorogʻa hujum qilgʻan boʻlsa ham yengilib qochdi.
Subhonqulining Balxga borib, oʻzining oʻgʻli Muhammad Siddiqni oʻldurgʻani ham shu orada voqif boʻldi.
1097—1106 yillar orasida biz Buxoroda baʼzi qabila boshliqlari isyonlarini koʻramiz.
Bu isyonning boshida yuz qabilasi beklaridan Fozilbiy, qatagʻon qabilasi beklaridan oʻz Temurbiy, yobu qabilasi beklaridan Togʻma (yo — Tuama) biylar turar edilar.
Yuqoridagi beklarning orasida katta nufuz egasi boʻlgʻan qullar ham beklar bilan raqobatlari natijasida bu isyon chiqqan edi.
Isyonchilar boshlab Buxoroning Namozgohida yigʻildilar.
Shahar xalqidan vakillar chiqib bularni nasihat bilan qaytarishgʻa tirishdilar, muvaffaq boʻlmadilar.
Shahardan askar chaqirildi.
Xon askari isyonchilarni Fathobodgʻacha chekilishga majbur qildilar.
Fathobodda yarim kungacha urushgandan keyin Karminaga boradilar.
Karmina qoʻrgʻoni isyonchilarni qabul qilmadi.
Chorasiz Dabboʻz qalʼagʻa boradilar.
Dabboʻz qalʼani mahkamlab oʻrunlashgandan soʻng “qatagʻon churagasi oʻz”, “Xisrav churagasi Yobu”ni yordam soʻrash uchun Xevaga yubordilar.
Xeva xoni Arangxon (Anushaning kichik oʻgʻli) bulargʻa yordam uchun kelib, Qorakoʻl atrofidagʻi urushda yengildi.
Xeva xoniga qoʻshulmoq uchun Gʻijduvongacha kelgan isyonchilar bu xabarni eshitgach, oʻzlarini yoʻqotdilar.
Isyonchilardan oʻz Temurbiy qatagʻon Subhonquligʻa taslim boʻldi.
Fozilbiy yuz, Togʻmabiy yobu oʻz odamlari bilan qochib, oʻratepa va Xoʻjand hokimi Rahimbiy yuzning yoniga keldilar.
Rahimbiy yuzni Subhonquligʻa qarshu isyon chiqarishga tashviq qiladilar.
Rahimbiy yuz isyonga botirlik qila olmadi, ularning takliflarini rad qildi.
Isyonchilar Rahimbiy yuz (Oqboʻtaning otasi)dan mahv boʻlgʻan Samarqand atrofigʻa keldilar.
Samarkandning Konigilida boʻlgʻan bir urushda mahv boʻldilar.
Bu uzun tafsilotdan bizning olmoqchi boʻlgʻanimiz natija shu: Yuz qabilasi boshliqlaridan boʻlgʻan Turdi shu “fozilbiylar isyonida aralashib, Buxorodan chiqqan, Hazora qalʼasigʻa shular bilan birga borib, hakim otaliqdan ot vaʼdasini olgan.
Xeva xoni Arangxonning muvaffaqiyatsizligidan soʻng isyonchilar bilan oʻratepa va Xoʻjandga borgan.
Yuqorida koʻrganimiz kabi isyonchilar Rahimbiy yuzni Subhonquliga qarshu tashviq qilganda Turdi yuqoridagi muxammasini yozgan.
Onda Subhonqulini hajv qilib Rahimbiyni maqtagʻan: Oʻlma koʻb sust — oʻshal Er Boqining avlodisan, deb uni isyonga tashviq qilgʻan.
Turdining: Tor koʻngulluk beklar, manman demang, kenglik qiling, Toʻqson iki bori oʻzbak yurtidir tenglik qiling. Bir(i)ni qipchoqu, xitoyu, birni yuz, nayman demang, Qirqu yuz, ming son boʻlub, bir jon ... qiling. Bir yaqodin bosh chiqarib, borcha bir toʻngʻa kirib, Bir ungurlik, bir tirezlik, bir yaqo yengil qiling, deb qabila boshliqlarini, beklarni birlikga chaqirishi ham ularni Subhonquligʻa qarshi isyonchilargʻa yaqinlashtirmoq uchun boʻlsa kerak, Turdi Konigildagi yengilishdan soʻng Xoʻjandda Rahimbiy yonida, undan keyin Oqboʻtabiy yonida qolgʻan.
Bizning mana shu fikrimiz qabul qilinsa, Turdining, umuman, xonliq idorasigʻa emas, Subhonquli idorasiga qarshu ekani, uning “sarvat”ga qarshu emas, Subhonquli saroyidagʻi raqiblarigʻa qarshu sheʼr yozgʻani maydongʻa chiqadir.
Maqolamizning boshida Turdi haqida oʻrtoq A.Majidiy tomonidan berilgʻan qimmatning bir oz shoshilibroq berilgʻanin daʼvo qilgʻanimizning sababi shudir.
Oqboʻtabiy zamonida Turdining hayoti juda yomon oʻtkan, Oqboʻta saroyida katta ahamiyatli oʻrun tuta olmagʻan.
Turli moddiy ehtiyojlar orasida qisilib qolgʻan.
U oʻzining mundagi hollarini tubandagicha tasvir qiladir:
Man kimam: gumnomu nokomu jahon ovorai,
Diyda namnoku giribon choku bagʻri porai,
Noqabuli marhami noq nosur bitmas yoran,
Bekasi, mushti xasi, bir bandai bechorai
degani kabi,
Kuyar til sham may gar holatidin aylasam taqrir,
Giribon chok oʻlur etsa qalam dardi dilam tahrir,
Shabi hijroni ming poyoni oʻlmaz tabiri gardun
Mahv, xurshid oʻlub ikki qanoti, aylasa shabgir
deb oʻzining qanday ogʻir, soʻngsiz qaygʻulargʻa tushkanin bildiradir.
Uning moddiy ehtiyojlarining darajasini bilmak uchun tubandagʻi parchasi bizga rahbarlik qiladir:
Boshima bir koʻhi gʻam, bir ot kohu emidin,
Bir koʻngul yuz pora yoʻqluq zaʼfi vahmu bimidin,
Qad bukub, boʻynum egib tegdi ayogʻlargʻa boshim,
Ahli dunyo poybusu xizmatu taʼzimidin.
Mana shu vaziyatga tushgʻan, har tomondan maʼyus boʻlgʻan, butun yor-ogʻaynilaridan, yaqinlaridan, qabiladoshlaridan umidini uzishga qaror bergan.
Hatto, yaqin xeshlarining himoyasida boʻlgʻani holda bir otning somon bedasi uchun allaqancha xoʻrlik chekgan Turdi tamoman “badbin” boʻlub qolgʻan.
Ortiq butun oʻzbekni soʻkadir: bular musulmon emas, bularda insof yoʻq, marhamat yoʻq deb zorlanadir.
U emdi oʻz qaygʻularini, oʻz alamlarini tarannum qilib anglashdan boshqa bir ishka yaramaydir.
Turdining shoirligi
oʻrta Osiyo savdo sarmoyasining koʻtarilishi bilan birga koʻtarilgan, kengaygan Chigʻatoy adabiyoti 16 nchi asrning boshlarida boʻlgʻan oʻzbek istilosidan keyin bir oz vaqtlar shul koʻtarilgan holicha davom etdi.
Soʻngralari, aynuqsa, ashtarxoniylar zamonidan (1597) boshlab oʻrta Osiyoning iqtisodiyoti katta bir buzgʻunlikka tushdi.
Xorijiy hujumlar, dohiliy urushlar, talashlar oʻlkaning iqtisodiy hayotiga katta zarbalar beradi.
Xonlarning xazinalari boʻshaldi.
oʻlkalardan olinaturgʻan solugʻlar xonlarning oʻzaro urushlari uchun kerak boʻlgan harbiy chiqimlardan oshmas boʻldi.
Shuning uchun saroylar adabiyotni himoya qilishdan ojiz qoldilar.
Bu davrda oʻzbek saroylarining adabiyotni himoyadan ojiz qolganini bir shoir tubandagʻi sheʼr bilan yaxshi koʻrsatadir: “Budur oʻzbek agar dar suhan nishonidir, Nihoyat kirmish inga “yaxshi aytibdir!”
Saroy bu holga tushkach, shoirlarining bir qismlari Hindustonda Bobirshoh tomonidan qurulgʻan “moʻgʻul saltanati”ning saroyiga sigʻinmak uchun Hindustongʻa hijrat qildilar.
Bir qismlari esa, oʻz yurtlarida qolib omma orasidan oʻzlarigʻa oʻquchilar oxtara boshladilar.
Shuning natijasida til va uslubda ulargʻa yaqinlashmoq istadilar, til va uslublarni soddalashtirdilar.
Bu davrning maʼlum shoirlari boʻlgʻan Mashrab, Huvaydo, Majzub, Soʻfi Ollohyor va Turdilarni tekshirganda tilda soddaliq, nazmda ohangsizlik, sanʼatda zaiflik kabi hollarni oz-koʻb hammalarida koʻrish mumkin.
Lekin Turdining ularning hammasidan yaxshiroq yozgʻanini eʼtirof qilishimiz lozim keladir.
Turdi yolgʻiz soʻzlarni emas, oʻxshatishlarni, majozlarni ham soddalashtiradi.
Uning sheʼrlarida “davlat baxridan uzoq gardan shikasta moʻndi”, “yuvgʻan qozon ostida qolgan yuvindi” kabi saroy doiralariga kira olmayturgʻan, lekin omma tomonidan yaxshi qabul qilishgʻa isteʼdodli boʻlgʻan oʻxshatmalar, majozlar koʻbdur.
Turdi boshqa shoirlar kabi “may, ishq, savdo” yoʻllarida oz sheʼr yozgan.
Uning sheʼrlari oʻzining Subhonquli saroyidagi raqiblari bilan boʻlgan kurashni aks ettirgan.
Kurash boshida hujum, boshqalarni kurashga tortish uchun tashviq, yengilgandan soʻngra umidsizliq, yigʻlash... mana Turdi sheʼrlarining xulosasi.
Uning koʻb chaynalgʻan ishq va savdo mavzularida birgina gʻazali borki, shaklcha yomon emasdir: Turkona xirom ayladi ul shoʻxi diloro, Dil mulkini bir goʻshai chashm ayladi yagʻmo. Tufroqda jon bitsa ravodur, na ajab gul (kim?), Chux sarvi sihi etdi nihon koʻzlari shahlo. Har qanda gʻami doʻst dilporani istar, To subh yaqo yirtmadi mehr oʻlmadi paydo.
Turdining sheʼrlarida uning zamondoshlarida ham koʻb uchralgʻan nuqsonlar, kamchiliklar bor: Koʻrdi, surdi, qurdi soʻzlari bilan koʻndi, yoʻndi soʻzlarini qofiya qiladir.
Soʻngra: “Rind sar hiyliyu” xush ayshida motam surdi man, Hukm joriy, soʻz qabuli bir duri dargoʻsh edim. Fitnayu shoʻr hama “rubʼ ila maskun” tutdi misraʼlarida boʻlgʻani kabi jumla buzuqliklaridan ham qoʻrqmaydir.
Turdi sheʼrlarida koʻrulgan “choʻx, edib, boshima” kabi soʻzlar soʻngralari bizning adabiyotda koʻrulgan Fuzuliy taʼsirining boshlangʻichi yo boshqa bir sababi bormi?
Bu haqda bir narsa ayta olmayman.
Turdining sheʼrlarini topib maydongʻa chiqargʻan kishi oʻrtoq A. Majidiy tomonidan topilgʻan nusxada hammasi toʻrt yuz uch misraʼ oʻzbekcha va oʻttiz yetti misra forsiycha sheʼr bor.
Bu, albatta, oz, balki Turdining bir koʻb sheʼrlari boʻlgʻandir, balki chang-tuproqlar ostida koʻmulib yotgʻan muhimrak asarlari hali maydonga chiqmagʻandir.
Bularni ham topib chiqarishni yosh tekshiruvchilarimiz gʻayratlaridan kutub qolganimizni arz qilib maqolani bitiraylik.