Abdurauf Fitrat korpusi

Qoʻlingizdagi bu kitobcha oʻzbekcha “Nahv”, toʻgʻrusi, oʻzbek nahvi toʻgʻrusida mening bir tajribamdir.
“Oʻzbek tili qoidalari toʻgʻrusida bir tajriba” mening ikinchi kitobimdir.
Biz til qoidalari ham uning atamalari (istilohlar) toʻgʻrusida ishlashning ham birinchi paytidamiz.
Shuning uchun tilimizning qoidalarini bu maydonga qoʻyib, atamalarini sobit bir holga keltirib olgʻanimiz yoʻq.
Bu toʻgʻruda til muallimlarimiz ora birlashkan bir yoʻl hanuz yoʻqdir.
Yoki boshlangʻan ishlarning hamasida ham shu holni koʻrmay chora yoʻqdir.
Tilimizning butun qoidalarini aniqlab, atamalarini maydongʻa qoʻymoq uchun yana bir oz tirishmagimiz, bir-birimizga koʻmak qilishimiz lozim.
Men bu tajribamni yozganda ham Toshkent til mualliminligi bilan mashhur boʻlgʻan oʻrtoqlarim bilan anglashmoqqa, kelishmakka tirishdim.
Shunday boʻlsa ham, shu tajribamda “ularning fikrlariga toʻgʻri kelmagan oʻrunlar” yoʻqdir deb da’vo qila olmayman, ehtimol bordir, ehtimol koʻpdir-da, biz yana tajribamizni davom etdirarmiz, yana ishlaymiz.
Butun oʻzbek muallimlariga til tekshirish uchun rahbar boʻlarliq kitoblarimiz endi borliqqa chiqqan.
Hay’at tomonidan yozilgan “Til saboqliqlari”, Shorasulning “Til qoidalari”, yaqindagi kichik tajribalarim.
Ishonamanki, butun oʻzbek muallim, muharrirlari bundan keyin tilimizni tekshirarlar.
Bizning kitoblarimizni muhokama qilib oʻqurlar.
Bunlarda qoidalar, atamalar, usullar toʻgʻrusida fikr yurgizilar; fikrlarini bizlarga ham yozarlar.
Bizlar ularning fikrlari uzra yana ishlarmiz; yana tirishamiz.
Mana shundan keyin tilimizning qoidalari, atamalari toʻgʻrusida foydali bir “ish” koʻrinilgan boʻladir.
Mana undan keyin tilimizning qoidalari, atamalari sobit bir holgʻa qoʻyilgan boʻladir. (Fitrat)
Gap Soʻzning nima ekani, necha turli boʻlgʻani, qanday qoʻshimchalar olib, qanday oʻzgarishlarga uchraganini sarfda koʻrdik.
Bir fikrni bir kishiga bildirmak uchun soʻzlarni yigʻib bir-biriga bogʻlab aytamiz.
Bu aytkanimiz “gap” boʻladir.
Men kitob oldim deganda gapimiz uch soʻzdan yasalgʻan.
Sen bu kun tez kelding deganda besh soʻzdan yasalgandir.
Demak: bir fikr, bir oʻy anglatgʻuchi soʻz qoʻshimi bir gap boʻladir.
Bir tilda boʻlgan gapning turlari yasalishi ham gapdagi soʻzlar toʻgʻrusida ma’lumot shu tilning nahvida koʻriladir.
Qimirlagʻan qir oshar.
Boʻzchi belboqqa yolchimas.
Mulla bilganin oʻqur.
Iki qoʻchqor kallasi bir qozonda qaynamas.
Oʻlgan kelmas.
Uchgan yonmas deganimizdagi olti soʻz qoʻshimining har biri bir gapdir.
Turish belgilari Soʻzlarni toʻplab bir-biriga baylab gap tuzishda “oʻy” qulay anglashilsin deb turli belgilar ishlatiladir.
Bunlarning hamasigʻa birdan “turish belgilari” yo sodacha “turishlar” deyiladir.
Turish belgilaridan qaysi birtasini gapning qaysi boʻlagidan soʻng qoʻyilishi toʻgʻrisida har birining oʻz oʻrnida ma’lumot berilgusidir.
Bunda hamasini bir qatordan koʻrib oʻtishimiz kerak: 1- “Nuqta” (.)dir. Bunga kelgach oʻqugʻuchining toʻxtashi lozim. 2- “Bir tinish” belgisi (;)dir. Bunga kelgach oʻqugʻuchi toʻxtamaydir; biroq gapdagi soʻzlarning munosabatlari uzilmasin uchun bir nafas tolish (bir tinish) vaqti turib oʻtadir. 3- “Yarim tinish” belgisi (,)dir. Bunga kelgach oʻqugʻuchi yarim tinish vaqti turib oʻtadir. 4- Soʻrash belgisi (?)dir. 5- Undash belgisi (!)dir. 6- Qoʻsh nuqta (:)dir. 7- Tirnoqlar (“”)dir. 8- Yoylar ( )dir. 9- Toʻrtqoʻl yoylari dir. 10-Ulkan yoylar { }dir. 11-Chiziq (-)dir. 12-Nuqtalar (...)dir.
Bosh soʻzlar Kesim, ega 1. Qushga bogʻchada ertalab... 2. Choʻlpon yaqinda yaxshi bir she’r... Yuqoridagi iki soʻz qoʻshimidan hech birtasi gap boʻla olmaydir, bulardan tugal “oʻy” anglashilmaydir.
Bu tubandaki soʻz qoʻshimidan qay birini eshitgach soʻz kesildi, gap bitdi deb oʻylamaymiz.
Gapning soʻngini kutamiz.
Bularni tugatmak, gap qilmoq uchun birinchisiga sayraydir, ikinchisiga yozdi soʻzlarini qoʻshib: 1. Qushlar bogʻchada ertalab sayraydir. 2. Choʻlpon yaqinda yaxshi bir she’r yozdi. deymiz, anglatmoqchi boʻlganimiz oʻyni tugallatamiz.
Gap tugaladir, soʻz kesiladir.
Gapning tamomlanib soʻzning kesilgani shu sayraydir ham yozdi soʻzlari bilan boʻldi.
Shuning uchun yuqoridagi iki gapning oxiridagi yozdi, sayraydir soʻzlariga “gapning kesim soʻzlari” yo sodacha “kesim” deymiz.
Gapdagi soʻzlarning oxiriga kelgan, oʻz kelishi bilan soʻz qoʻshimini gapka aylantirgan soʻz — “kesim” soʻzdir.
Bolali uy bozor; Bolasiz uy mozor. Oldamagʻan oldanmaydir. Ayrilganni ayiq yer. (El soʻzlari)
Shu chogʻda, shu bogʻda har narsa yumshoqdir, Har narsa koʻkargan, har narsa yashnaydir. (Choʻlpon)
Tong otdi, jahon zulmati bitdi, Mungli kecha ming dard ila oʻtdi. (Botu)
Yuqoridagi gaplarning oxirlarida boʻlgʻan bozor, mozor, oldanmaydir, yer, koʻkargan, yumshoq, oppoqdir, otdi, bitdi, oʻtdi soʻzlari shu gaplarning kesim soʻzlaridir.
Kesim soʻzlariga “dir” qoʻshimchasi qoʻshiladir; “dir” qoʻshilmagani ham boʻladir.
Yuqoridagi gaplarda ikoviga ham misol bor.
Kesim soʻzidan soʻng, gapning bitganini koʻrsatmak uchun “nuqta” qoʻyiladir.
Ahmat menga xat yubordi.
Bu kitobni Karim yozgʻan.
Bugun bizga oqcha berildi.
Bu uch gapning kesimlari yubordi, yozgʻan ham berildi soʻzlaridir.
Shu kesim soʻzlardan har birtasini “kim? — nima?” soʻzlari bilan aytkanda gapdagi qaysi soʻz bilan javob berilsa shu soʻz gapning “ega soʻzi” yoki sodacha “ega”si boʻladir.
— Kim yubordi? — Ahmat. — Kim yozdi? — Karim. — Nima berildi? — Oqcha.
Mana shu Ahmat, Karim, oqcha soʻzlari yuqoridagi gaplarga “ega soʻzi” boʻlib kirgandir.
Demak, bir gapdagi kesim soʻzi “kim-nima” toʻgʻrisida aytilgan boʻlsa ega soʻzi shudir.
Kesim soʻzining-da, ega soʻzining-da bir gapda birdan ortiq boʻlishlari mumkindir.
Kesim yoki ega soʻzi birdan ortiq boʻlganda oralarida (,) shakli qoʻyiladir; eng soʻnggida (,) shakli oʻrnida “ham, va” qaydi ketirmak-da boʻladir: Uylar, Qoʻnoqlar, Saroylar Ayrildi butun dabdabasindan. (Fitrat)
Oʻynadi, kuldi, qargʻadi, tindi. (Botu)
Bu turmish, bu hokimiyat, cheki koʻrinmagan bu qorongʻuliq uning uchun sira qiziqarliq emas. (A.Qodiriy)
Amu koʻpurmishdir, toshmishidir. (Choʻlpon)
Bizning maktabda talabalarga qalam, daftar, kitob, kiyim, tomoq ham oqcha beriladir.
Bizning shaharga oʻzbek shoirlaridan Choʻlpon, Botu, Elbek va Oybeklar keldilar.
Ishchilar harakati qonuniy harakat, majburiy harakat, ma’noli harakat. (Hanif Burnash)
Bu harakatning oʻziga maxsus sharoiti, oʻzgaliklari, nazariyasi, xattu harakati, siyosati va piragramasi bordir. (X.B.)
Gapdan anglashilgan oʻy mantiq(chi)larcha aytkanda, “hukm” yoki “tasdiq”dir.
Uy yoki hukm zehni(y) bir gapdir.
Uning-da boʻlaklari boʻladir.
Uning birinchi boʻlagiga eski mantiqchilarimiz mavzu’; ikinchi boʻlagiga mahmul der edilar.
Buning birinchi boʻlagi boʻlgan “mavzu’« gapning ega soʻziga, “mahmul” esa kesim boʻlagiga koʻprak toʻgʻri keladir.
Lekin tutash toʻgʻri kelmaydir.
Gap “kim-nima” toʻgʻrisida aytilsa, shu “kim-nima” har vaqt zehni(y) gapimizning (ayni fikrimizning) mavzu’i boʻladir, biroq har vaqt tildagi gapning “ega” soʻzi boʻlmaydir.
Bola ketadir degan oʻyni soʻylaganimizda oʻy bola toʻgʻrisidadir.
Qush uchmasin degan oʻyni oʻylaganimizda oʻy qush toʻgʻrisidadir.
Shuning uchun yuqoridagi iki “oʻy”ning mavzu’lari bola bilan qushning ma’nolaridir.
Ketadir bilan uchmasin ma’nolari esa shu iki oʻylarning “mahmul”lari boʻladir.
Endi shu iki uyni til bilan ifoda qilgʻanda uning boʻlaklari bilan gapning boʻlaklari bir-birlariga mos keladirlar-da bola, qush soʻzlari gapning “ega” soʻzi, ketadir bilan uchmasin esa, gaplarning “kesim” soʻzlari boʻladir.
Bizga bir kitob beriladir, shuni kim yozgʻan? deb soʻradilar.
Biz oxtara-oxtara uning Mir Ali nomidan yozilganini angladik.
Shu chogʻda bizning miyada hosil boʻlgan uy bu kitob Mir Ali nomidan yozilgan shaklidadir.
Mana shu uydagi bu kitob ma’nosi mavzu’dir.
Chunki oʻy uning toʻgʻrisidadir.
Mir Ali nomidan yozilgʻan ma’nosi esa mahmuldir.
Biroq biz shu oʻyni til bilan bildirganda Bu kitobni Mir Ali yozgʻan desak, koʻramizkim, oʻyimizning boʻlaklari bilan gapimizning boʻlaklari bir-birlariga mos kelmagan: oʻyimizda mavzu’ boʻlgan narsa gapimizda ega boʻlgan.
Uyimizda mavzu’ bu kitob edi.
Gapimizda esa ega Mir Alidir.
Shu misolda oʻy kitob toʻgʻrisida, gap ham kitob toʻgʻrisidadir.
Biroq kitob soʻzi gapda ega boʻlmagandir.
Demak: nahv kitoblarida koʻrganimiz “gap (jumla) “kim, nima” toʻgʻrisida aytilsa shu “ega” boʻladir” degan ta’riflar oʻylovga (ya’ni zehni(y) gaplarga) koʻra toʻgʻri boʻlsa ham, tildagi gaplarga koʻra yanglishdir.
Chunki gap kimning, nimaning toʻgʻrisida aytilsa, shu “kim-nima” oʻyning (mantiqcha aytkanda, hukmning) mavzu’i boʻladir.
Biroq har vaqt tildagi gapning ega soʻzi boʻlmaydir.
Biz mana shunga tayanib ega, kesim soʻzlarini ta’rif qilgʻanda yangiliq yasadiq.
Boshda egani emas, kesimni ta’rif etdik.
Soʻngra “kesim kim-nima toʻgʻrisida aytilsa shu egadir” dedik.
Yuqoridagi misolda Bu kitobni Mir Ali yozgʻan deganimizda, gap kitob toʻgʻrisida aytilgan boʻlsa ham, kesim soʻzi boʻlgʻan yozgʻan soʻzi Mir Ali toʻgʻrisida aytiladir.
Shuning uchun bu gapning ega soʻzi Mir Alidir.
Toʻldirgich soʻzlar Gapning bosh soʻzlari ega bilan kesimdir.
Ega bilan kesim soʻzlari aytilgach eshituchi bir oʻy anglagʻan boʻladir: Quyosh chiqdi.
Oy botdi.
Bahor keldi.
Yerlar koʻkardi kabi.
Ega bilan kesimdangina tuzilgan gapdan anglashilgʻan oʻyning-da chiqmay qolgani ham boʻladir.
Ahmat oldi deganda anglaymizki, Ahmat bir narsani olgan.
Bu bir oʻydir.
Biroq u narsaning nima ekanin bilmaymiz.
Shuning uchun oʻy toʻla emas deymiz.
Karim topshirgan deganda ham anglaymizkim, Karim bir narsani bir kimsaga topshirgan.
Bu-da bir oʻydir.
Biroq u narsaning va u kimsaning oʻzini bilmaymiz.
Ega bilan kesimdangina anglashilgan oʻyning kamchiliklarini toʻldirmoq uchun gapka turli soʻzlar qoʻshiladir.
Bu qoʻshilgan soʻzlar ham ega bilan kesimga oʻxshab gapning boʻlaklari boʻladir.
Ahmat kitobni oldi.
Sharif qogʻozni Karimga topshirdi.
Mana shu gaplarda koʻrganimiz kitob, qogʻoz, Karim soʻzlaridan har biri gapning bir boʻlagidir.
Ega bilan kesimdan anglashilgʻan oʻyning kamchiliklarini toʻldirmoq uchun keltirilgan toʻldirgichlaridir.
“Ni, ga” esa ularning belgilaridir.
Gapka kirguchi toʻldirgichlar shulardir: 1) tushim, 2) borish, 3) chiqish, 4) oʻrun, 5) birgalik, 6) chogʻ, 7) nechunlik, 8) nechuklik toʻldirgichlari.
Endi shularni birtadan koʻrib chiqamiz.
I. Tushim toʻldirgʻichi Ahmat oldi. Karim koʻrdi. Quyosh isitdi deganimizda anglashilgan oʻylar toʻla emas.
Bu gaplarni eshitkan kishi toʻla bir oʻy anglamoq uchun “kimni? nimani?” deb soʻraydir.
Mana shu soʻrashlarga javob berish uchun kitobni, Ergashni, yerni degan soʻzlarni yuqoridagi gaplarga qoʻshamiz-da: Ahmat kitobni oldi. Karim Ergashni koʻrdi. Quyosh yerni isitdi deymiz.
Bu gaplardagi olmoq, koʻrmak, isitmoq ishlarining Ahmatdan, Karimdan, quyoshdan sodir boʻlib, kitobka, Ergashga, yerga tushgani bilinadir.
Shuning uchun bu gaplardagi kitob, Ergash ham yer soʻzlariga “tushim toʻldirgʻichi” deymiz.
Tushim toʻldirgʻichining belgisi “ni”dir.
Dunyoni el buzar, odamni soʻz buzar.
Ayrilganni ayiq er.
Chumchuqni qassob soʻysin kabi.
Tushim toʻldirgichiga “ni” belgisining qoʻshilmay qolgʻani ham boʻladir.
Biroq “ni” qoʻshmagʻanda tushim toʻldirgichlarining ma’nolarida aniqliq qolmaydir: Ahmat kitobni oldi degandagi kitob aniq bilganimiz bir kitobdir.
Ahmat kitob oldi deganda Ahmatning bizga ma’lum boʻlmagan qanday boʻlsa-da bir yo birdan ortiq kitob olgani anglashiladir.
Qosh qoʻyaman deb koʻz chiqarar. Yosh yoʻllar, yosh gullar izlayman. (Botu)
Yiqilgʻan uylarda sirli tun koʻrdim, Buzilgan yerlardan koʻp narsa tuydim. (Botu)
Kasa ushlab qoʻlim toldi. (“Alpomish” dostoni)
II. Borish toʻldirgʻichi Ahmat kitobni berdi.
Karim suvni toʻkdi.
Temir ketdi deganimizda bu gaplarning har bittasida kesim, ega ham tushim soʻzlari bordir.
Biroq bulardan anglashilgan oʻylar yana toʻla boʻlmagʻan.
Eshitkuchi kishi bularni eshitkach “kimga? nimaga? qayoqqa?” deb soʻraydir.
Mana shu soʻroqlargʻa javob uchun yuqoridagʻi gaplarga Sharifka, yerga, maktabka soʻzlarini qoʻshamiz-da: Ahmat kitobni Sharifka berdi.
Karim suvni yerga toʻkdi. Temir maktabka ketdi deymiz.
Bu gaplardan kitob, suv ham Temirning Sharif, yer ham maktab sari joʻnaganlari bilinadir.
Shuning uchun Sharif, yer ham maktab soʻzlariga “borish toʻldirgichi” deymiz.
Borish toʻldirgichi gapning shunday bir boʻlagidirkim, gapning boshqa bir boʻlagidan oʻziga tomon bir harakat, bir uzanish borligʻini bildiradir.
Buning belgisi “gʻa — qa — ga — ka”dir.
Borish toʻldirgichidan belgisining tushirib qolgani ham boʻladir: Bozor bordim — bozorgʻa bordim.
Borish toʻldirgichiga “gʻa — ga, davur — dovur” qoʻshilgʻanda harakat va uzanishning soʻng oʻzi boʻladir.
Buzoqning yugurgani ogʻilgacha.
Bozorgacha bordim.
Bu yil qishqacha dalada qoldim.
Bu ish qiyomatqa dovur boʻlmaydir.
Shaharga davur aylanib keldim.
Borish toʻldirgichiga “gʻa — ga” qoʻshilganda borish belgisi boʻlgʻan “gʻa — qa — ga — ka”ning tushib qolgani ham boʻladir: Oʻlgancha urdim — oʻlgangacha urdim.
Tong otgʻancha oʻqudim. Usbanga yoʻldoshdirkim, oʻlgancha tashlamas. (Elbek)
Oʻychi oʻylagʻancha tavakkalchi ishini bitirar. (El soʻzi)
ІІІ. Chiqish toʻldirgʻichi Sharif chiqdi.
Karim bizga keldi.
Men kitobni oldim.
Yuqoridagi gaplardan birinchisida ega bilan kesim; ikinchisida kesim ham borish toʻldirgichi bor; uchinchisida esa ega, kesim ham tushim toʻldirgichi bor.
Biroq bulardan anglashilgan oʻy yana toʻla emas.
Bularni eshitkan kishi “kimdan? nimadan?” deb soʻraydir.
Mana shunga javob uchun yuqoridagi gaplarga maktabdan, bozordan, Ahmatdan soʻzlarini qoʻshamiz-da: Sharif maktabdan chiqdi.
Karim bozordan bizga keldi.
Men kitobni Ahmatdan oldim deymiz.
Bu gaplarda Ahmatdan, bozordan, maktabdan bir harakat, bir uzanish boshlangani anglashiladir.
Shuning uchun bu gaplardagi maktab, bozor, Ahmat soʻzlariga chiqish toʻldirgʻichi deyiladir: Chiqish toʻldirgʻichi gapning shunday bir boʻlagidirkim, oʻzidan bir harakat, bir uzanishning boshlanganini bildiradir, buning belgisi “dan — din”dir.
Chiqish toʻldirgʻichi oʻzining belgisidan sira ayrilmaydir: Oʻzi bilmaydir, kishidan soʻramaydir.
Bir ot orqasidan ming ot suv ichadir.
Yaxshi soʻz bilan ilon inidan chiqadir; yomon soʻz bilan qilich qinidan chiqadir.
Yomondan har kim bezadir.
Chiqish toʻldirgʻichiga “beri buyon” soʻzlari qoʻshilgʻanda harakat, uzanishning bosh uchi anglashiladir.
Bir yildan beri tinishligʻimiz bor.
Maktabdan buyon chopib kelamiz.
Uch oydan buyon kasalman.
Jannat, u goʻzal jozibali er, Koʻpdan beri er ustida xoqon. (Botu)
Uch kundan beri toʻxtamasdan yogʻib turgʻan yogʻmur... (M. Shermuhammad)
Eskartma: yuqoridagʻi gaplardan “beri” soʻzidan qolgʻani ham boʻladir: Qoʻshinlar koʻbdan turdilar.
— Koʻbdan beri turdilar. (Botu)
“Dan — din” belgilari 1) sabab, vosita ma’nolarida ham keladir: Tomgʻa shotudan chiqdim. Otam tifdan oʻldi kabi; 2) arabcha “ba’z” bir qism ma’nosida ham keladir: Kitobdan uch bet oʻqudum. Olmadan yuzta oldim. Puldan biz- ga ham berdilar. Koʻk choydan bering kabi; 3) sarfda sufatlar qatorida, 15-raqam ostida “ortiqlik sufati” deb koʻrsatilgan yaxshiroq, keskinrak kabi sufatlar bor, shul sufatlarga baylanib kelgan otlargʻa ham “dan — din” qoʻshiladir.
Buning soʻzi qilichdan keskinrakdir.
Sharif Ahmatdan bilimlirakdir.
Dunyoda toshdan qattiqroq yuraklar bor.
Keskinrak, yaqinroq kabi ortiqliq sufatlarining ma’nolaridagi “ortiqlik”ni yana bir daraja orttirmoq uchun shularga boylangʻan soʻzlarga “dan — din” belgisidan soʻng “ham, -da” qaydi qoʻshiladir: Sharif Karimdan tuzukrak.
Yoʻldosh Sharifdan ham tuzukrak.
Temir toshdan qattigʻroq, Poʻlat temirdan-da qattiqroq.
Uning soʻzi qilichdan ham keskinrakdir.
Dunyoda toshdan-da qattigʻroq yuraklar bor kabi.
Ortiqlik sufati gapka kirgach uning belgisi boʻlgan “roq — rak”ning tushib qolgani ham boʻladir: Uning soʻzi qilichdan ham keskindir.
Sharif Ahmatdan bilimlidir.
Dunyoda toshdan qattiq yuraklar bor.
Uning soʻzi qilichdan ham keskin.
Dunyoda toshdan qattiq yuraklar bor kabi.
Yuqorida koʻrsatilgan, turli ma’nolardagi “dan — din” belgilarining hammasini “chiqish” belgisi deb shularga qoʻshilgan soʻzlarning hammasini “chiqish toʻldirgʻichi” sanamoq munosibdir.
Bungacha koʻrib kelganimiz uch toʻldirgich (tushim, borish, chiqish toʻldirgichlari)ning gapka kirib-kirmasligiga oid kesim soʻzi boʻlgan fe’lning ma’nosiga bogʻliqdir.
Shul fe’lning ma’nosi istasagina toʻldirgichlarning birta-ikitasi gapka kiradilar; yoʻqsa kirmaydir.
Qush uchdi deganimizda uchish fe’li chiqish ham borish toʻldirgichlari bilan kelishadir: Qush yogʻochdan uchdi, koʻkka uchdi deya olamiz.
Biroq uchish fe’li “tushim toʻldirgichi” bilan sira kelishmagani uchun Qush tomni uchdi, koʻkni uchdi demaymiz.
Men palov yedim deganimizdek yemak fe’li tushim ham chiqish toʻldirgʻichlari bilan kelishadir.
Shuning uchun Men palovni yedim, men palovni tovoqdan yedim deymiz.
Biroq bu fe’l borish toʻldirgʻichi bilan kelishmaydir.
Shuning uchun yuqoridagi gaplarga borish toʻldirgʻichi kirgiza olmaymiz.
Bundan keyin koʻrilaturgan toʻldirgʻichlarda bu hol yoʻqdir.
Bularni har qanday gapka kirgizmak mumkindir.
ІѴ. Oʻrun toʻldirgʻichi Karim sabogʻini uyda yozadir.
Biz ishimizni qishloqda koʻramiz.
Yuqoridagi gaplarda Karim sabogʻini yozadir, biz ishimizni koʻramiz degan oʻylarning oʻrunlarini koʻrsatkan uyda, qishloqda soʻzlari gapning “oʻrun toʻldirgichi” boʻladir.
Oʻrun toʻldirgʻichi gapning shunday bir boʻlagidirkim, gapdan anglashilgan oʻyning oʻrnini bildiradir.
Buning belgisi “da — da”dir.
Oʻrun toʻldirgʻichi oʻz belgisidan sira ayrilmaydir.
Oldingda oqqan suvning qadri yoʻq. (El soʻzi)
Oʻn olti Qoʻngʻirot elida Dovonbiy degan oʻtdi. (“Alpomish”)
Koʻm-koʻk goʻzal oʻtloqlaring bosilgʻan, Ustlarida na poda bor, na yilqi. (Choʻlpon)
Ѵ. Chogʻ toʻldirgʻichi Karim sabogʻini kechasi yozadir.
Erta bizning maktabda saboq boshlanadir.
Men tunakun sizni izlagan edim.
Yuqoridagi gaplardan anglashilgan oʻylarning zamonlarini bildirgan kecha, erta, tunakun soʻzlari “chogʻ toʻldirgichi” boʻladir.
Uyning zamonini bildirgan gap boʻlaklariga “chogʻ toʻldirgichi” deymiz.
Buning ham belgisi “da — da”dir.
Chogʻ toʻldirgichi endi, erta, kecha, kun, oqshom... soʻzlariga oʻxshagan chogʻ otlari boʻlgʻanda unga “da — da” belgilari qoʻshilsa-da, qoʻshilmasa-da boʻladir: Oʻzbek qizi erkli “kunda” boʻshalmay. (Choʻlpon)
Haybatli “maydonda” biz javlon “qilgʻanda”, Qilichlar oʻynatib har yon “surganda”, Qarshidan maydongʻa qahramon “surgʻanda”, Sichqondan joy soʻrgan eski kuch unutma! (Botu)
Yana “bir kun” qizlar kabi tabiat Qulogʻiga oltin halqa “toqqanda”. (Fitrat)
“Koʻb kunlar” boshdagʻi kuchni Sezgingning oldiga toʻkding. (Botu)
“Erta-indin” erking qoʻldan ketadir, Erkalanib “bir iki kun” quvnab qol. (Botu)
“Oʻroqda” yoʻq, “moshoqda” yoʻq, “xirmonda” hozir. (El soʻzi)
Sarfda zamon fe’li deb koʻrsatilgan chiqqach, yozgach, koʻrgach kabi fe’llar ham gapka chogʻ toʻldirgichi boʻlib kiradir: Karim quyosh chiqqach oʻrnidan turdi.
Bolasining koʻz yoshlarini koʻrgach chidayolmadi kabi.
ѴІ. Birgalik toʻldirgichi Men senga qalam bilan qogʻoz ketirdim.
Ahmat bilan Karim bizga qoʻndilar.
Siz bu ishni oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingiz.
Biz uydan erta bilan chiqdiq.
Yuqoridagi gaplarda “bilan” qoʻshilgʻan otlarning gapning bir boʻlagiga (oʻrtoqlik shaklida, yo qurolliq shaklida, yo zamondoshliq shaklida) yoʻldosh boʻlganlari bilinadir.
Bunga “birgalik toʻldirgichi” deymiz.
Birgalik toʻldirgichi gapning shunday bir boʻlagidirkim: uning gapning boshqa bir boʻlagi bilan yoʻldoshligʻi, birgaligi anglashiladir.
Buning belgisi “bilan, bila”dir.
Orasida “ila” ham ishlatiladir.
“Ila”dan “i”ni tushirib yolgʻizgina “la”ning oʻzini ham ishlatadirlar: Oʻylagan oʻylarga koʻngil yupanmas, Koʻngilning istagi oʻy bilan qonmas. (Choʻlpon)
Soʻz ila qat’ boʻlur kishvarlar, Soʻz bilan jam’ boʻlur lashkarlar. (“Shayboniynoma”)
Mungli kecha ming dard ila oʻtdi. (Botu)
“Bilan — ila”ning bildirgani “birgalik” ma’nosi juda kengdir: a) Oʻrtoqliq shaklida bir birgalikni bildiradir: Azizbek sipohi(y)lar bilan Samarqand qopqasigʻa tomon harakat qildi. Hamidning Otabek bilan tinishligi boʻlmasa ham... Aziza xotin bilan Rustam akaning xotini... (“Oʻtkan kunlar”, A.Q.) b) Qurollik shaklida birgalikni bildiradir: Tabiat chechaklar bilan bezanadir. (“Tabiatda bahor”, Said Ali) Tepalar, togʻlar oʻsimlik-la urtilgan. (V.Mahmudiy) Toyimning yolini qamchi sopi bilan tozalab tura berdim. (“Uloqda”, A. Q.) j) Sabablik shaklida birgalikni bildiradir: Boʻgʻiq, qisiq bu koʻngil kuchli oʻt bilan yonadir. (Choʻlpon) Dard birla kuchlar yigʻlar zor. (“Shayboniynoma”) Turli chechaklar quyoshqa qarab quvonch bilan lablarini jilmaytiradirlar. (“Tabiatda bahor”, Said Ali) Mashq boshlanishi bilan butun borligʻimizga issiqlik yugirdi. (“Jinlar bazmi”, A.Q.) d) Zamondoshliq shaklida birgalikni bildiradir: Erta bilan senga uchradim. Seni koʻrish bilan yoʻldan qaytdim. Qizlar qiy-chuv bilan toʻpni ushlab oldilar. (Choʻlpon)
Eskartma: Eski yozuvchilarimiz “bilan bila”ni “birlan birla” shaklida ishlatar ekanlar, bu kun bu shakl ishlatilmaydir.
ѴІІ. Nechunlik toʻldirgichi Men bu kitobni oʻqumoq uchun oldim.
Yolgʻon botur qochmoq uchun otqa minadir.
Bir oz havo olmoq uchun dalaga chiqdik.
Yuqoridagi gaplarda kitob olmoqning sababi oʻqumoq, otka minmakning sababi qochmoq, dalagʻa chiqmoqning sababi havo olmoqdir.
Mana shul oʻqumoq, yozmoq, qochmoq, havo olmoq soʻzlaridan har biri gapning nechunlik toʻldirgichidir.
Nechunlik toʻldirgichi gapning shunday bir boʻlagidirkim, undan anglashilgan ishning sababi (nechukligini) koʻrsatadir.
Uning belgisi “uchun”dir.
Sarfda (birinchi bosma, 32-bet) birinchi koʻma fe’llar qatorida koʻrsatilgan iki turli kelgusi fe’l bor.
Shuning birini turlisi boʻlgan yozar, oʻqur kabi fe’llarga ham “gʻa — ga” qoʻshilganda nechunlik toʻldirgichi boʻladir.
Xat yozargʻa qogʻoz oldim.
Seni koʻrarga keldim kabi.
Yana sarfda toʻrtinchi koʻmada koʻrsatilgan zamonsiz fe’llarning birinchisi boʻlgan yozgʻali, oʻqugʻali, koʻrgali kabi fe’llar ham gapda nechunlik toʻldirgʻichi boʻladir.
Xat yozgʻali qogʻoz oldim.
Seni koʻrgali kelgan edim.
Katta-kichik barcha birdan qirlargʻa Ketadirmiz ekinlarni ekarga. (Elbek)
Jang maydonida javlon etkali. (Botu)
ѴІ. Nuchuklik (hol) toʻldirgʻichi Shogird qichqirib oʻqudi.
Muallim kulib tingladi.
Shul gaplardagi qichqirib, kulib soʻzlari oʻydan anglashilgan “ish”ning nuchuk boʻlgʻanini bildiradir.
Nuchuklik toʻldirgʻichi uch shaklda boʻladir: 1) sarfda toʻrtinchi koʻma fe’llari qatorida koʻrsatilgan qichqirib, chopib kabi fe’llar gap orasida nuchuklik toʻldirgichi boʻladir (yuqoridagi misollarda koʻrsatilgani kabi); 2) sufatning bir ot bilan kelishini, shul otning shul sufatka “sufatli” boʻlganini sarfda koʻrgan edik. Sufat otqa emas, fe’lga baylanib kelganda nuchuklik toʻldirgʻichi boʻladir (sonlar ham shul qatordadir): Men xatni yaxshi yozdim. Sen bu kun uzoq soʻylading. Botir arslon kabi qichqirdi. Sharif maktabdan birinchi chiqdi. 3) Ruscha, tatarcha, insoncha kabi nisbat koʻmakchisi qoʻshilgʻan otlar ham gapda nuchuklik toʻldirgʻichi boʻladir: Ruscha gapirdim. Insoncha ishlading kabi.
Bu sakkiz toʻldirgʻichdan har birining ham gapda birdan ortiq boʻlishlari mumkindir.
Gapda toʻldirgʻichlarning birtasi birdan ortiq boʻlgʻanda oralarida “,” shakli qoʻyiladir; ikidan ortiq boʻlgʻanda eng soʻnggisi uchun “,” shakli oʻrnida “ham — hamda — va” qaydi ketirmakda boʻladir.
Bu kun maktabdan menga qalam, qogʻoz, daftar ham kitob berdilar.
Quyosh, sen har kun jilmayibgina koʻtarilasan.
Togʻni, toshni, shaharni, dalani yoritasan!
Tunakun shaharda Karimni, Sharifni, Ahmatni va Sulaymonni koʻrdim.
(Yoki) Tunakun shaharda Karim, Sharif va Sulaymonni koʻrdim.
Qonunga, tartibga boʻyunsunmasdan bu kuni jamiyat ora yashaymiz.
Oy oʻzining jilmayish nurini togʻlargʻa, toshlargʻa, ogʻochlargʻa, yaprogʻlargʻa sochib turar edi.
Men bu kun akamdan, oʻrtogʻimdan xatlar oldim.
Shaharda, dalada, choʻlda, togʻda oʻqumagʻan bir kishimiz qolmasin.
Dushmanlarimizning jazolarini qilichlar bilan, miltiqlar bilan, toʻplar bilan, qamoqlar bilan berarga tirisharmiz.
Bu kun, erta, indin ishlayman; undan soʻng boʻsh boʻlaman.
Bolalar, kuchinglar bor ekan, oʻqumoq uchun, bilmak uchun, oʻrganmak uchun, yashamoq uchun tirishingiz!
Yoʻldosh bilan Ali qiziqib, qaynashib, soʻkishib gapirishdilar.
Eskartma: Bunday oʻrunlarda toʻldirgich belgilari boʻlgʻan “-ni, -gʻa, -da, -dan, bilan, uchun”ni eng soʻnggʻisidagina aytib, boshqalargʻa aytmaslik ham mumkindir: Dushmanlarimizning jazolarini qilichlar, miltiqlar, toʻplar, qamoqlar bilan berargʻa tirishamiz.
Men bu kun akam, oʻrtogʻimdan xat oldim kabi.
Toʻldirgʻich belgilarining koʻmakchi soʻzlari bilan olishmasi Oʻzbekchada toʻldirgʻich belgilaridan ba’zilarining koʻmakchi soʻzlar bilan olmashtirilgani boʻladir: a) Borish toʻldirgʻichining belgisi “ga — gʻa”dir.
Biroq uning oʻrnigʻa “sari” koʻmakchisi ham keladir.
Bozorga bordim — Bozor sari bordim.
Maktabga joʻnadim — Maktab sari joʻnadim.
Bozor sari bordim bilan Bozorga bordimning ayrilmasi shul: Bozor sari bormoq bozorning oʻziga emas, u boʻlgʻan tomonga bormoqdir.
Tushdi andin guzari Marv sari. (“Shayboniynoma”)
Tun okshom keldi kulbam sori ul gulrux shitob aylab. (Amiriy)
b) Borish toʻldirgʻichi bilan oʻrun toʻldirgʻichining belgilari ba’zan “aro” soʻzi bilan olmashtiriladir: Maktabga kirdim — Maktab aro kirdim.
Kitobga koʻz soldim — Kitob aro koʻz soldim.
Shaharda koʻrdim — Shahar aro koʻrdim.
Kitobda oʻqudim — Kitob aro oʻqudim.
Yana jon keldi Samarqandaro (Samarkentka.)
Barcha olam aro (olamda) andin govgʻa. (“Shayboniynoma”)
Jismim aro pechu tobdirmen, ne qildi? Jonimda koʻp iztirobdirmen, ne qildi? (Bobir)
j) Borish ham turish toʻldirgʻichlarining belgilari “uza” bilan olishtiriladi: Karim tomgʻa chiqdi — tom uza chiqdi.
Qush yogʻochqa qoʻndi — yogʻoch uza qoʻndi.
Toʻppi boshda turadir — bosh uza turadir.
Qushlar yogʻochlarda uxlaylar — yogʻochlar uza uxlaylar.
Borish ham oʻrun belgilarini “uza” bilan olishtir- mok ustdalik ma’nosini ifoda qilmoq uchungina boʻladir.
“Uza”ning ikinchi shakli “uzra”dir.
d) Oʻrun toʻldirgʻichining belgisi boʻlgan “da — da” “ichra” soʻzi bilan olmashtiriladir: Biz bukun toʻy ichra yotqon edik.
Olam eli ichra orsiz qildi meni. (Bobir)
Xalq ichra yomonliq bila men afsona. (Bobir)
Qanday soʻzlar gapning qaysi boʻlagi boʻlishiga yaraydir?
Sarfda soʻzni toʻrt turli (ot, fe’l, sufat, koʻmakchi deb edik.
Endi shul toʻrt turli soʻzdan qay birining gapning qaysi boʻlagi boʻlishiga yararligʻini koʻramiz.
Fe’l Sarfda fe’llarni toʻrt koʻmaga ajratgan edi soʻnggi, hozirgʻi, oʻtkan ham zamonsiz fe’llar; shularda uch koʻmasi (soʻnggi, hozirgʻi, oʻtkan fe’llar) gapda kesim boʻladir.
Endi sen mening qizim boʻlding.
Endi senga sira ozor bermayman.
Yigʻi uydan eshitilar edi. (“Oydin kechalarda”, Choʻlpon)
Boshqada qanot bor, koʻkka uchadir, Shoxlargʻa qoʻnadir, bogʻda sayraydir. (Choʻlpon)
Iki qoʻchqor boshi bir qozonda qaynamas.
Ogʻzi qiyshiq boʻlsa-da boy bolasi soʻylasin. (El soʻzlari)
Toʻrtinchi koʻma fe’llar (zamonsiz fe’llar)da sabab fe’li nechunlik toʻldirgʻichi, vaqt fe’li choq toʻldirgʻichi boʻladir: Biz inqilobni “yashatqali” oʻquymiz.
Inqilobni yashatmoq “istagach” maktabka yuzlandik.
Biz inqilobni yashatibqina taraqqiy qilamiz.
Ot Otlarning hammasi (zot, olmosh, ish otlari) gapning kesim, ega ham butun toʻldirgʻichlari boʻla oladir: Iki tarviz bir qoʻltiqqa sigʻmas.
Mulla bilganin oʻqur, tovuq koʻrganin choʻqur.
Onalik yetim — gul yetim, otaliq yetim — shum yetim.
Koʻngul yosh, ruhim yosh, kuchim yosh,
Ortqa tortqangʻa hadyam tosh. (Botu)
Ul oʻqugʻan edi turli bilimlarni.
Muni bilgach ular tushundilar. (Elbek)
Sufat Sufat ham sufat qatorida sanalgʻan sonlar, koʻrsatkichlar koʻbrak biror otqa boylanib keladir (sufat sufatliga, son sanalmishga, koʻrsatkich koʻrsatilmishka boylanadir). Qora bulit, yigirma kitob, bu kishi kabi.
Bular bir otga boylanib kelganda oʻz boshlarida gapning bir boʻlagi sanalmaydirlar.
Boylangʻanlari otqa ergashibgina qoladilar.
Biroq sufat sufatlidan, sanalmishdan, koʻrsatkich koʻrsatilmishdan ayrim kelganda nahvda ot holini oladir.
Gapning kesim, ega ham butun toʻldirgʻichlari boʻlishka yaraydir: Qimirlagʻan qir oshar.
Yaxshilar topib soʻylar, yomonlar qopib soʻylar.
Qoʻrqqan oldin musht koʻtarar.
Hunarli qul boʻlmas.
Ishlikka kun yoʻq, ishsizga oʻlim yoʻq.
Asli qoshing qoradir: oʻsma qoʻygʻaning yolgʻon. (El soʻzlari)
Koʻmakchi soʻzlar Koʻmakchi soʻzlar oʻz otlaridan anglashilgani kabi gapning asosli boʻlaklaridan boʻla olmaydir.
Bular gapdan anglashilgan oʻyning shaklini oʻzgartish uchun koʻmaklashmak uchungina gapka kiradirlar.
Shunday boʻlsa ham oralaridan ba’zilari gapning asosli bulaklari boʻlishqa yaraydirlar.
Hamma: Hamma keldi.
Hammaga pul berildi.
Hammadan pul olinadir.
Endi: Endi oʻqushqa vaqt.
Endigacha kelmadilar.
Endidan ishka kirishdim.
Hali: Haligacha yozmadim.
Kim, nima: Kim keladir?
Kimga topshirdingiz?
Nima boʻladir?
Nima olinadi?
Gap boʻlaklarining tushib qolishi Bir gapda iki bosh soʻz bilan sakkiz toʻldirgʻich soʻz boʻlmoq mumkindir.
Buni yuqorida koʻrdik.
Gapning mana shul oʻn asosli boʻlagidan yarimtasining ma’nosi qulogʻ, koʻz kabi vositalarning yordami bilan anglashilib qolsa, gapning shul boʻlagi aytilmay qoladir.
1. Kesim soʻzi ora-sira gapdan tushib qoladir: Kim keldi? deb soʻraganda — Karim deymiz.
Nima tushdi? deb soʻralsa — Tosh deb javob qaytaramiz.
Mana shul javoblar aslida Karim ketdi, tosh tushdi boʻladir.
Biroq soʻragʻanda kelmak bilan tushmakdan soʻz boʻlgʻani uchun javobda bular aytilmay qolar.
Shuning bilan gapdan kesim soʻzlari aytilmagan boʻlar.
Yaxshi otqa bir qamchi, yomon otqa ming qamchi deganimizda yaxshi otqa, yomon otqa soʻzlari borish toʻldirgʻichidir.
Bir qamchi, ming qamchi soʻzlari “ega soʻzi”dir.
Kesim soʻzi aytilmay qolgandir.
Ahmat bu kun uyda, erta qishloqda.
Kitob menda.
Sharif maktabda deganimizdagi gaplarda ham kesim soʻzi aytilmay qolgʻan.
Uning joyiga oʻrun toʻldirgʻichi oʻtkan.
Ish sendan, pul mendan.
Sendan harakat, mendan barakat kabi gaplarda ham kesim soʻzi aytilmay uning joyiga chiqish toʻldirgʻichi oʻtkarilgandir.
Mana shunday oʻrunlarda “kesim soʻzi” turadir, boʻladir, kerak, bor, yoʻq kabi ma’nosi umumiy ham ma’lum soʻzlar boʻlsa aytilmay qoladir.
2. Ega soʻzi ham ora-sira gapdan tushib qoladir: a) Ahmat keldimi? deb soʻraganda — Keladir deymiz.
Yogʻmur yogʻdimi? deb soʻraganda — Yogʻadi deymiz.
Bu javoblarning asli Ahmat keladir, Yogʻmur yogʻadir.
Biroq Ahmat bilan yogʻmur soʻzlari soʻroq tomonida aytilgani uchun javob tomonida aytilmaydir.
Gapning “ega” boʻlagi tushib qolgʻan boʻladir.
b) Bir bolaning yugurib borganini koʻrib uning nima boʻlurini oʻylab turgʻan iki-uch kishidan birtasi shul bolaning yiqilgʻanini koʻrgach yiqildi deydir.
Buning asli Bola yiqildidir.
Biroq bola ma’nosi haligi kishilarga koʻz vositasi bilan ma’lumdir.
Shuning uchun bu gapda ega boʻlagi aytilmay qoladir.
Ke(l)ma, qoch, keldim fe’llaridan har biri egasi aytilmagan biror gapdir.
Ke(l)ma, qoch deganda buyirilgan kishiga qarab aytkanimiz uchun: “kimlar” deganda “m” harfidan anglashilgani uchun egani aytishga oʻrin qolmaydir.
j) Bukun Karimni keltirdilar.
Sharifni qamoqdan qochirganlar.
Bizda choyni koʻp ichadirlar deganimizda maqsad Karimning keltirilgani, Sharifning qochirilgani, choyning koʻp ichilganidir.
“Kimlar qochirgʻan? Kimlar ichkan? Kimlar ketirgan?” buni bilmak kerak emasdir.
Shuning uchun ega soʻzi aytilmay qoladir.
d) Bu kitobni oʻqub boʻlmaydir.
Karimni koʻrib boʻladir.
Bu uyda oʻtirib boʻlmaydir.
Gapirib boʻlmaydir degan gaplarda ega soʻzi hech yoʻqdir: aytib-da boʻlmaydir.
Bundagi koʻb boʻlmaydir, koʻrib boʻlmaydir, oʻtirib boʻlmaydir degan fe’llar: qochib chiqdi, yugurib bordi deganimiz kabi ayrim-ayrim fe’llar emas: egasi birlashkan birgina fe’l qoʻshma fe’ldir.
Ochibroq aytilganda: Qochib chiqdim deganimizda chiqdim soʻzi “koʻrilgan fe’l”, qochib soʻzi zamonsiz fe’llardan biri.
Oʻqub boʻlmadi deganimizda boʻlmadi ayrim fe’l, oʻqub ayrim fe’l emasdir: egasi bir “qoʻshma fe’l”dir.
Chunki: 1) Men uydan qochib chiqdim degan gapdagi qochib fe’lini koʻrilgan fe’liga aylantirib Men uydan qochdim desak uy, asosan, buzilmaydir.
Bu kitobni oʻqub boʻlmaydi degan gapda esa oʻqub soʻzini koʻrilgan fe’lga aylantirib bu kitobni oʻqudi, boʻldi desak oʻy butunlay boshqa shaklga kirgan boʻladir.
2) Qochib chiqdimda chiqdim ishi kim tomonidan ishlangan esa, qochish ishi ham shuning tomonidan ishlangandir.
Oʻqub boʻlmadi soʻzida esa bunday emasdir.
3) Qochib chiqdi, yugurib keldida boʻlgan chiqdi, keldi fe’llari ishlovchilar oʻzgarishga koʻra oʻzgarib olti shaklga kiradir: 1. Ul qochib chiqdi.
2. Men qochib chiqdim.
3. Sen qochib chiqding.
4. Ular qochib chiqdilar.
5. Biz qochib chiqdik.
6. Siz qochib chiqdingiz.
Biroq oʻqub boʻldi, koʻrib boʻlmaydir degandagi boʻlmaydir, boʻldi fe’llari hech oʻzgarmaydir.
Tutash birinchi shaklda qoladir.
1. Kitobni koʻrib boʻlmadi.
2. Meni koʻrib boʻlmadi.
3. Seni koʻrib boʻlmadi.
4. Kitoblarni koʻrib boʻlmadi.
5. Bizni koʻrib boʻlmadi.
6. Sizni koʻrib boʻlmadi.
Men sarfni yozgʻanda bunday qiziq bir fe’lga uchramagan edim.
Nahvni tekshirganda buni koʻrib qoldim.
Oʻquy oldim; oʻquyolmadim fe’llarining qoʻshma fe’llardan “boʻldirish fe’li” boʻlgʻanini sarfda koʻrgan edik (Sarf, birinchi bosma, 42-bet).
Oʻquldi, yozildi, oʻqulmadi fe’llarining “majhul fe’l” ekanini ham bilamiz (Sarf, birinchi bosma, 48-bet).
Bizning oʻqub boʻldi; koʻrib boʻlmadi degan fe’llarimiz qoʻshma fe’llardan “boʻldirish fe’li”ning “majhuli”dir.
”Men — ega, kitobni tushim toʻldirgʻichi, oʻqudim kesim soʻzidir.
Endi shul gapdagi oʻqudim fe’lini “majhul” shakliga aylantirib kitob oʻquldi desak koʻramizkim, birinchi gapda “tushim toʻldirgʻichi” boʻlgʻan kitobni soʻzi oʻzining “ni” belgisini tashlab ikinchi gapda ega soʻzi boʻlibdir.
Shu ishni boʻldirish fe’liga ham qilib koʻriladir: Men kitobni oʻquyolmadim deganimiz gapda: Men — ega, kitobni — tushim toʻldirgʻichi, oʻquyolmadim — kesim soʻzlaridir.
Endi shul gapdagi oʻquyolmadim fe’lini majhulga aylantirganda tushim toʻldirgʻichi boʻlgan kitobni soʻzidan “ni” belgisini tashlab, oʻzini gapning ega soʻzi qilishimiz ba’zan kitob oʻqub boʻlmadi deyishimiz lozim boʻlgan.
Biroq bunday qilmaymiz, kitobni soʻzini “ni” belgisidan ajratmay kitobni oʻqub boʻlmadi deymiz.
Demak, bu gapning mantiqqa koʻra ega soʻzi kitobdir.
Lekin kitob soʻzi “ni” belgisi bilan kelgani uchun nahv qoidasiga koʻra ega boʻla olmaydir.
Bu gap ham nahvga koʻra egasiz bir gap boʻlib qoladir.
Kelishkanlik Ega bilan kesim soʻzlari orasida birlik, koʻplikda kelishkanlik, barobarlik kerakmi, yoʻqmi?
Bu soʻroqqa javob bermak uchun shunday deyish mumkin: Gapda ega soʻzi birlik boʻlganda “kesim” soʻzining ham birlik boʻlishi, albatta, lozimdir.
Qoʻy soʻyildi.
Quyosh chiqdi.
Bu tosh ogʻirdir kabi.
Biroq ega soʻzi hurmatli bir kishining oti boʻlsa, hurmatlab, tuban bir kishining oti boʻlsa, uchirik qilib kesim soʻzi koʻblik shaklida aytiladir: Mudir keldilar.
Muallim aytdilar.
Ergashboy ham gapirdilar kabi.
Ega koʻblik boʻlganda kesim soʻzi ot yo sufat boʻlsa oralarida kelishkanlik juda zarur emas: Bular yogʻoch; bular yogʻochdir.
Bizlar yaxshi; bizlar yaxshilar.
Bolalar oʻqugʻan; bolalar oʻqugʻanlar kabi.
Kesim soʻzi fe’l boʻlsa: olti shakl fe’ldan birinchi shakli (oʻzga-gʻoyib soʻzi) bilan ega orasida kelishkanlik yana juda zarur emas.
Bolalar maktabdan chiqdilar deganimiz kabi.
Bolalar maktabdan chiqdi ham deya olarmiz.
Kesim soʻzi fe’lning qolgʻan besh shaklidan biri boʻlganda ega bilan kesim orasida kelishkanlik, albatta, lozimdir: Men keldim oʻrnida Men kelding; Siz keldingiz oʻrnida Siz kelding deya olmaymiz.
Gapning uyushgan boʻlaklari Bir gapda ikita bosh soʻz bilan sakkizgacha toʻldurgʻich borligʻini koʻrdik.
Mana shul oʻn boʻlak gapning asosiy boʻlaklari sanaladir.
Shul asosiy boʻlaklar gapda yolgʻiz-yolgʻiz kelgani kabi koʻprak boshqa soʻzlar bilan uyushib ham keladir.
Biz mana shunday uyushib kelgan boʻlaklarga gapning “uyushgan boʻlaklari” yo soddacha “uyushmalar” deymiz.
Gapning uyushgan boʻlaklari, soddacha aytkanda, “uyushmalar”i turli boʻladir: 1) Har vaqt emas; belgili shartlar ostida xususiy oʻrunlardagina boʻlgʻuchi uyushmalar, biz bunga “xususiy uyushma” deymiz.
2) Har vaqt boʻlgʻuchi uyushmalar, biz bunga “umumiy uyushma” deymiz.
Umumiy uyushmalar shulardan: Aniqlov uyushmasi. Bogʻ sotildi degan gap ikita bosh soʻzdan (ega bilan kesimdan) iboratdir.
Sizga belgili bir uy beradir, biroq biz shul sotilgan bogʻning kimniki, kimga qarashliq boʻlgʻanini bildirmaymiz.
Shuni sizga bildirmak, aniqlamoq uchun bogʻ kimga qarashliq esa shuning otini bogʻ soʻzidan burun keltiraman (Sarf: Birinchi bosma, 53-bet).
”Aniqlov belgisi” atalgʻan “ning” belgisini shul otqa qoʻshaman.
Bogʻ soʻziga esa uchinchi turli olmosh izlarida (Sarf: Birinchi bosma, 21-betdan) birtasini qoʻshaman.
Bogʻ Rustamniki boʻlsa Rustamning bogʻi sotildi deyman, sizniki boʻlsa Sizning bogʻingiz sotildi deyman.
Mana shu gaplardaki Rustamning bogʻi, Sizning bogʻingiz degan boʻlaklar “aniqlov uyushmasi” boʻladir.
Aniqlov uyushmasi uyushma holida turib gapning bir boʻlagi boʻladir: Sen maktabning bogʻigʻa chiq.
Kecha kelgan sening onang.
Men bu xatni oʻrtogʻimning qalami bilan yozdim.
Bu kitobning boshi yirtilgʻan.
Uning uyi sotildi.
Uning otasi oʻldi.
Sening bolang oʻqugʻan kabi.
Har aniqlov uyushmasida iki ot yo sufat boʻladir.
Birinchisiga “aniqlovchi”, ikinchisiga “aniqlangan” deymiz.
Aniqlov belgisi “aniqlovchi”gʻa, olmosh izi esa “aniqlangan”gʻa qoʻshiladir.
“Aniqlangan” boʻlgʻan soʻzning oxirida choʻzgʻi boʻlsa, unga olmosh izlaridan “i” harfini qoʻshgʻanda “i”dan burun “s” harfi qoʻshiladir: Ahmatning otasi, Karimning bolasi, maktabning bogʻchasi kabi.
Aniqlovchi uyushmasidan “ning” belgisining tushib qolgani ham boʻladir.
”Ning” belgisining tushib qolishi aniqlov uyushmasining ma’nosiga bir turli aniqsizliq, qorongʻilik beradir: Insonning bolasi, borchaning qopqasi deganda ma’no aniqdir.
Belgini bir insonning bolasi, belgili bir bogʻchaning qopqasi demakdir.
Biroq inson bolasi, bogʻcha qopqasi deganda buncha aniqliq yoʻqdir.
Shuning uchun fors adabiyotida “majoz” yoʻli bilan yasalgʻan dasti adolat, panjayi zulum, dunyoyi beshariat, olami adabiyot kabi aniqlov uyushmalarini turkchaga aylantirganda “ning” — siz aylantirish kerakdir.
Chunki “majoz” aniqliqni koʻb-da istamaydir.
Qaygʻilar oldiga choʻkding. Umid buyrugʻin ijro etaman, Tilak yurtiga tezdan etaman, Koʻz qorasidan madad topaman. (Botu)
Dushman soʻziga kirma, eshit doʻst soʻzin. (Bobir)
Aniqlov uyushmasi gapning qaysi boʻlagi boʻlsa, shul boʻlakning belgisini hech oʻzgartmay oʻz oxiriga oladir: Biz uning bogʻini koʻrdik.
Ular mening bogʻimga bordilar.
Sening bogʻingda nimalar bor? kabi.
Biroq tushim toʻldirgichi boʻlgʻanda “ni” belgisidan “i” harfining tushib qolgani ham boʻladir: Mulla bilganin (bilganini) oʻqur, tovuq koʻrganin (koʻrganini) choʻqur.
Koʻr tutgʻanin qoʻymas, kar eshitganin qoʻymas.
Qari bilganin pari bilmas.
Koʻr hassasin bir yoʻqotar.
Birovning yaxshiligʻin unutma. (El soʻzlari)
Dushman soʻziga kirma, eshit doʻst soʻzin.
Bu yangligʻ bilsam erdi hajrning muhlik qora shomin,
Berarmu erdim oʻlguncha ilikdan vasl ayyomin. (Bobir)
Yor aksin mayda koʻr deb jomdin chiqdi sado. (Navoyi)
Ohi eli tufrogʻi uchirsa, Ashki suyin oʻtin oʻchurma. (Navoyi)
Aniqlov uyushmasidan aniqlovchining-da, aniqlanganning-da boʻlishi mumkindir.
Birdan ortiq boʻlganlarining oralarida “,” shakli qoʻyiladir.
Ikidan ortiq boʻlganda eng soʻnggisidan burun “,” shakli oʻrnida “ham — hamda — va qoʻyilsa-da boʻladir.
Bu kitobning boblari, qismlari, xususiy otlari oltin suvi bilan yozilgʻandir.
Togʻ etagidagi uylarning, bogʻlarning, gullarning bir biriga aralashqan tuslari koʻngilni shu tomongʻa tortar edi.
Buning joyida boblari, qismlari ham xususiy otlari kabi va xususiy otlari yo hamda xususiy deyish ham mumkindir.
Aniqlovchi uyushmasidan “aniqlovchi” birdan ortiq boʻlganda aniqlovchi belgisini(ng) hammasi emas, eng oxirgisiga borish ham mumkindir.
Yuqoridagi misolni togʻ etagidagi oʻtlar, yogʻochlar, gullarning deganda ham boʻladir.
“Aniqlangan” ham birdan ortiq boʻlgʻanda olmosh izini eng soʻnggisiga berish boʻladir; yuqoridagi misolda boblar, fe’llar, ham xususiy otlari deyilsa mumkindir.
Sufat uyushmasi. Sufat (ham sufat qatorida sanalgʻan soʻzlar, koʻrsatkichlar) nahvda bir otqa baylanib kelsa, shul ot u sufatning sufatlisi boʻladir.
Sufat bilan sufatli birgalashib “sufat uyushmasi” boʻladir.
Uyushma holida turub gapning oʻn boʻlagidan birtasi boʻladir.
Yoshli koʻzlar oriq boʻyigʻa tushkan, nozik oyoqlar oriq boʻyi tomongʻa harakatlana boshlagʻan edi. (“Oʻtkan kunlar”, A.Q.)
Haybatli maydongʻa biz javob etkanda. (Botu)
Mungli kechaning mungli chogʻinda. (Fitrat)
Ozdiradir tuygʻu yoʻlidan. (Botu)
Yiqilgʻan uylarda sirli oʻt koʻrdim, Buzulgʻan yerlardan koʻb narsa tuydim. (Botu)
Yoʻqsa unga mangulikmi qora tun. (Choʻlpon)
Oʻtli nafas bilan oʻquyturgʻan hofizlar keldilar.
Eshoni muborak boshlarini quyi solib “sukut”ka ketkanlar. (Choʻlpon)
Chol titroq qoʻllarini aravaga uzatib... (Choʻlpon)
Nega yuz yil kishanlar-da entikkan. (Choʻlpon)
Titrab, titrab qora er uzra tushar. (Fitrat)
Sufat oʻzining sufatlisidan burun keladir.
Biroq sufatli kimsa oti boʻlsa, sufat uning laqabi, amali boʻlsa sufatli sufatdan burun keladir: Hasan togʻa, Toʻra mingboshi, Eshmat qoʻrboshi, Ziyo shohichi kabi.
Sufat uyushmasida sufatning birdan ortiq boʻlishi mumkindir.
Sufat birdan ortiq boʻlgʻanda oralarida “,” shakli qoʻyiladir.
Ikidan ortiq boʻlgʻanda eng soʻnggʻisidan burun “,” shakli oʻrnida “ham — hamda — va” qoʻyish ham boʻladir: Soʻlgʻin, qora, turgʻun dema, koʻr, Mungli kechaning mungli chogʻinda...
Kichkina, chiroylik, nozli hamda oʻynoq qushchalar inlaridan uchishib sayrasha boshladilar.
Xususiy uyushmalar: a) Ish otlaridan birinchi turlari (yozmoq, bilmak, bormoq) ham ikinchi turlari (yozish, bilish, borish, kelish) gapning bir boʻlagi boʻlgʻanda oʻzlariga tegishli toʻldirgʻichlari bilan uyushadilar, ham shul uyushma holida gapning bir boʻlagi sanaladir.
Men kitob oʻqumoqni sevaman.
Sen xat yozishdan qochasan.
Saboqgʻa kirmaslik yomondir.
Men seni tanimoqdan mamnun boʻldim.
Men kechalari uy poylash uchun kelin boʻldimmi? (Choʻlpon)
Bu soʻzni eshitish bilan Samandar akaning koʻzlari chaxchayib ketdi. (Choʻlpon)
Men shunday mashqni eshitishdan bezgan edim.
b) Sarfda 11, 12, 16, 20, 21, 22 raqamlar bilan koʻrsatgan borgʻuchi, bormoqchi, borar, borgʻan, borarliq, borgulik shaklida boʻlgʻan sufatlar ham gapning bir boʻlagi boʻlganda oʻzlariga tegishli toʻldirgʻichlar bilan uyushadirlar ham shul uyushma holida gapning bir boʻlagi sanaladirlar.
Jurnalgʻa maqola bergʻuchilar yigʻildilar.
Gazetaga maqola yozmoqchi yigit idoragʻa chaqirildi.
Biz sen kabi ishbuzar odamlar bilan hisoblashamiz.
Bizga kulganlarga biz ham kulamiz.
Sen kecha tarixda yozgʻuliq bir soʻz soʻylading.
Ahmat bukun oʻqushqa yararliq bir kitob ololmadi.
Zikrga boshqa shaharlardan ham oʻtli nafas bilan oʻquyturgʻan hofizlar keladirlar. (Choʻlpon)
Hasratli koʻngil buzaturgʻan bir yigʻi eshitilar edi. (Choʻlpon)
Boshqa muridlar bera olmagʻan bir narsa bermakchi edi. (Choʻlpon)
Barchin bu yerdan koʻcharini bildi. (“Alpomish” dostoni)
j) Sarfda (birinchi bosma 40-41nchi betlarda) zamonsiz fe’llardan deb koʻrsatilgan yozgʻali, yozgach, yozib shaklidagi fe’llar ham gapka kirgach oʻzlariga tegishli toʻldirgʻichlar bilan uyushadirlar.
Bu kecha kitobimni yozib bitirgali oʻtirgʻan edim, kitobimni bitira olmagʻach, kayfim qochdi.
Domlamizning esi oʻziga kelgach ukazni buka boshladi. (A.Q)
Darchani ochib u hovliga kirdi. (Choʻlpon)
Gapning turlari Gap oʻzining tugallik-tugalsizligi bildirgani uning shakli e’tibori bilan bir necha turli boʻladir: 1. Uyning butun boʻlaklari gapdagi soʻzlardan anglashilsa, ya’ni gapdagi soʻzlar oʻydagi ma’nolarning hammasini ifoda qila olsa, shul gap “tugal gap” boʻladir.
Mungli kecha ming dard ila oʻtdi.
Har yon yugurish fursati yetdi.
Oʻng, soʻlni hayot toʻlquni tutdi.
Botuning mana shu yuqoridagi uch misra’idan har biri tugal bir gapdir.
2. Uyning boʻlaklari boʻlgan ma’nolarning bir-ikitasi; gapdagi soʻzlardan emas, boshqa vositalar bilan anglashilsa, shuning uchun shu ma’nolarni ifoda qilgʻuchi soʻzlar gapda aytilmay qolsa, shunday gap “eksik gap” boʻladir.
Kel, ketma, oʻtir, bordim kabi soʻzlar yolgʻizgina aytkanda eksik gap boʻladirlar.
Ahmat keldimi? deganda — Keldi; Kelgan kim? deganda — Ahmat soʻzlari ham eksik gaplardandirlar (Bu toʻgʻrida 29-betka qarangiz).
3. Gapdan maqsad bir oʻyni bildirmak emas, bir oʻyni soʻrab anglamoq esa shul gap “soʻrash gapi” boʻladir: “Kim? nima? -mi?” soʻzlari soʻrash gapining bir boʻlagi boʻladir: Kim keldi? Nima boʻldi? Sharif kimga bordi? Yoʻldosh nima koʻrdi? kabi.
“Qayda? qanday? qaer? nenday? nuchuk? qalay? nechun? nega? nedan? qancha? qaysi? qayon? qayoq?” soʻzlari soʻrash gapining bir boʻlagi, yoki boʻlaklaridan birtasining sufati boʻladir.
“Qayda? qaer? qayon? qayoq?” soʻzlari oʻrundan, “qanday? nenday? nuchuk? qalay?” soʻzlari holdan, sufatdan; “nimadan? nedan? (yoki nima sababdan?) ne sababdan, nechun, nega?” soʻzlari sababdan; “qancha?” oʻlchovdan; “necha?” sondan; “qachon?” zamondan; “qaysi?” zotdan soʻrashqa ishlatiladir.
Yuqoridagi soʻzlardan boshqa, soʻrash belgisi atalgʻan “-mi?” bor.
Soʻrash gapining qaysi boʻlagiga yoʻnalgan esa “-mi?” belgisi shul boʻlakka yopishib keladir: Karim bukun oʻz choponini bozorga yubordimi? Karim bukun oʻz choponini bozorgami yubordi? Karim bukun oʻz choponinimi bozorga yubordi? Karim bukunmi oʻz choponini bozorga yubordi? Karimmi bukun oʻz choponini bozorgʻa yubordi?
Mana shul misollarning har birida soʻrash qaysi boʻlakka yoʻnalgan esa “-mi?”ning ham shunga qoʻshilgani koʻrinib turadir.
Biroq bu juda lozim bir qoida emas: soʻrash gapining qaysi boʻlakiga yoʻnalgan boʻlsa-da, “-mi?” belgisini gapning oxiriga ketirmak mumkindir.
Yuqoridagi misollarning hammasi oʻrnida birinchisinigina aytib qoʻyish boʻladir.
Biroq bunday boʻlgʻan soʻrash: gapning qaysi boʻlakiga yoʻnalsa, shul boʻlagining oxiriga tovishning qattiqroq urilib chiqishi lozimdir.
Soʻrash gapi iki turli boʻladir: 1) chindan-da bir narsa toʻgʻrisida soʻrab aytiladir: Karim keldimi? Sharif nechun kelmaydir? kabi.
Yuqorida koʻrsatilgan misollarning hammasi shu turli soʻrash gaplaridandir; 2) bir narsa toʻgʻrisida soʻramogʻdan maqsad shul narsani bilmak emas, shu narsadan tonib (munkir bilan) uning teskarisini aniqlamoq boʻladir:
Sizning shaharda maktabmi bor?
Bir narsani koʻrmasdan qanday aytasiz? desak buning ma’nosi Sizning shaharda, albatta maktab yoʻq.
Bir narsani koʻrmasdan, albatta aytib bermang demakdir.
Bu iki turli soʻrash gapdan birinchisiga so(d)dacha “soʻrash gapi”, ikinchisiga esa “soʻrovli tonish” gapi deyiladir.
4. Gapdan maqsad bizga bir oʻyni bildirmak, bir narsadan xabar bermak esa unga “xabar gapi” deyiladir: Navoyi yigirmadan ortiq kitob yozgan.
Men Navoyi kitoblarini oʻqumagʻan kabi.
Xabar gapi ham iki turli boʻladir: aniq xabar, aniqsiz xabar.
Yuqoridagi misollar aniq xabardir.
Aniqsiz xabarda gapka “balkim, ehtimol, ehtimolki” qaydlaridan birtasi qoʻshiladir: Balkim, Navoyi yigirma bir kitob yozgʻan. Ehtimol, men Navoyi kitoblarini oʻqumagʻan kabi.
Aniqsiz xabar gaplarni aniqsizliq qaydlaridan yordamchi aytmak mumkindir.
Biroq bunday vaqtlarda kesim soʻzining soʻng boʻgʻinida tovish juda pasayib qoladir. (aniq) Ahmat kelgandir. (balkim) Ahmat kelgandir.
5. Gapdan maqsad bir oʻyni bildirmakgina emas, bir ishning boʻlib boʻlmasligini istamak esa unga “tilak gapi” deyiladir.
Kesim soʻzlari buyruq, oʻtinch, qoʻzgʻanish fe’llari boʻlgan gaplar “tilak gapi” boʻladirlar.
Sinamagʻan otning sirtidan oʻtma.
Otang bolasi boʻlma, odam bolasi boʻl!
Shu xatni oʻqub bersangiz-chi! kabi.
Shart fe’lining “umid-armon” uchun ishlatilgan shakli ham (Sarf, birinchi bosma, 35 inchi bet) gapning kesim soʻzi boʻlganda gap “tilak gapi” boʻladir.
Koʻngli tilagan murodgʻa yetsa kishi! (Bobir)
Forsiycha “koshki, shoyad” soʻzlari bilan boshlangan gaplar ham “tilak gapi” boʻladir: Koshki menim soʻzimni tinglasa. Shoyatkim qolsangiz kabi.
6. “Esiz, afsus, oh, uq, uh, attang, hay attang” kabi hasrat-armon koʻmakchilari bilan boshlangʻan gaplarga “qaygʻurishli gap” deyiladir: Esizkim, sizdan ayrildik! Afsuskim, bu ishning chorasi qolmagʻan! Attang, nega kelmay qoldim! Ohkim, charx jafo qildi menga! kabi.
Hasrat-armon koʻmakchilari gapning bosh tomoniga kelganda bulardan “oh, esiz, afsus”dan keyin “kim” soʻzi keltiriladir.
Keltirilmasa ham boʻladir.
Hasrat-armon koʻmakchilari gapning bosh tomoniga “kim”siz kelganda ulardan keyin “,” shakli qoʻyiladir.
Hasrat-armon koʻmakchilari gapning oxiriga ham keladir.
Unda “kim” soʻzining keraklisi qolmaydir.
Biroq bu koʻmakchilar gapning oxiriga kelgach, oʻzlaridan burungi soʻzlardan “,” shakli bilan ajraladirlar: Kitob yozilmay qoldi, afsus! qaygʻurishli gaplarning oxirida “!” shakli yoziladir.
7. Kinoya gap: “Goʻyo, yemish” bilan boshlangʻan gaplarga “kinoya gap” deyiladir: Goʻyo biz anglamagʻan! Emish, uning aytkani toʻgʻri chiqqan!
Kinoya gaplardagi “goʻyo, emish”dan keyin “,” shakli qoʻyiladir, ham gapdan keyin “!” shakli boʻladir.
8. Kuchaytma gap. Gapdagi soʻzlarning birtasidan anglashilgan ma’noga kuch bermak uchun shul soʻzning oʻzini, yo shuning oʻrnida bir olmosh izini qaytarib aytkanda shul gap “kuchaytma gap” boʻladir.
Bizda necha turli kuchaytma gap bordir.
a) asil soʻz bilan uning qaytarmasi yon-yoniga keladir: Kel, kel karam ayla doʻstlarga.
Ket, ket sira men bilan gapirma.
b) qaytarma soʻzi gapning qaysi boʻlagiga baylansa ham, oʻzi gapning oxiriga keladir: Seni bu kun zindonda koʻrarmiz, zindonda.
Bizni tunakun Karim bilan koʻrdilar, Karim bilan.
j) gapda bir soʻzning qaytarmasi oʻzi bilan emas, olmosh bilan ham boʻladir.
Bu ham gapning oxirida aytiladir: Sharif juda yaxshi bola, ul.
Sen kim bilan oʻynaysan, sen.
Men Maskovda oʻqudim, men.
Kuchaytma gapdagi qaytarmalar oʻzlaridan burungi soʻzdan “,” shakli bilan ajraladirlar; d) kuchaytma etilaturgʻan soʻzning yonida “uq”, “uk” soʻzini ketirmak bilan ham kuchaytma gap yasaladir.
Koʻrgach uq koʻzima surtib oʻpdim,
Oʻpkach uk boshima qoʻyib qoʻpdim. (Bobir)
9. Undashli gap. Gap kimgadir qaratib aytilgan boʻlsa, shuning oti gapning bosh tomonida yo orasida, ë oxirida aytilsa, ana shunday gapka “undashli gap” deyiladir.
Shul otning oʻzi “undash oti” boʻladir: Yigitlar, qoʻlingizdan kelgancha bilimingizni ortdiringiz!
— Ha boy aka, Nazirdan darak bormi?! — Boʻlib qolar, Soʻfi! (Choʻlpon)
Biz borliq bagʻrida, qarshi kuch, unutma! (Botu)
Mana shul gaplardagi yigitlar, boy aka, soʻfi, qarshi kuch soʻzlari undash otlari boʻlib, shul gaplar esa undashli gaplardir.
Undash oti gapning bosh tomonida boʻlsa undan keyin, oxirida boʻlsa undan burun, gapning orasida boʻlsa iki tomonida “,” shakli yoziladir (yuqoridagi misollargʻa qarangiz).
Undashli gapning oxirida undash belgisi “!” qoʻyiladir.
Undashka kuch bermak, qaynab qichqirib undamakni koʻrsatmak uchun undash otidan burun “e” soʻzi, undash otidan keyin ham undash belgisi “!” qoʻyiladir. Bolalik chogʻimda Qiblani menga yanglish koʻrsatgan Ey azamatlar!
Undash oti, yolgʻiz oʻzigina emas, uzun-uzun sufatlari bilan birgalashib ham keladir: Kechasi oysiz, kundizi kunsiz, Yovuzliklargʻa chidagan unsiz, Oʻlkadan kelgan azamat yigit, Toʻsuq uchratmay tilaginggʻa yet! (Botu)
10. Shartli gap. Bir gap ikiga boʻlinsa, bir boʻlagiga shart fe’li qoʻshilsa, shart fe’li qoʻshilgan boʻlak ikinchi boʻlakni oʻzining natijasi emish kabi koʻrsatsa, shunday gapka “shartli gap” deyiladir.
Tirishsang — toparsan.
Ishlasang — tishlarsan
Yursam - borarman kabi.
Shartli gap iki boʻlak boʻladir.
Bir boʻlakka shart fe’li qoʻshiladir.
Shartli gapdaki iki boʻlagi orasiga “yarim tinish” belgisi “,” qoʻyiladir.
Shartli gapning shart fe’li qoʻshilgan boʻlagi odatda birinchi boʻlak boʻladir.
Yuqoridagi misollarda koʻrilgani kabi.
Shart fe’li qoʻshilgʻan boʻlakning ikinchi boʻlak boʻlishi ham mumkindir.
Yuqoridagi misollarning teskarisi aytilsa ham boʻladir.
“Shartli gap”da shart fe’li qoʻshilmagʻan boʻlakning shart fe’li qoʻshilgʻan boʻlakka chindan-da natija boʻlishi lozim emas.
Natija boʻlgani-da bor, boʻlmagʻani-da bordir: Uyumda(n) unga yaxshi donlar bersam, balki ul yaxshigina foyda bergay.(Elbek)
Yigʻlasa, juda qiziq boʻlar emish! (Choʻlpon)
Koʻp silliq qilsangiz kuyov olib ketib qoladir. (Choʻlpon)
Miyani ishlatsangiz, sira bir kimsaga zulm qilmagʻan boʻlursiz. (Said Ali)
Bular kelsa uloq qizimay qolmas. (A.Q.)
Umri boqiy boʻlsa, hech gap emas. (A.Q.)
Mana bu koʻrganimiz gaplarda shart fe’li qoʻshilgan boʻlakka bu birtasi natija boʻlib chiqqan.
Koʻzimni ochib qarasam, orada na kishilar, na cholgʻular, na boshqalar! (A.Q.)
Yulduzlar esa ketib moʻldirashib boqar turar. (Said Ali)
Boʻlmasa, boshqa narsadan xafa boʻldingizmi?
Har qancha ish qilinsa maydon ochiq. (Julqunboy)
Boʻlmasa opang bizga aytib berar. (Choʻlpon)
Mana bu koʻrganimiz gaplarda esa ma’nocha shartlik, natijalik shartlik yoʻqdir.
Shartli gapda ba’zan birinchi boʻlak; ba’zan ikinchi boʻlak aytilmay-da qoladir: Yurabering, erisharsiz, yashay bering, tuyarsiz deganimizda birinchi boʻlak tushib qolgandir.
Aslida: Yurabering, yursangiz erisharsiz. Yashaybering, yashasangiz tuyarsiz demakdir. Nima qildi? Senga gapirib boʻlmasa... bunda nima yoziq? Buning joni boʻlmasa... (Choʻlpon)
Dinni bilmasa, boy va ulamoni er bilan teng qilmoq istasa, mol va mulkni mushtarak deb bilsa... (Julqunboy)
Mana bu yuqoridagi gaplarda ikinchi boʻlak aytilmay qoladir.
Bunday vaqtlarda aytilmay qolgʻan ikinchi boʻlakning joyiga koʻb nuqtalar qoʻyiladir.
11. Teskari shartli gap. Shartli gapning shart fe’lidan keyin “da — da — ham” qoʻshilsa “teskari shartli gap” boʻladir.
Aytmasang ham bilaman.
Kuvsangiz-da boraman deganimizdan anglashilgan oʻy Aytmasang bilmayman, Quvsang bormayman degan gaplardan anglashilgan oʻyning teskarisidir.
Buning uchun u gaplarga “teskari shartli gap” dedik.
Bu gapda ham iki boʻlak orasida “yarim tinish” belgisi “,” qoʻyiladir.
Domullamiz bu xabarlargʻa koʻp-da ishonmasa ham, keyinrak oʻylay boshladi. (Julqunboy)
Qancha bagritosh boʻlsang-da, shu holda kulmaging yarashmaydir. (Said Ali)
Qancha siqib quritmoqchi boʻlsoq-da hoʻl tub chiqmaydir. (Choʻlpon)
Oʻzim uzoqlashgan boʻlsam-da koʻnglim shunda. (V.M.)
”Teskari shartli gap”da “ham — da — da”dan keyin “biroq, lekin” soʻzlari keltirmak mumkindir.
Yuqoridagi misollarning har birtasini “biroq, lekin” bilan aytmak boʻladir.
Kirish soʻz Gap orasida shul gapning boʻlaklari bilan “nahvi(y)” bir munosabati boʻlmagʻan bir soʻz yo bir gap kirgiziladir.
Mana shul yot boʻlib kirgan soʻz yo gapka “kirish soʻz” deyiladir.
“Kirish soʻz” arablarning “mu’tariza”, ruslarning “vvodnoe slovo” degan soʻzlariga toʻgʻri keladi: Bizning maktabda, Karimning aytkaniga koʻra, bu kun dars boʻlmaydir, dars boʻlmagʻach, tabiiy, bizning borishimiz ham kerak emas deganimizda Karimning aytkaniga koʻra ham tabiiy soʻzlari kirish soʻz boʻladir.
Bularning “kirish soʻz” ekanliklarini shundan bilamizkim: bularni gapdan chiqarib qoʻygʻanda gapdan anglashilgʻuvchi oʻygʻa sira zarar boʻlmaydir.
Kirish soʻzlar, yuqoridagi misollarda koʻrganimiz kabi gapning borishiga zarar bermayturgʻan boʻlsalar iki tomonlarida iki “,” shakli qoʻyiladir.
Gapning borishiga zarar beraturgʻan boʻlsalar iki tomonlaridan iki yoy yo iki chiziq qoʻyiladir: Qoʻzgʻol, ortiq etar, ey qaygʻuli ohlar chekan. (Elbek)
Yigirma besh — oʻttiz yilni madrasa tuprogʻi yalab oʻtkazgan bir kishini, tabiiy, ulamo qatorigʻa kirgizmay hol yoʻq. (Julqunboy)
Oʻzimizning yaqin qironlardan, masalan Xitoy, Turkiya toʻgʻrisida yetti boshliq chogʻidan beri ma’lumoti bor. (Junqunboy)
Mana shul yuqoridagi gaplarda ortiq yetar, tabiiy, masalan soʻzlari kirish soʻzlaridir.
Boshlangʻich tarbiyasining buzuqligʻi, ma’lumotining cheklanganligi (toʻgʻrisi, juda ozligi) ota-onadan oʻksuz boʻlib bilimsiz bir ogʻasining qoʻlida qolgʻani... (Mirmulla)
Samarkentni olmoqqa qoʻshun tortqanda yoʻl oʻrtasida — Nil daryosimi, Jayxunmi degan bir daryoga toʻgʻri kelar ekan. (Julqunboy)
Mana bu gaplarda yoylar, chiziqlar orasida yozilgʻan soʻzlar kirish soʻzlaridir.
Uyushqon gaplar Bir necha gap ma’no jihatidan bir-biriga baylangan boʻladir: Ota koʻngli bolada; bola koʻngli dalada.
Mulla bilganin oʻqur; tovuq koʻrganin choʻqur.
Ularga yordam kerak; Alamlar bilan toʻlgʻan yuraklarga tasalli kerak kabi.
Yo bir necha gapning egalari bir boʻladir: Chol demadilar; kampir demadilar; chaqaloq bola demadilar; butun bir qishloqni tekis qilib tashladilar kabi.
Yo ikinchi gap birinchi gapning sababi, dalili boʻladir: Bu kun yogʻmur bor; men koʻchaga chiqolmadim.
Bu kitobning yozilari ketkan; hech oʻquyolmadim kabi.
Yo bir gapdan anglashilgan oʻyning ostidan ba’zi narsalarni chiqarmoq kerak boʻladir: Hammalari keldilar; biroq Karim kelmadi. Men har kun kelardim; lekin shu kun kelmadim kabi.
Mana shul gaplarning hammasiga uyushqon gaplar deyiladir.
Bularning orasida “bir tinish” belgisi (;) qoʻyiladir.
Bu gaplar orasida “bir tinish” belgisi qoʻymoq yozguvchining ixtiyoridadir.
Istasa “bir tinish” belgisi joyiga nuqta ham qoʻya oladir.
Turish belgilari Kitobning boshida turish belgilari koʻrsatilgan edi.
Kitob orasida oʻrni kelganda har birining qoʻyilish joylari ham bildirildi.
Endi yana bir yoʻli yozib misollari bilan koʻrsataylik: 1. (.) nukta toʻqtash belgisidir.
Gaplarning oxirlariga qoʻyiladir.
Toʻqtash belgisi qaysi gapning oxiriga kelsa shul gapda oʻyning tamom boʻlgʻanini, oʻzidan keyingi gap bilan hech baylanishi qolmagʻanini bildiradir.
Shuning uchun bunga kelgach oʻquvchining toʻqtashi, undan keyingi gapni yangidan boshlashi lozimdir.
Uyqusi oʻchib ketkanligidan endi koʻziga uyqu kelmay oʻz boshiga, oʻz davriga munosib boʻlgʻan xayollar ichiga koʻmildi.
(Choʻlpon) Tong chogʻi; hali quyosh chiqmagʻan; oy yerga qarab hanuz toʻymagʻan, qushlar va qurtlar hamda odamlar kunduz hayotin kutib yotalar.
2. (;) bir tinish belgisidir. Bir-birlariga baylanishli boʻlganlari uchun nuqta bilan ajralishlari istanilmagan gaplar orasiga qoʻyiladir: Ota koʻngli bolada; bola koʻngli dalada.
Mulla bilganin oʻqur; tovuq koʻrganin choʻqur.
Yaxshi otka bir qamchi; yomon otgʻa ming qamchi. (El soʻzlari)
Chol demadilar; kampir demadilar; chaqaloq bola demadilar; butun bir qishloqni tekis kesib tashladilar.
Ularga yordam kerak; alamlar bilan toʻlgʻan yuraklarga tasalli kerak.
(“Qizil Oʻzbekiston”dan)
3. (,) yarim tinish belgisidir. Gapning qaysi boʻlagi birdan ortiq boʻlsa, gapning uyushqon boʻlaklaridan birtasi juda uzun boʻlsa, gap orasida “kirish soʻz” boʻlsa, gapda undash soʻzi boʻlsa, mana shularni boshqalaridan ajratmoq uchun “,” belgisi qoʻyiladir, bunga kelgach oʻquchining yarim nafas olgancha turib oʻtishi lozim: Qop-qora tuban tim-tin yerlarni Qoʻydi-da, oldin koʻklarga oshdi. (Elbek)
Otajon, men kechalari uy poylash uchun kelin boʻlib keldimmi? (Choʻlpon)
Oʻng, soʻl uni tepkan, uni urgʻan, Inson-da yotib uyqugʻa toldi. Soʻlgʻun, qora, turgʻun dema koʻrdim. Mungli kechaning mungli chogʻinda... (Fitrat)
4. (?) soʻrash belgisidir. Soʻrash gaplaridan keyin qoʻyiladir: Ona uchun bu ish mumkinmi? Sen bularning holini bilmaysanmi? Oʻz quchogʻingdagi hollardan xabarsizmisan?
5. (!) undash belgisidir. Undashli gaplardan keyin qoʻyiladir: Sharif, sen kel! Karim, sen ket!
Qaygʻuli gaplardan keyin qoʻyiladir: Esiz, seni koʻrmadim!
Xotin koʻzini ochqach bolasining oʻlim bilan tortishib yotqonini koʻrdi!
Hayronlik bildirgan gaplardan keyin ham qoʻyiladir: Voy, Sharifjon kelibdir!
Bu juda qiziq bir ish!
Karim ota, otasini koʻrmak uchun quvonib uyga keldi; eshikni ochib qarasa, uyda hech kim yoʻq!
“Soʻrashli gap” qizgʻinliq yo hayronliq bilan aytilsa soʻrash belgisidan keyin yana undash belgisi qoʻyiladir: Nechun meni oʻldiralar?!
Menim gunohim nima?!
6. (:) qoʻsh nuqta. Bu sharh, izoh belgisidir.
Undan keyin kelaturgʻan gap bundan burungi gapning izoh ham sharhi boʻladir: Bu kun uch kishi bilan koʻrishdim: Sharif, Karim, Ahmat.
7. (“”) tirnoqlar. Bir yozgʻuchi tomonidan muhim sanalsa, yozgʻuchi oʻz-oʻzlari orasida boshqa bir kishining soʻzlarini hikoya qilsa, anglashilishi yengil boʻlmagʻan otlar, atamalar boʻlsa, shular tirnoqlar ichra olinadir: “Samarkent”ni olmoqqa qoʻshin tortqonda yoʻl oʻrtasida Nil daryosimi, Jayxunmi degan bir daryoga toʻgʻri kelar ekan.
Mudarrislikka “ukaz” berilgach oq podshohning yashamogʻigʻa qoʻl koʻtarib...
Podshohlik “nisf nubuvvat” deganlar; kofir boʻlsa ham “nubuvvat”, ya’ni paygʻambarlikning yarim kuchi bor...
Orada urush boshlanib Turkistonda “raboʻchi” mas’alasi qoʻzgʻalgʻanda “podshoxning amri vojib; manoyi vojib farzligida ozgʻina shubha bor; ma’noi farz amri ilohiy” deb elni shov-shuvliqdan toʻqtatmoqqa tirishar edi.
8. () yoylar. “Kirish soʻz”larning hammasi yoylar orasida yoziladir.
Kirish soʻzlarning iki tomonida iki yoy oʻrnida ikki “,” belgisi qoʻymoq ham boʻladir: Bu zot Amrika, Olmoniyo (Girmaniya), Angliya, Yapoʻniya, Firansiya, Bilgiya va shuning kabi har davlatlarni yodlab bilar edi.
Bizda oʻzlarini ulamo atagʻanlar (Bizda haqiqiy ulamo yoʻqdir) butun taraqqiy ishlariga qarshi turdilar.
Kirish soʻzlarining iki tomonida, yoylar joyiga chiziqlar qoʻyilsa-da boʻladir: Bu kichkina, oʻksuz, oppoq bibaklar Ucha, ucha yetmay qolgʻan tilaklar Eskan yelning qoʻllarigʻa oʻzini Tashlab qoʻyar borligʻini unitar. (Fitrat)
9. (-) chiziq. Iki-uch kishining bir-biriga gapirishlarini yozgʻanda har birining gapidan burun chiziq yoziladir: Yana xalq churillashib ketdi: — Barakalla taqsir, barakalla! — Boʻsh kelmadilar taqsirim! — Hali bellari baquvvat ekan taqsirimning! (Choʻlpon)
Yaxshi-yomon, kata-kichik, bola-chaqa, qoʻzi-echki kabi bir- biriga qarshi boʻlgan yo bir turli munosabati boʻlgan soʻzlar orasiga chiziq qoʻyiladir.
10. (...) nuqtalar. Gapning bir boʻlagi qanday bir sabab bilan aytilmay qolsa uning joyigʻa nuqtalar qoʻyiladir: Bosqon izin koʻrmay oʻtkan tuyoqlar Toptab-toptab... Oh, aytolmam ketini! (Fitrat)
Bir gapni bitirgan soʻng yana mavzu’da davom etmakning kerakligi sezilib turgʻanda soʻz kesilib qolsa, yana nuqtalar qoʻyiladir.
Qani otajonima? — dedi va “gup” etib abrizgʻa yiqildi... (Choʻlpon)
Qisqa gaplarni qizib, qaynab aytganda ham oralariga nuqtalar qoʻyiladir: Toshaman... toshaman... ketaman... Tez kunda tilagim yurtiga yetaman... (Botu)
Bitdi.