Abdurauf Fitrat korpusi

Bu muhim kitobning uchinchi nusxasi topildi.
Abbosiylar kuchsizlanib, Bagʻdod shahri islom dunyosining adabiy, ilmiy markazligini yoʻqotgʻandan soʻng Xurosonda, Turkistonda Nishopur, Marv, Buxoro, Samarqand kabi ilmiy-adabiy yangi markazlar vujudga keldi.
Shunlarning birtasi Qashgʻar shahridir.
Hijriy toʻrtinchi asrning soʻnglaridan boshlab Turkiston oʻlkasi islom madaniyati ta’siriga qat’iy berilgan, Sharqiy Turkistondagʻi bu Qoraxonlar hukumati tevaragida islom Eron ta’sirlari ostida, bir “saroy kishilari” — havas sinfi vujudgʻa chiqqan edi.
Mana shu sinfning tashakkuliga xizmat etmak, uning bosh tashkilotini birkitmak, uning soʻrogʻlariga javob bermak uchun yana islom — Eron adabiyotining ta’siri ostida yangi bir adabiyot ham koʻrula boshladi, mana shu adabiyotning kitob shaklinda yozilgan eng eski bir namunasi “Qutadgʻu bilig” kitobidir...
Bu muhim kitob Yusuf Xos Hojib tomonidan Bolasogʻunda yozila boshlagʻan.
Hijriy 462, milodiy 1069 da Qashgʻarda bitirilib, Qora Bugraxonga tortuq etilgan.
Yozilishi tizimning “ikkilik” (masnaviy) shaklida boʻlub, vazni mashhur Eron shoiri Firdavsiyning “Shohnoma”si vaznidadir.
Kitob egasining Firdavsiy “Shohnoma”sini koʻrgani soʻzlaridan onglashiladir.
Bu eski turk shoiri turklar uchun juda qiyin boʻlgʻan bir vaznda juda muvaffaq boʻlub yozgʻan.
Bir koʻb olimlarning aytganlarigʻa ishonib, men ham bu kitobning vaznida ancha kamchiliklar, toʻlmagʻan oʻrunlar bor, deb ishongan edim.
Bu kun esa bu fikrda emasman.
Vazn juda tuzuk chiqqan, ba’zi joylaridan “Shohnoma” ohangining hidi kelib turadir.
Biroq vaznni toʻldirmoq uchun soʻz orasida hech kerak boʻlmagʻan holda “koʻr”, “ul” soʻzlarini tez-tez aytib turadirkim, shoirni bunga, albatta, ma’zur koʻrishimiz kerakdir.
“Qutadgu bilig” san’atli bir she’r majmuasi emas, manzum bir axloqiy, idoriy kitobdir.
Bunda inson sifatlaridan adolat, davlat, aql, qanoatni majoz yoʻli bilan toʻrt kishi etib koʻrsatiladir.
Bulardan adolat xoqon boʻlub, oti “Kuntugʻdi”; davlat uning vaziri boʻlub, oti “Oytoʻldi”; aql vazirning oʻgʻli boʻlib, oti “Oʻgdulmish”; qanoat vazirning qarindoshi boʻlib, oti “Oʻzgʻurmish”dir.
Mana shul toʻrt majoziy kishilarni shoir bir-biriga koʻrushtirib, soʻylashtiradi.
Aytmak istagani soʻzlarni, bermak istagani nasihatlarni shularning tilidan aytib eshittiradir.
Berilaturgʻan nasihatlari xoqongʻa vazir, elchi, kotib, xazinachi, qopqachi boʻlaturgʻan kishilarning qanday boʻlishlari; shoirlar, sayyidlar, olimlar, boʻlduchilar, sun’uchilar, qurishchilar bilan xoqonning qanday munosabat qilishi, soʻzlamak shartlari, dunyoning foniyligi, davlatning vafosizligi toʻgʻrularinda uzun, juda uzun qilib soʻzlamakdan iboratdir.
Albatta, bu kunning kishilari uchun bu nasihatlardan yarim chaqaliq foyda yoʻq.
Biroq bu kitob eng eski bir shoir tomonidan yozilgani uchun til jihatidan, eng eski bir zamonda “guruhlar” ham onlar orasidagi munosabatlarni bildirgani uchun tarix jihatidan juda muhim, juda qimmatli bir kitobdir.
Ovrupa mustashriqlarining ham bu kitobgʻa bergan ahamiyatlari shul jihatlardandir, albatta.
Bu muhim kitobning birdan-bir nusxasini Ovrupa mustashriqlaridan Jozef Xammer degan kishi Istanbuldan topib olgʻan.
Bu nusxa hijriy 843 nchi yilda Hirot shahrida uygʻur harflari bilan yozilgʻan, holo Venada imperator kutubxonasid(a) saqlanmoqdadir.
Bu nusxadan ba’zi namunalar olib, “Jauber”, Vamberi kabi mustashriqlar Ovrupa matbuotida nashr etgandan soʻng, butuni milodiy 1891-1900 yillarda Vorolov tomonidan nashr etilgan.
Uygʻur harflari bilan yozilgan bu nusxani toʻgʻri, ochiq oʻqub ma’no chiqarmaq mumkin boʻlmagani uchun “Vamberi”, Radlov, Tomsen, Martin Xartman degan toʻrt mustashrik tomonidan toʻrt turli oʻqulgʻan.
“Vamberi” bilan Tomsen oʻqushlari bir-birigʻa yaqin, Radlov bilan Xartman oʻqushlari bir-biriga yaqindir.
“Tomsen” esa Radlovning oʻqushini qat’iy tanqid qilib, asossiz boʻlgʻanini isbot qilgʻan).
Bu kitobning ikkinchi nusxasi Misr-Qohira shahrida Hiduv kutubxonasida topilgʻan, hali ham shunda saqlanadir.
Bu nusxa uygʻur harfi bilan emas, arab harfi bilan yozilgan.
Misrdagi u nusxadan fotograf bilan koʻtarilgan bir nusxa Istanbul dorilfununi kutubxonasida, bir nusxada Leningradda Aziya muzeyxonasida bordir.
Uchinchi nusxasi ham arab harflari bilan yozilgʻan boʻlib, Fargʻonada topilgʻan.
Boshlab bu kitobni Zaki Validi koʻrgan boʻlsa ham qoʻlgʻa tushira olmagʻan.
Bu kun bizning topib kelturganimiz “Qutadgʻu bilig” kitobi mana shul uchinchi nusxasidir.
Kitobni uygʻur yozmasidan oʻqugʻan mustashriq Radlov buning otini “Qudatgʻu bilig” deb oʻqugʻan.
Bu kunda ham Ovrupa olimlari orasida shul ism bilan mashhurdir.
Biroq bu oʻqulish yanglishdir.
Ham Misrdagi nusxada, ham bizning qoʻlimizdagi nusxada kitobning oti “Qutadgu bilig” shaklida yozilgʻan: “qut” — “baxt”; “qutadgʻu” — qutaygʻu — “baxtliklanish”; “bilim” boʻlub, “Qutadgʻu bilig”ning ma’nosi “Baxtliklanish bilimi” boʻladir.
“Qutadgʻu bilig”ning ilm dunyosida ma’lum boʻlgʻan nusxalarida boshda bir sochim boshlangʻich (nasr bilan yozilgan bir muqaddima), ondan soʻngra kitobdagi “bob”larni koʻrsatkichi — bir fihrist, ondan keyin kitobning “nazm” qismi borligi ma’lumdir.
Bizning qoʻlimizdagi nusxada esa “sochim-boshlangʻich”ning koʻbraki tushkan.
Ozginasi (bir yarim beti) qolgʻandir.
“Fihrist” qismida kitobning oltmish yetti bobi koʻrsatilgan.
Bu oltmish yetti bobdan yolgʻuz beshinchi bobning ismi tushub qolgʻan.
“Sochim — boshlangʻich”ning kitob egasi tomonidan emas, boshqa bir kishi tomonidan yozilganini Ovrupa olimlari bir ogʻizdan soʻylaydir.
Menim fikrimcha, bizning qoʻlimizdagi nusxaning “fihrist” qismi ham kitob egasi tomonidan yozilmagʻan.
Chunki “fihrist”da koʻrsatilgan “bob” ismlari bilan matndagi “bob” ismlari orasida ancha ayirma borligʻi koʻrunadir.
Kitobning ichida Xudoni, Paygʻambarni, sahobalarni, Qora Bugʻroxonni maxtab yozilgan toʻrt bobning ismlari “fixrist”da koʻrsatilmaydir.
Ondan keyin: “Fihris”da: Yarda dor nekutik kirokin oyur: Xazinador nekutik kirokin oyur: Sharobdor nekutik kirokin oyur: (F) Qaroam birla suhbat soʻzi,
Matnda: Qabugʻ ishlar orti kutik kirokin oyur, Iginchi nekutik kirokin oyur, Idishchi bshi nekutik kirokin oyur, Ranyatlar birla suhbat soʻzi, deb yozilgʻan.
Matnda “(F) Qaroam birla suhbat soʻzi” degan bobdan soʻng sayyidlar, olimlar, tush yoʻrugʻchilar, sanqichilar, ekinchilari va boshqalar toʻgʻrularida 13 bob yozilgan boʻlub, “fihrist”da bunlarning birtasi ham yozilmagʻan.
Bu ayirma esa, “fihrist”ning ham boshqa kishi tomonidan yozilganini koʻrsatadir.
Kitobning nazm qismi esa 6329 baytdan iboratdir.
Tugal “Qutadgʻu bilig”da 6500 bayt borligʻi yoziladir.
Demak, bizning qoʻlimizdagi nusxaning 171 bayt kamchiligi bor.
Bizning qoʻlimizdagi bu nusxa eng yomon bir baxtsizliqqa ham uchragan: Qachon boʻlsa-da, bir yoʻla titilib, yaproqlari bir-biridan ayrilib tushkan.
Bir kishi tartibga qaramasdan yaproqlarini bir-biriga yopishtirib tikkan: kitobning tartibi buzilib qolgʻan, shuning uchun 171 bayt kamchiligining qaysi boblardan tushkanini bilmak shu tobda mumkin boʻlmadi.
Buni bilmak (uchun) bu nusxani boshqa nusxalar bilan keltirish tartibini kuzatmak lozim boʻladir.
“Kutadgʻu bilig” masnaviy (ikkilik tizim) shaklida yozilgan boʻlsa ham onda bir koʻb toʻrtliklar (ruboiylar) bor.
Bu toʻrtliklar yana “Shohnoma” vaznida boʻlub, qofiyalari Eron shoirlari orasida mashhur boʻlgʻan ruboiylar tartibidadir.
Bu kungacha turkchilik olimlaridan birining bu ruboiylardan ayricha soʻz ochqonini bilmaymiz, eshitmadik.
Bizning qoʻlimizdagi kitobda bu ruboiylarga ayricha ahamiyat berilgan, oltun suvi bilan yozilgʻan.
Bu ruboiylardan bizning qoʻlimizdagi nusxada yuz sakson ikki dona bordir.
Bizning nusxaning 171 bayt kamchiligi borligʻini yuqorida yozgan edik.
Buni koʻzda tutgʻanda ruboiylardan ham tushub qolgʻan boʻlushi mumkindir.
Kitob muallifining bu ruboiylardan har birini yozgʻanda “tingla emdi, shoir nima degan!”, “shoir bu mas’alagʻa oʻxshatib shu soʻzni aytadir” deganini e’tiborgʻa olgʻanda, bu ruboyilarning boshqa shoir tomonidan aytilgani, Yusuf Hojibning esa, u shoirning ruboiylaridan oʻz kitobiga kerak boʻlgʻanlarini olgʻani xotirga keladir.
Biroq, ruboiylarning vazni “Qutadgʻu bilig” vaznidadir, uslubda ham ayirmasi hech koʻrunmaydur.
Shuning uchun bu ruboiylarni ham Yusuf Hojibning oʻz asarlari demak munosib koʻrinadir.
Shunday boʻlgʻach, shoir bu ruboiylarni ketirganda nega “shoir soʻzini tingla”, degan?!
Bu soʻroqqa shu yoʻlda javob berish mumkin: Yusuf Hojib zamonida Xitoy adabiyotida, turk xalq adabiyotida, fors adabiyotida hikmatli soʻzlar koʻb boʻlgʻan.
Shoir shunlardan foydalangʻan, shunlarni oʻz kitobining vazn ham uslubiga aylantirib, kitobini shunlar bilan bezatgan.
Kitobning muqaddimasida shoir tomonidan “Bu kitobii Chin-Mochin hakimlarining mas’alalari, she’rlari bilan bezatdim, degan soʻzini bizning shu fikrimiz bilan izoh etmak mumkindir.
Rusiyaning mashhur turkshunoslaridan professoʻr Samoylovich Moskovda men bilan koʻrishganida “Devonu lugʻatit turk”dan foydalanib, “Qutadgʻu bilig”ning yangi bir bosmasini (tab’ini) tayyorlaganini bildirgan edi.
Shuni bizning qoʻlimizdagi nusxa bilan solishtirgandan soʻng bostirsa edi, professur janoblarining bu ilmiy xizmatining ilmiy bahosi juda ortqon boʻlar edi.
Bizning qoʻlimizdagi nusxaning qachon yozilgʻani toʻgʻrisida fanniy bir narsa aytib boʻlmaydir.
Qachon yozilgʻani aytilmagʻan yoki tushib qolgʻan.
Biroq kitobning “suls” xati bilan yozilganini, “suls” xatining esa, islom dunyosida “ta’liq” xatidan burun e’tiborda boʻlgʻanini koʻzda tutsoq: kitobning juda eskirib, qorasining oʻchayozganini ham bunga qoʻshsoq, bu nusxaning har holda besh asr burun, ya’ni uygʻurcha nusxadan burunroq yoki shuning bilan bir zamonda yozilgʻan, deb oʻylamoq mumkindir.
Bu kitob tarixan ham tilimiz jihatidan juda muhim, juda foydali bir kitobdir.
Bor nusxalari bilan solishtirib, buning kamchiliklarini toʻldirmoq, uzilgan tartibini tuzatmak, onglashilmayturgʻan soʻzlarini izoh qilib, oz bir miqdorda bostirmoq, hech boʻlmagʻanda professoʻr Samoylovichning xizmati bilan tayyorlangʻan nusxani bu bilan solishtirib, uni bostirmoq uchun yordam etmak.
oʻzbek bilim markazi, oʻzbek maorif kamissarligʻining eng muhim, juda xayrlik vazifalaridan biridir.
Shu yoʻlda himmat, gʻayratlarini soʻraymiz.