Abdurauf Fitrat korpusi

Bizning til, adabiyotimizning eng soʻng kunlari fargʻonali Umarxon zamonida edi.
Til, adabiyotimiz Umarxon paytida birdan yashnab koʻtarildi-da, undan keyin sekin-sekin pasaya boshladi.
Bora, bora yiqilishning, yoʻqolishning eng ogʻir, eng qora daqiqalarini oʻtkazdi.
Ozgina paytdan soʻng Turkistonda yetishgan yarim shoirlar, yarim yozgʻuchilarni esa eski adabiyotimizning soʻng soʻlishlari deb koʻrsatmak yanglish bir ish boʻlmaydir.
Bularning qalamlari uchidan toʻkulgan jumlalar buzuq, soʻzlar siniq, feʼllar qarangliq boʻlib chiqa boshladi.
Milodiy 19 nchi moʻlcharning (asrning) soʻnglarida bizda yanglilashmoq (tajaddud) fikri oʻygandi.
Yangi maktablar ochmoq, yangi kitoblar yozmoq, gazetalar, xatlar chiqarmoq istadik: ochdiq, yozdiq, biroq hanuz til, imlo masalalariga ochiq belgili bir yoʻl bera olmagan edik.
Butun turk dunyosi uchun “bir yalpi til” qabul etmak xayollari bilan ovora boʻldiq.
Tilimizni shunga toʻgʻri yurgʻuzmoq uchun unumsiz tirishdik.
Bu xayollarning ishka oshmaganin bilgandan keyin oz tilimizni, oʻz imlomizni tushuna boshladik.
Bu yoʻlda birinchi odimni qoʻqonliq Ashurali Zohiriy otdi.
Imlo bitik soʻzini yozib chiqardi.
Undan soʻngra Toshkentda “Chigʻatoy gurungi” ochildi.
“Gurung” til, imlo masalalari bilan teranroq mashgʻul boʻldi.
Turkiyali Shayx Vasfiy tomonidan arabcha, forsi(y)chaga ergashib yozilgan eski usmonli Sarf, Nahv kitobini maktablarimizdan surib chiqardi-da, oʻz tilimizning qoidalarini kirgizdi.
Turkiston oʻqutuchilarining ikinchi, uchinchi qurultoylarida eski imlogʻa qarshi keng suvratda kurash ochib oʻz fikrlarini oʻtkazdi.
Eski imlo oʻrniga yangi imloni yetkazmak bilangina bogʻlanib qolmadi.
Bir yoqdan oʻlkada lotin harflarini qabul etmakni yoqlovchilar tayyorladi.
Til, imlo fikrlarining tegrasiga yigʻilishganlar, mana shunday qilib, birinchi galdagi ishlarni bitirdilar.
Butun turk tillarini birlashtirmak xayoli xayolgʻina boʻlib qoldi.
Eski imloning izlari koʻkka uchirildi.
Biroq yuqorida aytkanim kabi bu ishlar birinchi galdagi ishlardir.
Hali koʻrilajak bir koʻb ishlarimiz bordir va u bizni kutib turadir.
Eski imloni yengdik, koʻb yaxshi.
Yangi imlomizning-da vaqtligʻina bir narsa ekanini bilayik.
Bukun har tomonda lotinchilik oqimi kuchlanib boradir.
Yaqin, juda yaqin bir zamonda arab harflarini (eski, yangi imlolari bilan birga) tomiridan uzib tashlasa kerak.
Bu koʻzga koʻrinib turadir, aniqdir; lotin harflarini qabul etmak, qabul ettirmak uchun bukundan boshlab tayyorliq koʻrishimiz lozim.
Tilimizdagi tovushlarning sonlarini, choʻzgʻi oʻrunlarini ilmiy suvratda yaxshigina bilib aniqlab qoʻyayiq.
Tilimizning isteʼdodli, boy bir til boʻlgʻanini qichqirib soʻyladiq; “bu til daqqidir (qoʻpoldir), buning oʻrnigʻa turkchaning adabiy bir shevasini olayiq” degan til bilmaslar bilan kurashdik — unlarni yengdik.
Biroq hanuz tilimizning belgili qoidalarini maydonga qoʻya olmadiq.
Yozuvlarimizning shakliga “birlik” yangi yozgʻuchilarimizgʻa qulayliq bermak uchun tilimizning qatʼiy qoidalarini bildirish kerak.
Hamadan burun u qoidalarni oʻzimizning-da bilishimiz lozimdir.
Ilmiy axtarishlar boʻlmagʻuncha bunlarning birtasi ham boʻlajak emasdir.
Bilamizki, bizning shaharlarimiz yuzlab yillardan biri arab, forsi(y) adabiyotining hukmi ostida yashaydir.
Shuning uchun bizda shahar tili buzilgandir.
Tilimizning sof shaklini daladagi el-aymoqlarimizda koʻra olamiz.
Dalada yashagʻan el-aymoqlarimiz orasida unlarning jon ozugʻi boʻlib turgan dostonlar, ertaklar, matallar, laparlar, ashulalar, qoʻshiqlar bor.
Shunlarning hamasini buyuk bir diqqat bilan xalq ogʻzidan chiqqani kabi yozib olish kerak, el-ulus orasida yozuv doyirasiga kirgan Zufunun, Sayqali(y), Yusufbek kabi dostonlar bor.
Ahmad Yassaviy, Qul Sulaymon hikmatlari, Rabgʻuziy “Qisas ul-anbiyo”si, Mashrab, Huvaydo gʻazallari, Durbek, Navoyi, Bobur, Boyqaro, Lutfiy, Mir Haydar, Munis, Umarxon, Fazliy, Kulxoniy kabi aristoʻkrat shoirlarimizning asarlari bor.
“Qutadgu bilig”, “Hibat ul-haqoyiq”, “Devoni lugʻatit-turk”, “Muqaddimat ul-adab” kabi eski vasiqalar bor.
Shunlarning hamasini qilni qirq yorib tekshirayik; bir-biriga solishtirib, kelishtirib, tekli, tubli natijalar olayiq.
Mana shu yoʻlda, shu shaklda yaraqlanib maydonga chiqganimizda koʻrilgan ishlar, olingan natijalar ilmiy boʻlib chiqadir.
Kimsaning-da lom-mim deyishiga yoʻl qolmaydir.
Bu ishlarning qulay boʻlmagani belgili.
Bunlar bir kishining qoʻlidan kelmaydir.
Bu yoʻlda tirishmak yangi chiqtan yigit yozgʻuchilarimizning hamalariga tushadir.
Yangi oʻzbek adabiyotiga ilmiy bir asos bermak, unga zamoniy, madaniy bir borliq bagʻishlamaq uchun mana shu yoʻllargʻa bot kirishmak hamamizga lozimdir.
Bu ishlarning tugal natijasini kutib turish ham yaramaydir.
Bu ulugʻ binoning, bu adabiyot madrasasining birinchi toshini tezlik bilan qoʻymoq lozim, mana shu fikrlarga berildim-da, men til qoidalari toʻgʻrusida qoʻlda boʻlgʻan narsalarni tuzib, terib shu bilikchani chiqardim.
U bir saboq bitigi emas, mutolaa kitobidir.
Tilimiz toʻgʻrusida tugal bir narsa emas, boshlangichdir; taʼlif emas, tajribadir.
Buni saralamoq, tuzatmak, kengaytmak yumishlari yigit kuchlarimizning jonli tebranishlarini kutadir.
Unli va unsiz tovishlar 1. b, p, t, ch, j, x, d, r, z, s, sh, gʻ, f, q, k, g, n(g), l, m, n, v, h, y. 2. o, a, u-u,oʻu-oʻ, e, i - y. Yuqorida birinchi raqam bilan koʻrsatilgan 23 harf unsiz tovishlardir.
Ikinchi raqam bilan koʻrsatilgan toʻqquz harf esa unli tovishlardir.
Yuqorida yigirma uch unsiz tovishlardan uchtasi boʻlgan “h, x, f” tovishlarini turkchada koʻb uchratib boʻlmaydir.
Shuning uchun bunlarning tub turkcha tovishlardan boʻlmagʻani aytiladir.
Bunlarning yot tillardan turkchaga kirib qolgani daʼvo qilinadir.
Yoʻgʻonlik, ingichkalik Bizning tilimiz yalpi turk tilining keng bir tarmogʻidir.
Turk tilida boʻlgʻan asosiy hollarning bizning tilda boʻlishi tabiiydir.
Turk tilining butun tarmoqlarida boʻlgʻani kabi bizning tilda ham soʻzlar ohang eʼtibori bilan yoʻgʻon, ingichka boʻlib ikiga ayriladir.
Bu ohang masʼalasini eski yozma asarlarda koʻb koʻra olganimiz kabi dalada yashagʻanlar orasida ham koʻbrak uchratmak mumkundir.
Fors adabiyoti, madrasa tajvidi taʼsiri bilan buzilgan shahar shevalarida bu holni oz koʻrganimiz bilan bizning shevada yoʻgʻonliq, ingichkalik ohangi yoʻqdir deb boʻlmaydir.
Yoʻgʻon soʻzlar bilan ingichka soʻzlarning ayirmasi shundaydir: Bu yil baxtimiz gullagan yil ekan.
Mana shu jumlada baxtimiz, yil, bu soʻzlari yoʻgʻon boʻlib, gullagan, ekan soʻzlari ingichka soʻzlardir.
“Sin!” soʻzi yoʻgʻon boʻlgani uchun bundan yasalgʻan “sin- moq, singan, siniq” soʻzlari ham yoʻgʻondir.
“Min!” soʻzi ingichka boʻlgani uchun bundan yasalgan “minmak, mingan, minik” soʻzlari ingichkadir.
Tovish oʻzgarishlari 1. Oʻqul, uzun, koʻngul, buyur soʻzlaridan har biri iki bugʻunli (iki hijoli)dir.
Har qayu boʻgʻuni oʻtruli boʻlib, ikinchi boʻgʻunlari uch tovishlardir.
Mana shunlarning soʻng tovishlariga yana bir oltinchi tovush qoʻshganda oʻ-qu-lim, oʻ-ru-nim, koʻ-ngu-lim, bu-yu-ruq shaklida, yaʼni uch boʻgʻunli soʻzlar boʻlishi kerak ekan, shunday boʻlmaydir; bunlar oralaridagi bir choʻzgʻini yoʻqotib oʻgʻlim, koʻnglim, oʻrnim, buyruq shaklida, yaʼni yana iki boʻgʻunli soʻzlar boʻlib qoladir.
Bu, albatta, tilimizning yengillik istaganidan chiqib qolgʻan bir hol.
Bu hol yozularimizda bor.
Yuqoridagilargʻa oʻxshagan koʻb soʻzlarni yozgʻuchilarimiz hech narsa sezmasdan shu yoʻlda toʻgʻru keltirib yozalar.
Biroq bu hol umumiy qoida boʻlib qabul etilmagan.
Shuning uchun har soʻzda yurgizilmaydir.
2. p, t, ch, x, l, k, s, sh. Bu sakkiz tovish “turgʻun” (choʻzgʻisiz) boʻlgʻanda bularga yapishuchi d-t ga, g-q ga, g-k ga aylanib eshitiladir.
Oldim, qoldim, yozdi, oʻqudilar soʻzlaridagi “d” toshtim, ochtim, taqtim, bostilar, ektilar, topti soʻzlarida “t” boʻlib eshitiladir, biroq “d” harfi yoziladir.
Bozorgʻa, olgʻa, borgʻan, yozgʻan, olguchi soʻzlaridagi “gʻ” tovishi, boqqa, otqan, osquchi, ochkuchi soʻzlarida “gʻ-q” ga aylanib eshitiladir.
Bilgan, bergan, uyga, elga soʻzlaridagi “g” tovishi eshitkan, teshkan, ichkan, ishkom soʻzlarida “k” boʻlib aytilgani kabi.
Biroq bularda ham “gʻ, g” yoziladir.
3. Bir “k” bilan bir “g” yo iki “g” tovishi bir soʻzda boʻlsa, ikisi ham “q” ga aylanib eshitiladi.
Biroq sarfiy birlikni saqlash uchun bunda ham “ga” ning oʻzi yoziladi.
Bogʻ + gʻa = boqqa, ayagʻ + gʻa = ayaqqa kabi.
4. Bir boʻgʻu(n)dan ortiq boʻlgʻan soʻzning birinchi boʻgʻunidan soʻngra kelgan turgun (sokin) “q” bilan “k” bugunidan soʻngra kelgan turgʻun (sokin) “q” bilan “k” ketidan boshqa bir harfgʻa qoʻshilganda “g”, “g” boʻladir. Tuproq - tuprogʻim, ayaq — ayagʻim, tilak — tilagim kabi.
5. Nima soʻzining engillashkani boʻlgʻan ne soʻzi uchun, etmak soʻzlariga qoʻshilgʻanda oradagi “n” tovishi ketadir. Ne — uchun = nechun, ne — etay = netay boʻladir.
Soʻz va uning turlari Biz tushunamiz, oʻylaymiz, miyamizda bir-bir oʻy tugʻadir.
Shu oʻyimizni boshqalarning ham miyalariga oʻtkarmak, ularga oʻyimizni bildirmak istagach, unlar bilan gapirishka toʻgʻri keladir.
Demak: miyalarimizda tuqqan “oʻy”ni bir-birimizga bildirmak uchun eng buyuk qurolimiz “gap”dir.
Oʻzingizni oʻylasangiz, hayvonlardan birini (otni) oʻylasangiz, bizda u hayvon ustiga yerlashmak uchun boʻlgʻan, tebranishingizni oʻylasangiz, uch maʼno oʻylagʻan boʻlursiz.
Bu uch maʼnoni birlashtirib, bir-biriga bogʻlab, oʻzingizni otka minganingizni oʻylagʻanda miyangizda bir “oʻy” tuqqondir.
Shu oʻyni bir kishiga bildirmakchi boʻlgach men ot mindim deb qoʻyasizkim, bu aytkaningiz bir gapdir.
Koʻrinadirkim, yuqoridagi oʻyda uch maʼno boʻlgani kabi u uyni bildirguchi gapda ham uch soʻz bor: men, ot, mindim. Demak, soʻz maʼno bildirgan tovishlar toʻdasidir.
Ohang esa, bizning tilimizning xususiyatlaridan boʻlgʻan tovish ohangi, yaʼni yoʻgʻonliq, ingichkalikdir.
Haqiqatan, asli oʻzbekcha soʻzlar yo yoʻgʻon, yo ingichka boʻladir.
Va oʻziga qoʻshilgʻan qoʻshimchalarni ham yoʻgʻonliq-ingichkalikda oʻziga ergashtiradir.
Bosim soʻzining bir boʻgʻunini qattiqroq uzub aytilishidan iboratdir.
Bu bizning tilda koʻbrak soʻzning oxirida voqeʼ boʻlsa ham hali qatʼiy suvratda tekshirilgani yoʻq.
Bizning tilda har soʻzda bir bosim bor va qoʻshilgan qoʻshimchalar yo shu bosimni oʻzlariga tortalar yoki bosimsiz qoladilar (uyush, uyushmadi) kabi.
Soʻzning soʻz boʻlishi uchun maʼno bildirish(i), ohang va bosim egasi boʻlishi lozim, shunday boʻlgach, qoʻshimchalar soʻz boʻla olmaylar.
Chunki ularda mustaqil maʼno va ohang va bosim yoʻq.
Suz bir maʼnoni bildirgan, oʻziga maxsus ohangi va bosimi boʻlgan tovushlar toʻdasidir.
Soʻz: ot, sufat, feʼl, olmosh, koʻmakchi soʻzlari kabi qisimlargʻa ajraladir.
“Quyosh, bulut, yogʻoch, temir, Ahmat” deganda shu soʻzlarning har biri birga bir narsani eslatadi.
Boshqacha aytkanda, bu soʻzlarning har biri, birga eslatkani narsaning otidir.
Bildirgani maʼnoga ot boʻlib taqalgʻan soʻz — “ot”dir.
Ot maʼnosining tutash koʻzga koʻrinarlik narsa boʻlishi lozim emas. Jon, es, tun, qaygʻi, zulm kabi.
Maʼnosi koʻzga koʻrinmas otlar ham bordir.
Qizil olma, qora taxta, uzun yogʻoch, yiroq kent deganda olma, taxta, yogʻoch, kent soʻzlarining biror ot ekanini bilamiz.
Shu otlarning “nuchuklik” 10 larini onglatmoq uchun qizil, qora, uzun, yiroq soʻzlari unlargʻa qoʻshilgandir.
Bir otning “nuchuklik”ini onglatmoq uchun uning bosh tomoniga keltirilgan soʻziga “sufat” va shu otning oʻziga “sufatli” deyiladir.
Yozdim, oʻqudim, borarmiz, kelarmiz.
Yuqoridagi toʻrt soʻzning har birini olib, boʻlaklab koʻraylik: Yoz-d-im, oʻqu-d-im, bor-ar-miz, kel-ar-miz.
Koʻramiz- kim, har bir soʻzimiz uchka boʻlindi.
Bunlarning birinchi boʻlaklari biror ishni, uchinchi boʻlaklari shu ishni ishlaganning soʻylaguchiga nisbatini, ikinchi boʻlaklari esa shu ishning qaysi zamonda boʻlganini bildirmak uchun aytilgandir.
Mana shunday soʻzlar “feʼl” deb ataladir.
Bir ishni, bir zamonni, ishlaguchining soʻylaguchiga nisbatini bildirgan soʻz feʼldir.
Har feʼlning birinchi boʻlagi “oʻzak”, ikinchi boʻlagi “zamon belgisi”, uchinchi boʻlagi esa “ishlovchi” belgisidir.
“Ot, feʼl, sufat” boʻlmagʻan soʻzlar “koʻmakchi soʻz” boʻladir.
Koʻmakchi soʻz bir gapdan, bir jumladan onglashilgan “oʻy”gʻa boshqacharoq bir shakl bermak uchun ishlatiladir: nechun, chunki, juda, sira, hech, ham kabi.
Soʻzlarning tubligi, yasamaligi Tillarning boyimoqlarini, kengaymaqlarini qulaylashtirgan “soʻz yasash” yoʻli (arabcha aytkanda, ishtiqoq yoʻli)dir.
Bir maʼnoni onglatguchi birgina “tub” soʻzni olib, unga turli qoʻshimchalar qoʻshmoq bilan u maʼno tegrasidagi oʻn-oʻn besh maʼnoni onglata olmoq “soʻz yasash” yoʻli bilan boʻladir.
Biz tilimizdagi soʻz yasash yoʻlining kengligini koʻzda tutib kelajakda bu shevaning ilmiy, adabiy, eng boy, eng keng bir til boʻlishiga ishonamiz.
Yozmoq soʻzining oʻzagi yozdir.
Shu oʻzakka turli qoʻshimchalar qoʻshib yozish, yozma, yozdim, yozajaq, yozgʻuchi, yozmoqchi, yozgʻan, yozgʻich kabi soʻzlar yasamoq “soʻz yasash” (yaʼni, ishtiqoq)dir.
Bunda yoz soʻzigʻa “tub soʻz”, boshqalarigʻa “yasama soʻz” deymiz.
Demak, soʻz bir oʻzakka qoʻshimcha qoʻshib yasalgʻan boʻlsa, “yasama soʻz” boʻladir, yasalmagʻan, oʻzining tub holida qolgʻan esa “tub soʻz” boʻladir.
Yuqorida soʻzning turlarini bilgan edik.
Mana shu soʻz turidan: Feʼllar butunlay yasama.
Otlarning ozi yasama, koʻbi tub.
Sufatlarning koʻbi yasama, oʻzi tub soʻzdir.
Koʻmakchi soʻzning hamasi tub soʻz sanaladir.
Yasama soʻzlar turli oʻzakdan yasaladir; birinchi oʻzak buyruq soʻzidir.
Buyruq bir kishiga bir ishni buyurgʻanda aytilaturgʻan soʻzdir: yoz, bor, kel kabi.
Ikinchi soʻz oʻzak ot yo sufat boʻladir: qoralandi, oqlandi, koʻkardi, ishladi, kuchaydi soʻzlarida qora, oq, koʻk, ish, kuch kabi.
Koʻbrak yasama soʻzlar birinchi oʻzakdan yasalib, ikinchi oʻzakdan yasalgʻanlar unga qaragʻanda ozdir.
I. Yasama otlar Qoʻy, sigir, Ergash, Oʻktam. Bu otlarning har biri tub otdir.
Negakim: bir oʻzakka qoʻshimcha qoʻshib yasalmagʻani koʻrinib turadir.
Yasama otlar esa shunlardir: oʻrun oti — bir narsaning oʻrnini bildirmak uchun shu narsaning otigʻa “loq” qoʻshiladir: ovloq, toshloq, qishloq, oʻtloq kabi.
Xoʻjandning ovloq qishlogʻi koʻbdir (“Bobirnoma”).
Bir ishning boʻlaturgʻan oʻrnin bildirmak uchun shu ishning oʻzagiga (buyruqqa) “oq” qoʻshimchasi qoʻshiladir: yotoq, yaloq, botqoq kabi.
Qurol oti — bir ishni qilmoq uchun qurol boʻlgʻuchi narsani bildirgali oʻzakka gʻich, qich, gich, kich qoʻshiladir: ochqich, uchgich, savagʻich, suzgich kabi.
Oʻzakka “qi — gi” qoʻshilganda ham qurol oti boʻladir: sipirgi, uzangi, cholgʻi kabi.
Oʻzakka “oq —ak” qoʻshilgʻanda ham qurol oti boʻladir: pichoq, tayoq, oʻroq, qayroq, qurshoq, kurak, elak, emchak kabi.
Soʻzga “choq — chak” qoʻshilganda ham qurol oti boʻladir: yorgʻuchoq, oʻyunchoq, qoʻgʻurchoq, belanchak kabi.
Sufatga “lik — lik” qoʻshilganda ismga aylanadir: shodlik, yaxshiliq, qizilliq, kattalik, bilimsizlik kabi.
Ish oti — 1) yozdim, kelding kabi soʻzlarning feʼl ekanliklarini, har feʼlda ish ishlagʻuchi hamda zamon maʼnolari borligini yuqorida koʻrgan edik.
Yozdim feʼlida boʻlgʻan ishning oti yozmoq, keldim feʼlidagi ishning oti kelmakdir.
Koʻriladirkim, bu turliy ish oti yasamoq uchun “moq — mak” qoʻshiladir.
Buyruqqa “maslik — masliq” qoʻshilsa, yuqoridagi ish otining boʻlishsizlari hosil boʻladir: yozmaslik, kelmaslik, oʻqumasliq kabi.
2) Buyruqqa “sh” qoʻshib ikinchi turliy ish oti yasaladir: bilish, oʻqush, yozish, chopish kabi.
3) Buyruqqa “im” qoʻshib uchunchi turliy “ish oti” yasaladir: bilim, unim, chiqim, terim kabi.
4) Buyruqqa “uv uv” qoʻshilib, toʻrtinchi turli ish oti yasaladir: yozgʻu, kelu(v), kulgu, olu(v), beru(v) kabi.
Buyruqning ketida choʻzgʻi boʻlsa yolgʻiz “v” qoʻshiladir: saylov, onglov, tilav kabi.
Oxirida “i — i” boʻlgan soʻzlarda “uv — uv” qoʻshimchasi qoʻshilgʻanda, “i — i” tushib qoladir: tashi — tashuv kabi.
5) Buyruqqa «nch» qoʻshilib, beshinchi turli ish oti yasaladir: ishonch, qoʻrqunch, quvonch, oʻkunch kabi.
Bu turliy ish otini har soʻzdan yasab boʻlmaydir.
Eshitilgan soʻzlarga maxsus boʻlib, yangidan yasalmaydir.
6) Buyruqqa “qin — gʻin” qoʻshib, oltinchi turliy ish oti yasaladir: toshqin, bosqin, chopqin, shovqin, yongʻin, buzgʻin, qochqin kabi.
Bu turliy ish otlarini maʼnosini-da qoʻrqunch (dahshat) boʻlgʻan feʼllardan yasamoq mumkundir.
Oliq, sotiq, soliq, yoziq, toniq kabi buyruqqa “q — gʻ” qoʻshilib yasalgʻanlar ish oti boʻlib emas, “soda ot” boʻlib ishlatiladir.
Kichiklangan otlar bir narsani, yo bir kishini siylamak, yo uning kichikligini koʻrsatmak uchun uni berilgan otga “kichiklangan ot” deyiladir.
Kichiklangan otlar yasamoq uchun otgʻa “cho — cha; gina — gʻina; gina - kina” qoʻshiladir: ogʻacho, kitobcha, kelicha, qizgina, qushqina kabi.
“Chiq, chok, chak, loq” bilan yasalmish kichraygan otlar boʻlsa ham ozdir: chaqaloq, qizaloq, kelinchak, qopchiq kabi.
Qoʻshma otlar — iki ot yo bir sufat bilan bir ot qoʻshulib bir narsaning oti boʻlgʻanda “qoʻshma ot” deyiladir.
Qoʻshma otdagi iki soʻz yozilganda birlashtiriladir: Oybolta, oqsoqol kabi.
Yana bir turli(y) “qoʻshma ot” boʻladirkim, iki-uch soʻzdan yasaladir.
Biroq bu iki-uch soʻzdan har biri oʻzining burungi maʼnosini yoʻqotmaydir.
Bunday qoʻshma otlardagʻi soʻzlarni ayrim-ayrim yozmoq kerakdir: Maorif idorasi, Markaz ijroiya kamitati kabi.
Birlik-koʻplik: yuqorida koʻrganimiz tub, yasama otlarning hamasi birlik otlaridir.
Bunlarni koʻplik otlari qilmoq uchun soʻzlarni ayrim-ayrim yozmoq kerakdir: qogʻozlar, uchqichlar, bilimlar, keluchilar, yongʻinlar kabi.
II. Sufatlar Oq, qora, yaxshi, yomon, katta, qisqa. Yuqoridagi sufatlar “tub sufatlar”dir.
Negakim, bir oʻzakga qoʻshimcha qoʻshib yasalmagʻandir.
Iki turli(y) oʻzakning har biriga qoʻshimcha qoʻshib yasalgʻan sufatlar, yaʼni “yasama sufatlar” tubandagilardir: 1. Bilimli, otli, oqchali, enli kabi otgʻa “li” qoʻshilib yasalgʻan sufatlar, bir kishida, bir narsada bir holning, bir narsaning “borliq”ini koʻrsatadir.
2. Oqchasiz, bilimsiz, otsiz, boʻyovsiz, adabsiz kabi otgʻa “siz” qoʻshilib yasalgʻan sufatlar bir kishida, bir narsada bir holning, bir narsaning “yoʻqliq”ini koʻrsatadir.
3. Kechagi, shahardagi, keyingi, burungi, tashqi, qishki kabi otgʻa “gʻi — ki — gi” qoʻshilib yasalgʻan sufatlar bir vaqtda yoki bir mahalda “boʻlgʻanliq”ni bildiradir: kechagi soʻz “kecha boʻlgan soʻz” demakdir.
4. Sargʻimtil, oqimtil, qizgʻimtil, qoʻkimtil, yashimtil kabi sufatlar boʻyovning kuchsizcha boʻlganini bildirguchi sufatlardir.
5. Sargʻish, qizgʻish, koʻkish, oqish; bunlar ham yuqoridagi maʼnodagi sufatlardir.
6. Op-poq, qop-qora, koʻm-koʻk, qip-qizil, tip-tin(iq), yap-yalangʻoch kabi bir narsaning sufatiga kuch berib aytilgan soʻzlar ham “yasama sufatlar”dan sanaladir.
7. Tarixiy soʻz, adabiy jurnal, fanniy maqola, iqtisodiy shoʻroda boʻlgʻan tarixiy, adabiy, fanniy, iqtisodiy soʻzlari kabi arabcha otlarga “iy — iy” qoʻshilgan soʻzlar “nisbat sufati” boʻladir.
8. Yoʻldosh, qoʻldosh, mungdosh kabi otlarga “dosh — dash” qoʻshilib alohida yasalgʻanlar “oʻrtoqliq sufati” boʻladir.
9. Kumish pichoq, temir sovit, oltin yuzuk, qamish qalam, tosh taxta kabi iki otdan birinchisi ikinchisining nimadan yasalgʻanini bildirsa “jins sufati” boʻladir.
10. Otga “chi — chi” qoʻshilib, bir kishining shu otning maʼnosi bilan mashgʻul boʻlgʻanini, uni ishlaganini bildiradir. Temirchi, koʻmirchi, yozuchi, boruchi, bosuchi, chopqunchi kabi.
11. Yozmoqchi, ketmakchi, oʻqumoqchi, oʻturmoqchi kabi buyruqqa “moqchi — makchi” qoʻshilib yasalgʻan soʻzlar bir kishining bir ish qilmoq istagini bildiradir.
Bu turli sufatdan “chi” qoʻshimchasi tushirilib ham ishlatilgani bordir. Men senga bu kun uchramak boʻlib turgʻan edim kabi.
12. Yozma, bosma, qoʻshma, borma, terma kabi buyruqgʻa “ma — ma” qoʻshilib bir narsaning bir turli ishlatilganligini bildirarlik sufat yasaladir: yozma kitob (yozilgʻan kitob), bosma kitob (bosilgʻan kitob), qoʻshma ot (qoʻshilgʻan ot).
13. Ochiq, ortiq kabi buyruqqa “q — k” qoʻshilib-da yuqoridagi maʼnoda sufat boʻladir.
14. Bir narsaning bir sufatining ikinchi narsadagi shu sufatdan ortiq boʻlmagʻanini bildirmak uchun shu sufatka “roq — rak” qoʻshiladir: Karim yaxshi, Juma yaxshiroq; pichoq keskin, qilich keskinroq; ongliroq, bilimsizrak kabi.
15. Bir kishida yo bir narsa va sufatning oshiq boʻlgʻanini bildirmak uchun buyruqning ketiga bir ust choʻzgʻidin soʻng “gʻan” qoʻshilib “oshirma sufat” yasaladir: uchagʻon, chopagʻon, bilagʻon kabi.
Bu “gʻan” qoʻshimchasi yoʻgʻonliq, ingichkalikka tobeʼ boʻlmaydir.
16. Ozgʻin, keskin, qizgʻin, olgʻur, yigʻlagʻur, oʻlmagur, toʻymagʻur, oʻtkur kabi buyruqgʻa “gʻin — gʻir”, “gur — qur” qoʻshilib yasalgʻan sufatlar ham “oshirma sufat” boʻladir.
17. Sufatlarning ketlariga “qina —gʻina, kina qoʻshilib “kichiklangan sufat” yasaladir.
Kichiklangan sufat bir kishini siylamak, yo undagi shu sufatning ozligini bildirmak istagan chogʻlarda ishlatiladir: yaxshigina, kattagina.
18. Buyruqga “r” harfi qoʻshilib yasalgʻan sufatlar shu sufatning “doyim”ligini bildiradir: uchar qush, oqar suv, koʻrar koʻz, chopar ot kabi.
Eskartish: bu sufat kelajak zamon feʼli ham boʻladir.
Uchunchi turli olmosh izlariga (11 inchi betga qarangiz) qoʻshilganda ish oti boʻladir.
Sart qilsin “ketari”ga mundan. (“Shayboniynoma”)
Takallum “aylari”da til bilan tishiy labi, Biri aqiyqu, bir injuyu, biri marjon. (Bobir)
Barchin bu yerdan “koʻchari”ni bildi. (“Alpomish”)
19. Buyruqgʻa “qon — gʻan, gan — kan” qoʻshilgʻanda ham sufat boʻladir: oʻqugʻan yigit, yozilgʻan kitob, toshqin suv, ketkan kishi, kelgan kishi kabi (Bu ham olishma izlariga qoʻshilgach ish oti boʻladir: ketkanim, borgʻaning kabi).
20. Doyimlik sufatiga “liqlik” qoʻshilgach “yararliq sufat”ka aylanadir: oʻqurliq kitob, yozarliq soʻz, koʻrarlik bogʻ, oʻturarliq yerda boʻlgʻan oʻqurliq, yozarliq, koʻrarlik, oʻturarlik sufatlari kabi.
Bu turli sufatning “boʻlishsizi” ham boʻladir: unutmasliq soʻz, oʻqumasliq xat kabi.
III. Sonlar Bir kishi, iki ot, uch yogʻoch. Birinchi oy, ikinchi oy, uchunchi oy. Biror tanga, ikishar tanga, uchar tanga. Shunda yozilgan bir, iki, uch; birinchi, ikinchi, uchunchi; biror, ikishar, uchar soʻzlaridan har biri “son” boʻlib: kishi, ot, yogʻoch, oy, tanga soʻzlari “sanalmish” boʻladir.
Sonlar bir narsaning bir kishining (qandayligini emas) nechaligini-qanchaligini koʻrsatsalar ham soʻzlar aro turishlari sufatdan ayirmasizdir.
Shuning uchun bularni ham sufatlardan sanamoq mumkindir.
Sonlar ham tub son, yasama son boʻlib ikiga ajraladir.
Bizda ishlatkan sonlar shunlardir.
Tub son Narsalarni, kishilarni sanamoq uchun aytilaturgʻan sonlar bir, iki, uch, toʻrt, oʻn, yigirma, qirq besh... kabi. Bunlargʻa “sanoq son” deymiz.
Yasama sonlar 1. Saralangan narsalar — kishilardan har birining sarada tutgan oʻrnini belgilatmak uchun aytilaturgʻan sonlar birinchi, ikinchi, uchunchi, toʻrtinchi... kabi. Bunlargʻa “sara son” deymiz.
2. Koʻbrak narsani baravar ulashkanda aytilaturgʻan (soʻzlar) biror tangadan, ikishar qalamdan, uchar daftar, beshar kitob... kabi. Bunga “ulush son” deymiz.
Koʻrinadirkim “ulush son”ning sanalmishka “dan — dan” ham qoʻshmoq mumkin boʻladir.
3. Birtadan kitob, beshtadan daftar, yigirmatadan oltin deganimizda boʻlgʻan birtadan, beshtadan, yigirmatadan sonlari “ulush son” boʻladir.
4. Koʻb narsa koʻb kishining chin sonlarin onglatmay chamalabgina aytmakchi boʻlgʻanda “chama son” ishlatiladir: oʻnlab kitob, yuzlab kishi, yigirmalab bola kabi.
5. Iki “sanoq”ni birga qoʻshib aytganda ham “chama son” boʻladir: iki-uch talaba, oʻn-oʻn besh shahar, yigirma-oʻttiz uy kabi.
Bu turli chama sondagi iki sanoqning orasiga chiziq qoʻymoq kerakdir.
6. Sanoqlarning ketlariga “ov - av” qoʻshilib yasalgan sonlarga “sanalmishsiz” son deymiz.
Chunki bu turli sonlardan keyin sanalmishlari aytilmay qoladir: birov keldi, unlar uchov bordilar, bolalarning oltovini koʻrdim kabi.
Iki, olti kabi oxirida “i — i” boʻlgan sonlargʻa “ov — av” qoʻshilganda “i — i” tovishlari tushub qoladir: ikav, oltov kabi.
“Sanalmishsiz son”larni sufatlar qatorida emas, otlar qatorida sanamoq tuzukroq boʻlar.
7. Biz ikalamiz keldik, unlar uchalasi qoldi deganda koʻrilgan ikala, uchala sonlari bir ishni birdan ortiq kishilarning oʻrtoqlashib qilgʻanlarini bildiradir.
Bunlarga “oʻrtoqlik son” deymiz.
Oʻrtoqlik son birdan ortiq sonlarda boʻladir.
Hamda juda oz ishlatiladir.
Buni ham “sanalmishsiz son” kabi ismlar qatorida sanamoq yaxshidir.
8. Sanalmishlarni oshiribroq koʻrsatmak uchun ishlatilgan yuzlarcha, minglarcha, oʻn minglarcha degan soʻzlariga “oshirma son” deymiz.
9. Bir yutum suv, oʻn qop arpa, bir chekim tamaki, iki qadaq uzum deganda sanoqlardan soʻngra kelgan yutum, qop, chekim, qadaq soʻzlari “oʻlchov otlari”dir.
Sanoqlar otlargʻa qoʻshilib “oʻlchov soni” boʻladir.
Unlardan keyin kelgan suv, arpa, tamaki, uzum kabi otlar esa oʻlchov sonlarining sanalmishlari boʻladir.
Birinchidan yetinchigacha raqamlar bilan koʻrsatilgan sonlarning oʻzlariga-da sanalmishlariga-da koʻblik belgisi boʻlgan “lar — lar” qoʻshilmaydir.
Yetinchi, sakkizinchi raqamlar bilan koʻrsatilgan sonlargʻa ham “lar- lar” qoʻshilsa ham boʻladir: Bolalarning uchovini koʻrdim deganimiz kabi, Bolalarning uchovlarini koʻrdim demak mumkundir.
Unlarning uchalasi keldi deganimiz kabi, Unlarning uchalalari keldilar demak ham mumkundir.
Toʻquzinchi raqam bilan koʻrsatilgan “oshirma son”ning sanalmishiga “lar — lar” qoʻshilsa ham boʻladir: yuz minglarcha odam, yuz minglarcha odamlar deganda ikisi birdir.
Oʻninchi raqam bilan koʻrsatilgan “oʻlchov soni”ning oʻziga-da “sanalmish”gʻa-da “lar — lar” qoʻshilmaydir.
Oʻxshash sufatlari “kabi, oʻxshash, -dek, day — day, yangligʻ, singari” kabi oʻxshatgʻichlar oʻzlaridan burun kelgan ot bilan birga oʻzlaridan keyin kelgan otning sufati boʻladirlar.
Bu turli sufatlarga “oʻxshash sufatlar” deymiz: quyosh kabi yuzi, tonggʻa oʻxshash gavdasi, arslonday qichqirishi, olovday koʻzi, oʻq yangligʻ soʻzi, tamugʻ singari azobi bordir deganimizda koʻrilgani kabi.
Sufatlardan soʻng kelgan otning “sufatli” atalgʻanini yuqorida koʻrgan edik.
Sufat boʻlgʻan soʻz oʻzining “sufatli”si bilan birga kelganda koʻblik belgisi boʻlgʻan “lar — lar” yolgʻiz “sufatli”ga qoʻshiladi.
Qizil bayroqlar, otli askarlar, oʻqutuchi kimsalar kabi.
Sufat boʻlgan soʻz “sufatli”dan ayrim kelganda ot oʻrniga oʻtgan sanaladir-da unga “lar — lar” qoʻshiladir: otlilar keladilar, oʻqutuchilarni koʻrdim, birinchilar oʻtdilar kabi.
Otdan burun emas, feʼldan burun kelgan sufatlar sufat emas, “hol” deb ataladir.
Feʼldan burun kelgan sufatlarning shu feʼlgʻa hol boʻlishi uchun “qanday?”” soʻrogʻiga javob boʻla olmogʻi shartdir.
Qanday yozdi?
Qanday oʻqudi?
Qanday chiqdi?.. soʻrogʻlarigʻa javob: u yaxshi yozdi, u yomon oʻqudi, u birinchi chiqdi, u oʻlgudek qiynaldi, u shoshqin gapirdi, u koʻm-koʻk chiqdi, qoʻshun otli keldi, u fargʻonali koʻrindi... kabi.
Ochar, chopar, toʻkma, qiyma kabi tubda sufat boʻlgʻan, soʻngra ishlatila ishlatila ot boʻlib qolgʻan soʻzlarga “otlashkan sufat” deyiladir.
ІѴ. Feʼllar Keldim Oʻqudim Yozdim Kelsang Oʻqusang Yozsang Kelmadi Oʻqumadi Yozmadi Yuqorida yozilgan soʻzlarning har biri bir feʼldir.
Har bir feʼl, bir ish bilan uning ishlovchisi hamda bir zamonni bildiradir deb yuqorida koʻrgan edik.
Bir feʼl oʻz maʼnosida boʻlgʻan shu uch butoqning oʻzgarishiga qarab oʻzgarishlarga uchraydir.
Feʼlning maʼnosida boʻlgʻan “ish” soʻylovchi tomonidan ishlansa, men yozdim deyiladir.
Eshituchi tomonidan ishlansa, sen yozding deyiladir.
Ikisidan boshqasi tomonidan ishlansa, u yozdi deyiladir.
Soʻylovchi koʻblik esa biz yozdiq deyiladir.
Eshituchi koʻblik esa siz yozdingiz deyiladir.
Boshqasi koʻblik esa ular yozdilar deyiladir.
Demak, feʼlning ishlovchi oʻzgarishiga qarab oʻzgarganidan olti shakl hosil boʻladir.
Bu feʼlning olti shaklini soʻylovchi, eshituchi demay olti raqam bilan koʻrsatuvni muvofiq koʻramiz: Birlik 1. Yozdi 2. Yozdim 3. Yozding Koʻplik 4. Yozdingiz 5. Yozdiq 6. Yozdilar
Feʼlning maʼnosida boʻlgan ish yo boʻluchi bir ishdir, yo boʻlmovchi bir ishdir.
Feʼl ham shunga qarab iki turli boʻladir: boʻlishli feʼl, boʻlishsiz feʼl. Boʻlishli 1. Keldi 2. Keldim 3. Kelding 4. Keldilar 5. Keldik 6. Keldingiz Boʻlishsiz Kelmadi Kelmadim Kelmading Kelmadilar Kelmadik Kelmadingiz
Feʼlning maʼnosida boʻlgan zamon esa “oʻtkan zamon, hozirgi zamon, soʻnggi zamon” boʻlib uchka boʻlinadir.
Feʼllarni ham shu boʻlishka qaratib uch koʻmaga ajratamiz-da: “soʻnggi zamon, hozirgi zamon, oʻtkan zamon feʼllari” deymiz.
Soʻnggi zamon feʼllari Bu koʻmada buyruq, kelajak, shart, oʻtinch, qoʻzgʻatish feʼllari bordir.
Bir ishning boʻlishli yo boʻlmasligini istab aytilgan soʻz “buyruq”dir.
Buyruq bir feʼl boʻlgach, ishlovchining oʻzgarishiga qarab olti shaklda boʻladir.
Tub shaklning boʻlishligʻi yoz, kel, oʻqu, ket kabi soʻzlardir.
Shunga “ma — ma” qoʻshilganda boʻlishsiz buyruqning tub shakli yasalgan boʻladir: yozma, kelma, oʻquma, ketma kabi.
Butun boʻlishliq feʼllar boʻlishliq buyruqning tub shaklidan yasalgan kabi, butun boʻlishsiz feʼllar ham boʻlishsiz buyruqning tub shaklidan yasaladir.
Buyruqning tub shakliga “-sak, ay — ay, -ngiz, -sin- lar — sinlar, ayiq — ayik” qoʻshimchalarini qoʻshib, qolgʻan shakllari yasaladir:
Boʻlishliq buyruq: Yoz, yozsin, yozay, yozingiz, yozsinlar, yozayiq; kel, kelsin, kelay, kelingiz, kelsinlar, kelayik.
Boʻlishsiz buyruq: Yozma, yozmasin, yozmay, yozmangiz, yozmasinlar, yozmayiq; kelma, kelmasin, kelmay, kelmangiz, kelmasinlar, kelmayik.
Buyruqning maʼnosida boʻlgan talabga kuch bermak uchun buyruqning tub shaklida “gʻil — gil” qoʻshiladir: yozgʻil, oʻqugʻil, borgil, koʻrmagil, kelmagil, ketmagil kabi.
Yana shu tilak uchun yozay, yozmay shakllariga “n” qoʻshiladir: yozayin, ishlayin, kelmayin, oʻqumayin, koʻrayin kabi.
Kelajak feʼllar Bizda kelajak feʼllar iki turlidir; Buyruqqa “ar — ar” qoʻshilib bu feʼlning birinchi shakli, yolgʻiz “as — as” qoʻshilib boʻlishsiz birinchi shakli yasaladir.
Shunday qilib, yasalgan birinchi shaklga ishlovchi belgilari boʻlgʻan olmosh izlarining ikinchi turlari qoʻshilsa, bu feʼlning qolgʻan shakllari boʻlar.
Buyruqqa “ajaq-ajak” qoʻshimchalari qoʻshilib bu feʼlning birinchi shakli yasaladir.
Unga ishlovchi belgilaridan birinchi turlilari qoʻshilgʻach, qolgʻan besh shakli yasalgan boʻladir.
Bu feʼlning yasalishi shundaydir: buyruqgʻa “gʻay — gay” qoʻshimchasi qoʻshilib birinchi shakli yasaladir.
Birinchi shaklga ishlovchi belgilarning ikinchi turi qoʻshilib, qolgan besh shakli tuziladir.
Shart feʼl Ishlasang, tishlarsan.
Izlasang, toparsan.
Qor yogʻmasa toʻy boʻlar.
Yuqorida yozilgʻan gaplarda tishlamak (yemak)ning ishlashka, topmoqning izlashka, toʻyning-da qor yogʻmasliqgʻa bogʻli boʻlgani koʻrinib turadir.
Oʻz maʼnosidagi ishka boshqa ishning bogʻlanganligini bildirgan feʼllar “shart feʼl” boʻladir.
Shart feʼl shunday yasaladir: buyruqgʻa “sa — sang” qoʻshimchasi qoʻshib shart feʼlning birinchi shakli yasaladir.
Bu birinchi shaklga ishlovchi belgilari qoʻshilib qolgʻan shakllari tuziladir.
Shart feʼlining 5 inchi “shakli” yozsoq-yozmasoq boʻlsa ham Toshkent oʻzbeklari buning joyida yozsamiz, kelmasamiz, yozmasamiz, kelsamiz deylar.
Bu mahalliy ozchilikda bir ishlatish boʻlsa ham tarixiy, eski bir ishlatishdir.
Soʻngroqda bundan soʻz ochamiz.
Shart feʼlning oltinchi shakli yozsangiz, yozmasangiz boʻlsa-da, bizda yozsanglar, kelsanglar shaklida ham ishlatish bordir.
Shart feʼl boshqa bir ishning oʻziga bogʻli ekanini bildirmasdan, soda oʻzi ishlatilsa, “umid-armon” maʼnosini beradir.
Koʻngli tilagan murodga yetsa kishi, Yo borcha murodlarni tark etsa kishi. Bu iki muyassar oʻlmasa olamda, Boshini olib bir sorigʻa ketsa kishi. (Bobir)
Qoʻzgʻatish feʼl Shart feʼllarga “chi — chi” qoʻshilganda “qoʻzgʻatish feʼl” boʻladir.
Hozirgi feʼllar Hozirgi feʼllarning bizda uch shakli bordir.
1.Ketida choʻzgʻi harfi boʻlgʻan buyruqqa “ydir — ydir” ketida qoʻshilib, choʻzgʻi harfi boʻlmagʻan buyruqqa “adir — adir” qoʻshilib bu feʼlning birinchi shakli tuziladir.
Bu birinchi shaklga ishlovchi belgilarning turlari qoʻshilib, bu feʼllarning qolgʻan besh shakli yasaladir.
Biroq bu feʼlning birinchi, toʻrtinchi shaklidan boshqalarda “dir-dir” qoʻshimchasi tushib qoladir.
Yana umidga oshyon quradir.
Azizbek osonlik bilan jon beradirgan koʻrinmaydir.
Bu feʼlning birinchi, toʻrtinchi shakllaridagi “dir — dir” qoʻshimchasida boʻlgʻan “r” harfi xalq tilida koʻbrak “i-i” harfiga aylantiriladir: Yozadir oʻrnida yozadi Yozmaydir oʻrnida yozmaydi Yozadirlar oʻrnida yozadilar. Yozmaydirlar oʻrnida yozmaydilar deyiladir.
2.Buyruqqa bir ust choʻzgʻisi bergandan soʻng “yotir” qoʻshilib birinchi shakli yasaladir, qolgʻan besh shaklini yasamoq uchun ishlovchi belgilarining ikinchi turlarini shul birinchi shakliga qoʻshmoq kerak.
Yozmoq — ketmak kabi ish otlarigʻa “da — da” qoʻshilib bu feʼlning birinchi shakli yasaladir.
Qolgʻan besh shaklni tuzmak uchun ishlovchi belgilarining ikinchi turlarini shu birinchi shaklga qoʻshmoq kerakdir.
Bu feʼlning birinchi shakliga “dir — dir” ham qoʻshiladir.
Tubdan bu feʼl bizning shevada yoʻqdir.
Boshqa shevadagi turk matbuotidan soʻng zamonda bizga oʻtib qolgandir.
Bu feʼlning boʻlishsizi bizda ishlatilmaydir.
Oʻtkan feʼl Oʻtkan feʼllar koʻmasinda uch turli feʼl bordir: koʻrilgan feʼl, eshitilgan feʼl, hikoya feʼli.
Koʻrilgan feʼl Bu feʼl bir ishning oʻtkan zamonda boʻlib-boʻlmaganini bildiradir.
Buyruqqa “di — di” qoʻshilgʻach, “koʻrilgan feʼl”ning birinchi shakli tuziladir.
Shu birinchi shakliga birinchi turli ishlovchi belgilarini qoʻshib bu feʼlning qolgʻan besh shakli yasaladir:
Bu feʼlning oltinchi shakli yozdinglar, keldinglar, yozmadinglar, kelmadinglar deb ham ishlatiladir.
Bu feʼlning beshinchi shakli Toshkent shevasida (yozdiq oʻrnida) yozdimiz, yozmadimiz deb...
Eshitilgan feʼl Bu feʼl bir ishning koʻbdan beri boʻlgan yo boʻlmagʻanin xabar beradi.
Eshitilgan feʼlning bizda iki turlisi bordir: 1.Buyruqgʻa “gʻan — gan” qoʻshiladir.
Bu bilan hosil boʻlgʻan birinchi shaklga ishlovchi belgilaridan ikinchi turlisini qoʻshmoq bilan bu feʼlning qolgʻan besh shakli yasaladir: yozgʻan, yozmagʻan, kelgan, kelmagan.
Buyruqqa “mish-mish” qoʻshilib bu feʼlning birinchi shakli tuzilgandan keyin ishlovchi belgilari bilan qolgʻon besh shakli yasaladir: yozmish, yozmishman, yozmishsan.
Hikoya feʼli
Bu feʼl bir ishning yaqindagina boʻlib-boʻlmaganidan xabar bermak uchun ishlatiladir.
Buyruqgʻa “-pdir” qoʻshimchasi qoʻshilib bu feʼlning birinchi shakli yasaladir.
Shu birinchi shakliga ishlovchi belgilari qoʻshilib qolgʻan besh shakli tuziladir: yozipdir, yozipman, yozipsan.
Qoʻshma feʼllar Yozdim, boshladim.
Bizda yuqoridagi iki feʼl bir-biriga qoʻshilib, ikisining maʼnolaridan aralash “bir maʼno” beraturgan bir feʼl boʻladir: yoza boshladim, kela boshladim kabi.
Bunga bir “qoʻshma feʼl” deymiz.
Qoʻshma feʼlda maʼnoning ogʻirligi birinchi feʼlda boʻlib, ikinchi feʼlning maʼnosi unga “qayd” boʻlib qoladir.
Qoʻshma feʼl yasamoq uchun birinchi feʼlning buyrugʻi, keti choʻzgʻili boʻlsa “y”, keti choʻzgʻisiz boʻlsa “a- — a” qoʻshiladir-da, ikinchi feʼl oʻz holicha qoladir: yoza boshladi, oʻqiy berdim, yiqila qol, oʻlayozding, soʻylayturgʻan kabi.
Qoʻshma feʼlning zamon bilan, ishlovchi bilan, boʻlishlik-boʻlishsizliq bilan oʻzgarishlari hamasi ikinchi feʼlda boʻladir.
Birinchi feʼl oʻzgarmay qoladir: yoza boshladim, yozmay boshladim deganda bu iki feʼlning ikalasi boʻlishliq feʼldir; negakim, ikisida ikinchi feʼl boʻlishlidir: yoza boshlamadim, koʻra olmading deganda bu iki qoʻshma feʼlning ikalasi ham boʻlishsiz feʼldir.
Negakim, ikisining ham ikinchi feʼllari boʻlishsizdir.
Ayrim feʼlning zamon bilan, ishlovchi bilan, boʻlish(sizliq)-boʻlmasliq bilan qanchalar oʻzgarib turganini koʻrdik.
Mana qoʻshma feʼlning ham xuddi shuncha oʻzgarishlari boʻladir.
Qisqacha aytkanda, ayrim feʼlning toʻrt koʻmasi boʻlgani kabi buning ham shunday toʻrt koʻmasi bordir.
Qoʻshma feʼllar bildirganlari maʼnoga koʻra necha turli boʻladir: 1. Boshlov feʼli: yoza boshla, yoza boshlama, yozmay-boshla, koʻra-boshlamadim, tusha-boshlading, bora-boshla, kela-boshlagan... 2. Yaqinlash feʼli: oʻla-yozdilar, kira-yozmadim, kira-yozding, yiqila-yozgʻansan, koʻrmay-yozdingiz... 3. Oshiqma feʼli: yoza-qol, yozmay-qol, ayta-qoldi, eshita-qolmas, bora-qolajaq, ura-qoldi, aylana-qolay, bera-qoldilar... 4. Dovom feʼli: yoza-berdi, gapura-berma, oʻquy-berasan, ayta-ber, keta-bering, ura-bergan, socha-berdim, toʻkila berdilar, ola-berma... 5. Boʻldirish feʼli: bora-olarman, tura-olmaysan, koʻra-olajakman, olol-mayman, keta-olarmiz, kelolmay-miz, berolmaysan, qoʻyolmaysiz... 6. Boʻlmoq, qilmoq, etmak kabi feʼllar; arabcha, turkcha sufat yo otga qoʻshilib bir feʼl boʻladirlar.
Mumkun boʻldi, yaxshi etding, men uni kulgi qildim, men seni doʻst tutdim kabi.
Xat yozdim, shahar bordim, oʻgʻri tutdim, ish qildi deganda bu soʻzlarimizdan hech biri qoʻshma feʼl boʻlmaydir.
Negakim, bunlardagi ot bilan feʼl orasida “ni-ni” yo “ga-ga” qoʻshimchasi keltirib aytkanda maʼnolari buzilmaydir.
Xat yozdim — xatni yozdim, shahar bordim — shaharga bordim, oʻgʻri tutdim — oʻgʻrini tutdim, ish qildim — ishni qildim kabi.
Yuqoridagi qoʻshma feʼllarda esa feʼl bilan ot orasida “ni-ni”, “ga-ga”ni keltirgach maʼnolari buziladir.
Mumkun boʻldi oʻrnida mumkunni boʻldi, Yaxshi etding oʻrnida yaxshini etding, Doʻst tutdim oʻrnida doʻstni tutdim deb boʻlmaydir.
Bir feʼl yo bir ot koʻmakchi feʼlga qoʻshilib ham qoʻshma feʼl boʻladir. Bu turli qoʻshma feʼlni bilmak uchun boshqa koʻmakchi feʼlni bilishimiz lozimdir.
Koʻmakchi feʼlning oʻzagi, buyrugʻi er ish oti ermakdir.
Biroq bunlarning ikisi ham ishlatilmaydir.
Bu oʻzakdan yasagʻan feʼllarning ishlatilgan baʼzilari shunlardir: 1. Edi, edim, eding, edilar, edi, edingiz. 2. Erir, erirman, erirsan, erirlar, erirmiz, erirsiz. 3. Ekan (dir-dir), ekanman, ekansan, ekanlar, ekanmiz, ekansiz. 4. Emish, emishman, emishsan, emishlar, emishmiz, emishsiz. 5. Esa, esam, esang, esalar, esak, esangiz. 6. Emas, emasman, emassan, emaslar, emasmiz, emassiz (bunlar aslida erdi, erkan, ermish, ersa boʻlib soʻngralarda “r” harfi tushib qolgʻan).
Yuqorida olti raqam bilan koʻrsatilgan koʻmakchi feʼllardan beshtasining boʻlishsizini yasamoq uchun unda burun “emas” feʼlini keltirmak kerak: 1. Emas edi, emas edim... 2. Emas erir, emas erirman... 3. Emas ekan, emas ekanman... 4. Emas emish, emas emishman... 5. Emas esa, emas esam...
Koʻmakchi feʼlning ishlatilishi Bu koʻmakchi feʼli oʻtkan feʼllar koʻmasidan “koʻrilgan feʼlga” qoʻshilmaydir; soʻnggi zamon feʼllar koʻmasidan qoʻzgʻatish feʼliga ham qoʻshilmaydir.
Boshqa hamalariga qoʻshilib ulardagi “xabar” maʼnosini “hikoya” maʼnosiga aylandiradir: 1. Men kelib edim, u kelmab edi, sen koʻrib eding. 2. Men kelmish edim (kelmishdim), u kelmas edi (kelmamishdi)... 3. Men kelgan edim (kelgandim), u kelmagan edi (kelmagandi — kelgan emasdi)... 4. Sen yozmoqda eding, unlar yozmoqda edilar... 5. Men yoza edim. 6. Sen yoza eding, sen yozmay eding... 7. Yozsa edi, yozsang edi, yozsa edi, yozsang eding... 8. oʻqutgʻay edim, koʻrmagay eding, oʻqutmagʻay edingiz... 9. Yozajak edi, kelmayajak edi, yozajaq edi(m), yozmayajaq edim. 10. Yozar edim, yozmas edim (yozmas-dim), oʻqur edim. 11. Kelayotir edi (kelayotir-di), kelayotirman...
Koʻmakchi feʼllardan edi, ekan, emish shakllari “di — di, kan, mish” shakllarida qisqartirilgʻanda tomirdan chiziq (-) bilan ajratiladir: kelmish-dim, yozar-kan.
Koʻmakchi feʼllar sufatga, otga ham qoʻshilib qoʻshma feʼl yasaydir: u kun kelgan kishi Ahmat edi; bizning bayroq qizil edi; men ichkan suv ekan; u bizda oʻqitgʻuch(i) emish kabi.
Feʼllarning boblargʻa ayrilishi Ahmat sabogʻini oʻqudi; Muallim talabani chaqirgʻan; Choʻlpon sheʼrini yubormaydir.
Yuqoridagʻi gaplarda oʻqudi, chaqirgʻan, yubormaydir soʻzlari feʼllar boʻlib Ahmat, muallim, Choʻlpon shu feʼllarning ishlovchilaridir.
Biz bu feʼllarni ishlovchilari bilangina: Ahmat oʻqudi; Muallim chaqirgʻan; Choʻlpon yubormaydir deganda soʻzimizni tinglagan kishi “nimani? kimni?” deb, albatta, soʻraydir.
Biz shu soʻroqlargʻa javob boʻlsin deb sabogʻini, talabani, sheʼrini degan boʻlamiz.
Demak: bu feʼllar, oʻz ishlovchilaridan sodir boʻlgach taʼsirlari boshqa bir kimsa yo boshqa bir narsaga tushadir; u ham saboq, talaba, sheʼrdan iboratdir.
Ishlovchilan sodir boʻlgach taʼsirlari boshqa bir narsa yo kimsaga tushkan feʼlga birinchi bob “oʻtish feʼl” deymiz — bu bir.
Yogʻmur yogʻmaydir; Bulutlar ketkan; Quyosh chiqdi.
Bu gaplardagi yogʻmaydir, ketkan, chiqdi soʻzlaridan keyin “nimani? kimni?” degan soʻrashlar boshlaydir.
Demak: bu feʼllar oʻz ishlovchilaridan sodir boʻlgach, taʼsirlari boshqagʻa tushmaydir, bunday feʼlga ikinchi bob “salt feʼl” deymiz — bu iki.
Sharif Tursun bilan soʻzlashdi.
Tursun bilan Sharif soʻzlashdilar.
Iki oʻrtoq soʻzlashdilar.
Bu gaplarda koʻrganimiz soʻzlashdi, soʻzlashdilar feʼllari bir ishning iki ishlovchi tomonidan bir-birlariga qaratib ishlanganligini bildiradir.
Bunday feʼlga uchinchi bob “oʻrtoqlik feʼl” deymiz.
Oʻrtoqlik feʼlni yasamoq uchun boʻlishliq buyruqgʻa “ish - ish” qoʻshiladir: yozishadir; yozisharmiz; kelishkanmiz kabi.
Bularni boʻlishsiz qilmoq uchun “ish — ish”dan soʻng “ma — ma” qoʻshiladir: yozishmaydir, yozishmaymiz, kelishmagansiz kabi — bu uch.
Bu boblarning har biridan boshqa boblar yasash Bu uch feʼlning (boblari) tub boblaridir.
Bunlarning har biridan boshqa boblar tuzmak uchun ayrim qoidalar bor.
Oʻtim feʼllarining boʻlishliq buyruqlariga “tir — dir” qoʻshilib ikinchi daraja “oʻtim feʼl” yasaladir. Buni boʻlishsiz qilmoq uchun “tir - dir”dan soʻng “ma — ma” qoʻshiladir: “-tir” qoʻshilgani: ochtir, ochtirma, chektirma, chektir, chektiradir. “-dir” qoʻshilgani: yozdir, yozdirma, bildir, bildirma, bildirgan. Bir xil feʼllarga “-tir” qoʻshilmasidan yolgʻiz “-t” bir xilda yolgʻiz “-r”gina qoladir: “-r” qolgani: uchir, oshirdilar, pishirganlar. “-t” qolgani: yiqit, oʻqut, bezat, yasatmading, oʻqutmadim.
“Salt feʼl”lardan ham yuqoridagi qoidagʻa qarab oʻtim feʼllar yasaladir. Biroq bunlar maʼno eʼtibori bilan birinchi daraja oʻtim feʼl boʻladirlar: “-tir” qoʻshilgʻani: keltir, keltirmaydir, keltirgan, keltirmayajak. “-dir” qoʻshilgʻani: sindir, qondirma, mindirding, mindirdilar. “-t” qoʻshilgʻani: yasatgʻanlar, oʻynatingiz, oʻlturtmadim, oʻynat. “-r” qoʻshilgʻani: tushirsa, tushirmasa, chiqargʻil, botirma.
Yuqoridagi qoidalardan tashqari har iki bobdan ham baʼzi oʻtim feʼllar yasalgʻandir. Koʻrgach, koʻrsat, toʻygʻur, turgʻur, etkingiz kabi.
Oʻrtoqliq feʼllar yolgʻiz “-tir” qoʻshimchasi bilangina oʻtim feʼlga aylanadir: Kelishtirdim, kelishtirmadim, buzishtirdilar, irishtirgʻanlar, aytishtirmadim, alishtirsa, alishtirmasa kabilar.
Yuqorida koʻrganimiz oʻtim feʼllarni yanadan orttirmoq uchun “tir-t” qoʻshimchasi qoʻshiladir; “Tir-dir-r” bilan tuzilganiga “t” qoʻshilgʻani Bildirt, sindirt, yozdirt, bildirma, chektirting, ottirt- tilar, keltirtmadilar, pishirt, ichirtma, chiqartib, botirtqan edim. “t” tuzilganiga “tir” qoʻshilgani Oʻquttir, yashattir, oʻquttirmadilar, yasattiramiz, bezattirmagan, koʻrsattirmagan edim, tinglattirma.
Sen kitobni ochding — kitob ochildi.
Muallim meni chaqirdi — men chaqirildim.
Shogird sabogʻini yozgʻandir — saboq yozilgandir.
Birinchi qatordagi ochding, chaqirdi, yozgʻandir feʼllari oʻtim feʼllardir.
Bu feʼllarning ishlovchilari sen, muallim, shogirddir, shu ishlovchilarni gapdan chiqaramiz-da joylarida kitob, men, saboq soʻzlarini qoʻshib yuqoridagi feʼllarini shularga nisbat berib aytamiz: kitob ochildi, men chaqirildim, saboq yozildi.
Bunday qilgʻanda ochding, chaqirdi, yozgʻan feʼllarini bir oz oʻzgarib qolganini, buyruqlarigʻa “il — il” qoʻshimchalarining qoʻshilganini koʻramiz.
Bu feʼllarga “majhul” (belgisiz) feʼllar deyiladir, bu yuqoridagi uch bobning toʻrtinchisidir.
Oʻrtoqliq, oʻtim, salt boblarining hamasidan, buyruqgʻa “il — il” qoʻshmoq bilan majhul (belgisiz) feʼl yasaladir.
Bu feʼlning boʻlishsizidagi “ma — ma” qoʻshimchalari “il — il”dan soʻng keladir: yozildi, yozilmadim, oʻqulgʻan, oʻqulmagʻan, beriladir.
Oʻtim feʼllardan majhul feʼl Yozdirildi, oʻqitilmaydir, oʻquttirilsa, yasattirilgʻan, kelishtirilsin, yigʻishtirilgʻan, irishtirilmaydir, kelishtirilmaydir.
Oʻrtoqlik feʼl Yorishildi, kelishilgan, soʻzlashilgay, yiroqlashilgʻay, yozilishmaydir, kelish(il)magay, soʻzlashilmagan, yiroqlashilmagʻan.
Salt feʼl Borildi, chiqildi, yurildi, charchaldi, etildi, borilmadi, chiqilmadi, yurilmadi, etilmagan. Bil, qol, kel kabi keti “-l” boʻlgʻan buyruqlardan “majhul” feʼl yasamoq uchun yana “il — il” qoʻshimchasi qoʻshilmaydir.
Bunlarning majhullari “in — in” qoʻshimchasi bilan tuziladir. Bilindi, kelindi, kelinadir, shilingandir, qilinadir, olingandir, ilinmish kabi.
Keti “-l” boʻlmagʻan buyruqlargʻa ham “il — il” qoʻshilib tuzilgan bir turli feʼl bor; koʻrinadir, oʻygʻandi kabi.
Bu turli feʼlni majhul feʼllar qatorida sanay olmaymiz.
Chunki bunlarning majhullari koʻriladir, yoʻqotildi feʼllaridir.
Koʻrinmak, oʻygʻotmoq, koʻrilmak, oʻygʻatilmoq orasidagi ayirma buyukdir.
Bular “oʻzlik feʼl” boʻladir, biz bu “oʻzlik” feʼllarini majhullari bilan birga yozib koʻrsatamiz: Majhullar: koʻrildi, yuvildi, sevildi, tortildi, bezaldi, yasaldi, oʻrgatildi, ovutildi. Oʻzliklar: koʻrindi, yuvindi, sevindi, tortindi, bezandi, yasandi, oʻrgandi, ovundi.
Bilinmak, shilinmak, qolinmoq kabi iki “-l”ni bir yerda keltirmaslik uchungina “in — in” bilan tuzilgan “majhul” feʼllar ham “majhul” ham “oʻzlik” feʼli boʻlib ishlatiladir.
Ikinchi oʻrindan yasalgʻan feʼllar
Buyruqgʻa emas, ot-sufatka qoʻshimchalar qoʻshib tuzilgan feʼllarga “ikinchi oʻzakdan yasalgan feʼllar” deymiz, bu turli feʼllar ot yo sufatka, koʻbrak “la-la” qoʻshib yoziladir: Kuchlamak, majbur etmak Ulugʻlamoq Taʼzim, hurmat qilmoq Oqlamoq Gunohsiz topmoq Qoralamoq Gunohli topmoq Tishlamak Tish bilan olmoq Qishlamoq Qishda turmoq Tayoqlamoq Tayoq bilan urmoq.
“Lash — lash”, “lan — lan”, “ay — ay” bilan yasaladir: Soʻllashmoq, qizillashmoq, oʻklashmak, qizarmoq, koʻchirmak, oqarmoq, otlanmoq, sargʻaytmoq, koʻpaytmak, ozaymoq kabi.
1. Temirni koʻrdim, Temir menga daftar berdi.
2. Oʻrtogʻimga bordim, oʻrtogʻimdan kitob oldim.
Yuqoridagi gaplardan Temir bilan oʻrtoq soʻzlari ikishar yoʻla aytilgan.
Bu qoidagʻa koʻra buzuq emas boʻlmasa ham eshitilishda sovuqdir.
Bu gaplarni yengillatmak hamda bir soʻzni iki yoʻla qaytarib aytishdan qutulmoq uchun ikinchi yoʻla aytilgan Temir ham oʻrtoq soʻzlarini “u” soʻzi bilan almashtiramiz-da Temirni koʻrdim, u menga daftar berdi.
Oʻrtogʻimga bordim, undan kitob oldim deymiz.
Bir kishiga yozding! demakchi boʻlgʻanda uning otini aytib Ahmat yozding demaymiz-da, sen yozding deymiz.
Koʻbga qarab yozdingiz demakchi boʻlganda hamasining otini aytib turmaymiz-da siz yozdingiz deymiz.
Bir kishi oʻz otini “men” soʻzi bilan koʻb kishilar oʻz otlarini “biz” soʻzi bilan almashtiradirlar.
Bir yoki bir necha otlarga olishtirilib keltirilgan shu qisqa soʻzlargʻa “ot olishmalari”, yaʼni yolgʻuzcha “olmosh”lar deymiz.
Olishmalar shulardir: Ot olishmalari Birlikda: 1. U 2. Men 3. Sen Koʻplikda: 4. Ular — unlar 5. Biz — bizlar 6. Siz — sizlar
Koʻrsatkich olmoshlari Yaqin koʻrsatkichlar: Bu — bul, Shu — shul, Ushbu, Mana, Mana bu, Mana u, U — ul, oʻsha — oʻshal, Ana, Ana u (anu), Bular - bunlar, Shular, Ushbular, Manavlar, Mana bular, Mana ular, Ular — unlar, Oʻshalar, Anavlar, Ana ular.
Soʻrash olishmalari Nechun? nuchuk? nega? nenday? qanday? qalay? qachon? qay- da? qayoq? kim? nima? qancha? necha? Bulardan “kim” — kimsalardan, “nima” — narsalardan, “qachon” — chogʻdan, “qayda, qayoq” — oʻrundan, “qancha” — oʻlchovdan, “necha” — sondan, “qanday, nuchuk” — holdan, “nechun, nega” — sababdan soʻrashqa ishlatiladir.
Koʻmakchi soʻzlar Soʻzning yetinchi turi “koʻmakchi soʻzlar”dir.
Koʻmakchi soʻzlarning besh turli soʻzdan ayirmasi shundaydir.
Bular ot, feʼl, sufatlargʻa qoʻshilaturgan qoʻshimchalarning hech birtasini qabul qilmaydir: aslaga, siragʻa, engdan deyilmaydir.
1. Kuchaytish koʻmakchilari: asru, juda, hech, albatta, asla, sira, eng, butkul, xuddi. Bunlar bir gapning yo bir soʻzning maʼnosini kuzatmak uchun ishlatiladir.
Ishlatilishlari shundaydir: Biz seni “asla” koʻrmadik.
Bu “asru” uzundir.
Sen meni “hech” koʻrmading.
U “juda” qisqadir.
Bu kitob “sira” bitmaydir.
Erta “albatta” boramiz.
“Eng” yaxshi bir kitob ber!
“Chindan” koʻb gaplashding.
2. Oʻrun koʻmakchilari: ora, ichra, oʻzaro, oʻzra. Shahar “ora” kirdim.
Uy “ichra» oʻtirdiq.
Bosh “oʻza” qoʻydim.
Tagʻin, daxi, bilan, -ala, -la, yana, ham, da — da soʻzlari iki maʼnoni yigʻib, qabatlov koʻmakchi boʻladir.
Mana “tagʻin” keldi; bu “daxi” keldi.
Sharif ila Karim keldi.
Yana yoz!
Sen “ham” yoz!
Ahmat, Sharif “ham” Karimni koʻrdim.
Sharif kelgan edi, Ahmat-da keldi.
Yoʻqsa, agar, agarcha bunlar shart koʻmakchilaridir.
Bunlardan agar bilan agarcha soʻzlari forsi(y)chadir.
Bizda ishlatilishlari sira lozim emasdir.
Chunki Agarcha sen kelmading men keldim degan gapning turkcha-oʻzbekchasi Sen kelmasang-da men keldimdir.
Agar kelsang deganda ham agar ortiqchadir.
Kelsangning oʻzidan agar onglashiladir.
Balkim, yo, yoki, yoxud soʻzlari aniqsizliqni bildiradir.
Koshki, shoyad orzu koʻmakchisidir.
Essiz, afsus, attang, a, hay attang armon koʻmakchilaridir.
Sayin — sayi nisbat koʻmakchisidir.
Iki feʼlning maʼnolari orasidagi bogʻlanishlarini koʻrsatadir: U borgʻan “sayin” biz qochdiq, Quyosh koʻtarilgan “sayin” havo isina bordi.
“gʻina — gina, qina kina, faqat” — bunlar cheklash koʻmakchisidir.
Faqat biz keldik, birgina kelmay qoldiq.
“Kim, ki” tafsir, izoh koʻmakchisidir.
Bildiramankim, eʼlon qilinadirki...
Biroq, lekin soʻzlari aytilgan bir gapdan bir narsani “chiqarish” koʻmakchisidir.
Hama oldilar, “biroq” men qoldim.
Uchun, chunki — sabab koʻmakchisidir.
“Cha — cha” — chama koʻmakchilaridir: yigirmacha, yuzcha, minglarcha. Nisbat koʻmakchisi ham boʻladir: Ruscha, turkcha, arabcha gapuradir, insonlarcha ishlaydir.
Zamon koʻmakchisi ham boʻladir: men kelgancha oʻtir.
Dovur - bir ishning soʻngrasini koʻrsatmak uchun ishlatiladir: Shaharga dovur boramiz, yuz yilgʻa dovur kutamiz.
Dovur oʻrnida “cha — cha” ham ishlatiladir.
Ox, uf, ax — bunlar qaygʻi, tuygʻi koʻmakchilaridir.
Belgilar “-mi” soʻrov belgisidir.
“-ning” bir narsaning kimga, nimaga qarashligʻini koʻrsatadir — qarash belgisidir: Uning bogʻchasi, bogʻchaning eshigi, Sharifning kitobi, Elbekning sheʼri.
Qarash belgisi bir otqa qoʻshilgach, undan keyin kelgan bir otga uchinchi turli “olmosh izlari” qoʻshiladir.
Barchasi, qopchasi, mening qalamim, sening qogʻozing, ularning sheʼrlari, sizning ishingiz, bizning turishimiz kabi.
“niki — niki” bu ham qarash belgisidir.
Bu kitob Ahmatniki, bu sheʼr Botuniki.
“gʻa — ga, dan — dan, da — da, ni” bunlar bir feʼlning ishlovchidan boshqa kimga, nimaga nisbat boʻlganini koʻrsatadir.
“ni — ni” tushma belgisidir.
Men kitobni yozdim deganda yozmoq ishi taʼsirining kitobga tushkani bilinadir.
“ka — qa, ga — ka” borish belgisidir: Maktabka bordim, shaharga qochdim, talabaga kitob berdim deganda bundagi feʼllardan maktab, shahar, talabaga qaratgʻan bir harakat borligi onglashiladir.
“dan — dan” chiqish belgisidir.
Uydan keldim, kitobdan ongladim deganday feʼllardan onglashilgan harakatning uydan, kitobdan boshlangani onglashiladir.
“da — da” oʻrun belgisidir.
Uyda oʻturdim, maktabda yozdim deganda feʼllarning oʻrunlari bilinadir.
IMLO — ISTILOH KOMISIYASIDAN Imloda, istilohda boʻlgʻan chatoqliqlarning tomirigʻa bolta urush maqsadi bilan Oʻzbekiston maorif komisarligi yonidagi ilmiy shoʻro tomonidan maxsus “Imlo va istiloh” komisiyasi tashkil qilinib ishka boshladi.
Komisiya imlo masalasida lotin alifbosi uchun qabul qilingʻan asosni hozirdan boshlab arab harflari bilan yozilgan kitoblarda ham amalga qoʻya boshlashqa qaror berdi.
Lekin katta oʻzgarishlar yasalmasin uchun lotin alifbosiga kirmay qolgʻan baʼzi bir harflarni ( ح ,ع kabilarni) arab alifbosi bilan yozilgan kitoblarda saqlashqa qaror berdi.
Baʼzi soʻzlarning yozilishi toʻgʻrisida ham maxsus qarorlar chiqardi.
Bu qarorlarning hammasi “Maorif va oʻqitgʻuchi” jurnalida eʼlon etilgusidir.
Shu qarorgʻa koʻra Fitratning “Sarf”i hali yangidan qaralib chiqib, imlosi tuzatildi.
Baʼzi istilohlari ham oʻzgartirilib boshqa istilohlar qabul qilindi.
Komisiya tomonidan qabul qilingʻan istilohlar qatʼiy boʻlib, boshqa maktab kitoblarida ham istilohlar amalgʻa qoʻyilgusidir.
Komisiyada baʼzi bir istilohlar ustida boshqaliqlar boʻldi.
Shuning uchun buning kabi vaqtlarda har iki tomonning ilgari surgan istilohini yozishqa (bittasini pastka, bet oxirigʻa) qaror berildi; Sufat — turiq, feʼl — qiliq kabilar.
Tajriba natijasida unisi yo bunisi qabul qilinib, vaqti bilan bittasi yoʻqolur.
Bu yoʻlda muallimlarimizning fikr va yordamlarini kutib qolamiz.
TILIMIZNING TARIXIY OQIMI Oʻruslar Turkistonga kelmasdan bir-iki mulchar (asr) burunroqdan olib soʻng kunlargacha bizning yalpi (umumiy) bir otimiz yoʻq edi.
Oʻzbeklar Turkistonga kelib Chigʻatoy hukumati sanalgʻan temuriylarni quvgʻandan soʻng unsiz ham xalq orasigʻa tuzuk kengashmagʻan chigʻatoyliq unvoni oradan chiqarila boshladi.
Buning joyigʻa qabila unvonlari xonlik, beklik unvonlari birlashdi.
Oʻruslar kelgandan soʻng sart unvoni umumiylasha boshladi.
Biroq “sart” soʻzi (arablarning ajam soʻziga oʻxshab) turk boʻlmagʻanlargʻa taqila kelgan edi.
Milliy uygʻonishimizning boshida turgʻanlar bu unvonni qabul etmadilar.
“Sart” soʻzi yoʻqdir, deb qichqira boshladilar.
Turk, musulmon, turkistonli kabi unvonlarni saqlamoqchi boʻldilar.
Buyuk inqilobdan keyin bu unvonsizlikdan qutulmoq ehtiyoji butun kuchi bilan oʻzini koʻrsatdi.
Har kim “Biz kim boʻlamiz?” deb oʻz-oʻzidan soʻray boshladi, oʻzbek unvoni yararlik koʻrildi, qabul etildi, turli eʼtirozlargʻa qaramasdan bu kun bu unvon hayotga aralashib qoldi.
Biz mana shunday unvondan unvonga ogʻdirila turgʻanda burungi unvonimiz boʻlgʻan “chigʻatoy” soʻzi adabiyotimizdagina oʻz kuchini saqlab keldi, oʻzimiz turkistonli, movarounnahrli, musulmon, sart boʻlaturgʻan paytlarda tilimiz “Chigʻatoy tili”, adabiyotimiz “Chigʻatoy adabiyoti” boʻlibgina qoldi.
Bu “Chigʻatoy tili” qanday tildir?
Turkchaning qaysi shevasiga kiradi?
Tarixi nuchukdir?
Shuni koʻrib oʻtishimiz kerak.
Hijriy 466 (yil)da qashqarli Mahmud ibni Husayn tomonidan yozilgan “Devoni lugʻatit turk”ning koʻrsatishiga qaragʻanda, hijriy 5 mulcharda (asrda) turk tili iki buyuk tarmoqqa ayrilgʻan.
Oralarida sarfchada, lugʻatchada anchagina ayirma boʻlgan.
Bu iki tarmoqning bir “Devoni lugʻat”ning aytkaniga koʻra, “Oʻgʻuz turkchasi”, biri esa “xoqoniy turkchasi” yo sodacha “turkchadir”.
Umumiy turk tilini sharq turkchasi; gʻarb turkchasi deb ayirmoqning-da asosi “Devoni lugʻat”ning shu soʻzlariga borib tiraladir.
Bu kun sharq turkchasi deganimiz turkcha “Oʻgʻuz turkchasi”ga muqobil, unga “yondosh” boʻlgʻan shu xoqoniy turkchasidir.
“Devoni lugʻat”ning soʻziga koʻra bu xoqoniy turkchasi turklarning rasmiy, adabiy tillari emish, turk tillarining eng “fasih”i ham shu emish.
Xoqoniy turkchasi “Jikil-chegil”, “Taxsi-tuxsi” (yaʼni, qorluq) turklarning shevasi emish.
Bolasogʻun, Taroz, Madinat ul-baizada yashaguchilar sugʻdcha gapirsalar ham, xoqoniy turkchasini bilar emishlar.
“Azpijob”dan Bolasogʻungacha yoyilib “Orgʻu” oʻlkasi sanalgʻan joylarda ham, xoqoniy turkchasining bir oz buzilgan shakli ishlatilar emish, Qashqarning shahar tili ham, shu xoqoniy turkchasi emish.
Uygʻurlar ham xoqoniy turkchasi bilan soʻylashar ekanlar, biroq unlarning oʻzlariga maxsus shevalari ham bor emish.
Hijriy 426 (yil)da, yaʼni “Devoni lugʻat”dan toʻrt yilgina burun Qashqarda yozilgʻan “Qutadgʻu bilig” bilan, qashqar tilida yozilgani maʼlum boʻlgʻan “Hibat ul-haqoyiq”ning shu xoqoniy turkchasining bu yuqorida yozilgan soʻzlaridan ochiq anglashiladir.
“Devoni lugʻat”da Orgʻu oʻlkasidan sanalgʻan Sayramdan chiqqan Ahmat Yassaviy hikmatlarini ham shu doiraning bir oz buzuq shevasiga kirgizishka toʻgʻri keladir.
Sharq turkchasining butun qabila shevalari ustida umumiy adabiy, rasmiy bir shevasi borligi ham u shevada anchagina shevalar yozilgani yuqoridagi izohdan maʼlum boʻladi.
Bu shevani xoqoniy turkchasi deb atamoqqa eski bir zamonda Qashqarda chiqqan til olimi Mahmudning soʻzlariga tayanib oʻzimizni haqli topamiz.
Yolgʻiz turk dunyosigina emas, Osiyoni qoʻrqunch bir suratda qaynatib, titratib yuborgan chingiz istilosidan soʻng Oʻrta Osiyoda xon boʻlgan Chigʻatoygʻa nisbat berilib, Oʻrta Osiyo adabiy tiliga chigʻatoy tili va u shevada yozilgan narsalarga, umuman, chigʻatoy adabiyotining bir-biriga chogʻishtirib qarasoq xoqoniy turkchasining Chingiz chiqishi bilan boshqa shevalarga aralashib islom-eron taʼsiri ostiga ham anchagina kira qolib chigʻatoy unvonini olganini koʻrmak mumkundir.
Xoqoniy turkchasida qabila shevalarining ustiga turgʻan adabiyotlik holi bor.
“Devoni lugʻat”ni yozgʻan qashqarli Mahmud bu shevani xoqoniy turkchasi degani kabi orasira yolgʻiz “turkcha” deb ham qoʻyadir.
Bu hollarni biz Chigʻatoy turkchasida ham koʻramiz.
Chigʻatoycha Oʻrta Osiyoda yashagan turkiy qabila shevalarining hammasidan yuqori turgan adabiy, rasmiy, baynal qabilaviy bir tildir.
Navoyi kabi Chigʻatoy shoirlari oʻzlarining bu adabiy shevalariga sodacha “turkcha” otini berganlar.
Chigʻatoy adabiyotining eng birinchi asari sanalgʻan Rabgʻuziy “Qisas ul-anbiyo”sining shevasi “Qutadgu bilik”, “Hibat ul-haqoyiq” kabi xoqoniy turkchasida yozilgan kitoblarning shevasini eslatadir.
Zotan, chigʻatoy turkchasi oʻzidan yuzlab yil burun hukum surgan bir adabiy shevani oz vaqtda tubdan yoʻqotib, uning joyini oʻzi ololmas edi.
Mana shu dalillarga tayanib ayta olamizkim: chigʻatoy turkchasi, chigʻatoy adabiyoti; xoqoniy adabiyotning (Qashqardan Hirotgacha boʻlgʻan) yoʻli uzun yili koʻp bir safar natijasida oʻzgarib, islom-eron taʼsiri ostida qolgan ikinchi bir shakldir.
Mana shunday boʻlib maydonga chiqqan chigʻatoy tili kun sayin eron, arab taʼsirlariga berilib musulmonlasha bordi.
Navoyi zamonlarida esa emdi arab, fors soʻzlariga toʻlib qolgan edi.
Shunday boʻlsa ham eski nufuzini, eski kuchini yoʻqotmadi.
Arab-fors adabiyotidan qolishmoq istamay yuraberdi.
Yolgʻiz Oʻrta Osiyoda emas, butun turk dunyosiga yoyildi.
Totor tiliga bir koʻp yillar jon ozugʻi boʻla keldi.
Usmonli va Ozarboyjon turklari ham bu adabiyot bilan mashgʻul boʻldilar.
Bu shevada sheʼrlar yozdilar, chigʻatoy lugʻatlari yasadilar”.
Chigʻatoy adabiyotining “Oltun davri” sanalgʻan Navoyilar paytining soʻngi kunlarida oʻzbek xoni Shayboniy Turkistonga yurish etdi, chigʻatoy xonlarini, shunlar qatorida mashhur Bobir Mirzoni yengib, Turkistondan quvdi.
Turkistonda oʻzbek idorasi qurdi.
Oʻzbek xonliklari zamonida ham Oʻrta Osiyo adabiyoti chigʻatoy adabiyoti boʻlib qoldi.
Shayboniyxonning urush dostoni atogʻliq Chigʻatoy shoiri Muhammad Solih tomonidan yozildi, Qoʻqon xoni Umarxon tegrasida yigʻilgan shoirlarning hamalari Navoyining sodiq shogirdlari boʻlib qoldilar.
Bu hol zamonamizgacha davom etdi.
Soʻngi kunlarda har tomondan oʻzbek adabiyoti atalgʻan, ishqilib, oʻzini borliq dunyosiga chiqarmoq istagʻan bizning yosh yangi adabiyotimizga kelganida bu ham oʻzining asoslarini, kerakli moddalarini yana chigʻatoy adabiyotidan oldi hamda oladir.
Shuning uchun biz bu kungi oʻzbek adabiyotini; chigʻatoychaning madaniylashib bu kunning soʻrogʻlariga javob bermak istagan, arab, fors soʻzlaridan uzoqlashib elga yaqinlashmoq istagan boshqa bir shaklidir, demak haqiqatdan aytilgan boʻlmaymiz.