Abdurauf Fitrat korpusi

Koʻk ustida oydin bir kenglik. Bir chetida yoqutdan yasalgan, turli qimmatli toshlar bilan bezalgan yuksak bir minbar. Minbarning tepasida oltin harflar bilan “Haza minbaru hazrati Azozil!” deb yozilgan.
Oʻrtada bir qancha malaklar, boshlari yerga qoʻyilgan sajda holida, ogʻir tovush bilan “Subhonolloh, subhonalloh” deb turalar.
Bir ozdan keyin malaklaring mudarrisi boʻlgʻan Shayton tushunchalik, hayratlik, oringʻan, gʻururlik bir siymo bilan kelar, malaklarning hollariga nafrat aralash tahqir bilan qaragʻandan soʻng, soʻylaydir.
Shayton Nechun emish bu tubanlik, bu xoʻrlik, bu ongsizlik, bu jonsizlik, bu koʻrlik?! Milioʻnlarcha ixtiyorsiz mahluqlar ming yillardan beri mana shunday yummush koʻzni, yerga qoʻymish manglayin, “Subhon, subhon, subhon” debon soiqlar.
(Oʻylagandan soʻng.) Nurdan milyoʻn-milyoʻn malak yaratgʻil, jon ber, ong ber, koʻz, bosh yasa, tan ishla, uchmoq uchun qanot dahi bagʻishla, undan soʻngra...
Malaklar Subhonolloh, yo olloh.
Shayton Yerda yotqiz “subhon, subhon” sayratgʻil! Kimga, qanday foyda bor bu ishdan? Qaysi ahmoq isinadir bu qishdan?
Bu erkinsiz maxluqlarin tirgʻazib, undan keyin yogʻoch kabi yotqizib, umr buyi “pok”ligingni maqtatmoq istagansan.... Nega berding qoʻl-oyoq?.. Tebranmaskan, nega bular tirildi? Ucholmaskan, nechun qanot berildi?
Malaklar Subhonolloh, subhonolloh, yo subhon.
Shayton (kulimsirab) “Subhon, subhon” sayramoqdir ishlari, bir turlidir bahorlari, qishlari. Koʻkarmaylar, ochilmaylar, soʻlmaylar,
yuksalmaylar, yaratmaylar, oʻlmaylar. “Yoʻqlik” emas bunday “borliq”dan yomon?..
Isrofil sur, chaladir.
Malaklar sajdadan bosh koʻtaradirlar.
Hammalari Shaytonga salom berib, uning tegrasinda toʻplanadirlar.
Shayton (gʻurur bilan) Men bularning muallimi, yoʻlchisi, adashganning, qiqilgʻanning qoʻlchisi. Bu ishlarning sababini bilmayman, aytganingni erkim bilan qilmayman.
Shu minbarga oyoq bosib chiqqanda, amring bilan soʻzga ogʻiz ochgʻanda, jalolingdan, jamolingdan soʻyladim, har bir ishning hikmatini kuyladim.
Ulugʻligʻing, qodirligʻing, ilmingdan, koʻrarliging, odilliging, hilmingdan ogʻiz ochdim, koʻz yumdim-da, gapurdim. Biroq bukun... mana senga oʻz soʻzim: u gaplarga ishonmadim, men oʻzim! Tilim qachon sening uchun sayrasa, yuragimni qitiqlaydir bir narsa!
(Uzil-kesil shaklida.) Koʻrolmaydir, hikmatlaringni koʻzim, tildangina churub tushadi soʻzim.
Jabroil kelib Shaytonga salom beradir.
Jabroil Hurmat senga, ey olami irfon, ey, koʻngli maorif bila toʻlgʻan! Tangri seni hurmat-la salomlab, haqqingdagi lutfini tamomlab, amr ayladi, ta'limga boshla!
Har turli yomon fikrni tashla. Chiq minbaringga, elga xitob et! Kim ozgan esa, unga ihtob et! Haq Jalla aloning ahkomini oʻylab, avsofini soʻylab, bildir malakutga. Bogʻlanma sukutga, qol doʻsti xudoning!
Jabroil yukunub bir yoqda turgach, Mikoil keladir.
Mikoil Salom senga, malaklarning ulugʻ rahbari, bilim, hikmat koʻklarining nurli hulkari! Yorlaqadir tangri, seni koʻb-koʻb hurmatlab kim: “Turmasin mening doʻstim unumsiz oʻylab. Malaklarga saboq bersin, ma'rifat sochsin, Hikmatimni, qudratimni ularga ochsin”.
Mikoil yukunib, Jabroil yonida turgach, Azroil keladir.
Azroil Salom yubordi senga xudoyim, Hurmatlab turar u seni doim. Amr ayladi: tur, chiqgʻil minbarga, Xudoni maqta bu bandalarga.
Azroil yukunib bir chetda turadir.
Shayton minbarga chiqarda oʻylaydir.
Shayton Menim kabi ujuratlik xotiblar tushunmasdan soʻylaylar. Bular kabi tushunchasiz somi'lar anglamasdan tinglaylar. Yana soʻyla, yana tingla, oxiri yoʻq, uchi yoʻq, tinglamaymiz deyarganda hech kimsaning kuchi yoʻq!
Shayton minbarga chiqgʻach, Jabroil, Mikoil, Azroil minbarning ikki yogʻida, malaklar minbarning oldida yasov tortib turadirlar.
Shayton har tomonga qarab oʻylay beradir.
Shayton Koʻk yoʻq emish, yer yoʻq emish, quyosh bilan yulduz yoʻq, oy yoʻq emish, zamon-da yoʻq, kecha bilan kunduz yoʻq. Yoʻq bir narsa, yoʻq bir kimsa, yoʻq bir sifat, yoʻq bir ism yoʻq bir insbat, yoʻq bir holat, yoʻq bir ma'no, yoʻq bir jism. Bor yoʻq emish, borliq-da yoʻq, mumkin kabi imkon yoʻq, havo-da yoʻq, fazo-da yoʻq, malak kabi shayton yoʻq. Bu yoʻqlikda bizning Tangri sir kabi turarmish, yoʻqliklarda yashirinib odam kayfin surarmish.
Istamishkim, borliq uza chiqib koʻrsin oʻzini, oʻzidagʻi sifatlar-la nurlantirsin koʻzini. Istamishkim, bu yoʻqlikdan biz “bor”larni yaratsun, soʻng... oʻziga hammamizni topindirsun, qaratsun. Odamlikdan yoʻqlik sari yurmish, keyin bor boʻlmish, dunyo uning yoʻqdan chiqqan mahluqlari-la toʻlmish. “Lavh ul-mahfuz” soʻzidir bu, men oʻzimdan aytmadim, bu soʻzlarga ergashib-da oʻz fikrimdan qaytmadim. Bu soʻzlarni oʻylamasdan qabul qilaylikmi biz? Men tinglayin, gapiringiz fikringizni emdi siz!
(Soʻz kutib turadir.)
Jabroil (orasiga tushib.) “Lavh ul-mahfuz”da xudoning soʻzi bor, xudo soʻzida haqliqning oʻzi bor.
Malaklar Xudoning soʻzini qaytarmas hech kim, kim qaytarsa ul imonsizdir...
Shayton (soʻzlarini kesadir). Jim!
Hammalari tinglaydirlar.
“Lavhu ul-mahfuz” soʻzlarini boshdan oʻqib chiqsangiz, u soʻzlarning bir-biriga uymaganin koʻrsangiz, siz ham menday tushunurgʻa bir majburliq koʻrasiz, tushunmayin, oʻylamayin topinmoqdan bezasiz.
Tushuningiz, yoʻqliqlarda bir sir boʻlib turgan “u”, kengashmasdan, soʻrashmasdan sizni borliq yuzigʻa chiqarsin-da, dunyo boʻyi topindirsin oʻziga, “Yaratildik, yashaymiz” deb, bosh qoʻyasiz, yotasiz, yuqoriga qaramasdan tubanlikka botasiz.
Vazifangiz ikki buklam sajda boʻlsun. Nechun shu?! Yaratilish hikmati bu! Qondirsunmi meni shu?!
Malaklarda shoshqinlik koʻrunadir. Jabroil bilan oraga kiradir.
Jabroil Ustodim, oshirding, fikrimni qochirding. Haq qullarini sen oʻz toʻgʻri yoʻlingdan ozdirma! Chiqarma! Zulmat sari borma!
Malaklar (qoʻllarini koʻtarib). Ulugʻ Tangrim, kofirlikdan omon ber! Oʻzing bizga omon-eson imon ber! Jabroil qaytib joyiga borgach, Mikoil oraga kiradir.
Mikoil Ustodimiz, bu kun senga ne boʻldi? Koʻngling nechun qorongʻuliqqa toʻldi? Tangringdan qoʻrq, aytma bunday soʻzlarni, sen oʻzingdan qaytarmagʻil koʻzlarni. Tangri bizni topingʻali yaratgʻon, ergashamiz shunga... boshqasi yomon.
Malaklar (qoʻllarini koʻtarib.) Ulugʻ Tangrim, kofirlikdan omon ber! Oʻzing bizga omon-eson imon ber!
Jabroil oraga kirar.
Jabroil U hikmatli ishlaydir, hikmatlari surinmas. Ishlarining unumi bizning koʻz-la koʻrunmas. Oʻkirolmaymiz...
Shayton Nechun shu?!
Jabroil “Nechun shu”mi?
Mikoil Chunki u Tangrimizdir, bizlar uning qullari.
Azroil birdan oraga kirib, qizgʻin qaynab soʻylaydir.
Azroil Tangrim, nadir buning buncha ozgʻani, imonlarning tamalini qozgʻani?! Bu bizlarga kufr oʻrgatib turadir, jonimizni tamugʻ sari suradir. Uchmasunmi koʻkka buning kullari?!
Malaklar Ulugʻ Tangrim, kofirlikdan omon ber! Oʻzing bizga omon-eson imon ber!
Azroil Amr et, bunga oʻlim olovin sochay, Yoʻqsa, yoʻl ber, sabogʻidan-da qochay.
Jabroil, Mikoil, Azroil umidsizlanib joylariga kaytgach, Shayton yana soʻylaydir.
Shayton Har narsani yoʻqliqlardan bor etmoq ham, bilmayman, toʻgʻrimidir! Biroq bunga men ishonib turmayman. Oʻzi yoʻqdan har narsani yaratgʻanin kuylaydir, sizni nurdan, meni oʻtdan bor qilganin soʻylaydir. Nurdan, oʻtdan yaratilmoq yoʻqdan bor boʻlmoq emas, buni bilgach, hech kim bizga “yoʻqdan bor boʻlding”, demas. Yana bu, kun “Lavh ul-mahfuz” xatlarigʻa koʻz soldim, sizlar uchun juda qiziq shunday bir xabar oldim.
Hamma tinglaydir.
Tangri yana tuproqdan bir yangi hayvon yasarmish, bizga hokim, ham oʻziga oʻrinbosar qilarmish. Eshitingiz, yoʻqdan emas, tuproqdan: Ishonmasang, koʻrsataman!
(Qoʻli bilan bir yoqni koʻrsatib.)
Koʻr, ishon! Shayton koʻrsatgan tomondan “Lavh ul-mahfuz” koʻrinadir.
Oltin harflar bilan yozilgan tubandagi xatni hammalari birdan oʻqiylar.
“Odamni tuproqdan emdi yaratarmiz, ham uni oʻzimizga xalifa qilarmiz. U bizning ulugʻ qoʻlimiz boʻladir. Malaklar aro shov-shuv tushadir. “Lavh ul-mahfuz” koʻzdan yoʻqoladir.
Birinchi malak Odam...
Ikkinchi malak Odam...
Uchinchi malak Odam — kim?
Toʻrtinchi malak Bu qanday soʻzdir, Tangrim?!
Beshinchi malak Odam onasi — tuproq?!
Oltinchi malak Bizdan boʻlur ulugʻroq!
Hammalari Yoʻq, yoʻq, yoʻq, yoʻq, bu boʻlmas, Tangri u ishni qilmas.
Shayton malaklarining bu holiga es qoʻyib, quvonib qaragʻandan soʻng, soʻylaydir.
Shayton “Lavhu ul-mahfuz” Tangrimizning soʻzlarini koʻrsatar, u soʻzlargʻa ishonmaslik sizni kufrga surar. “Lavx ul-mahfuz” soʻzlarini oʻqidingiz oʻzingiz, nima uchun “yoʻq, yoʻq, yoʻq, yoʻq” boʻla qoldi soʻzingiz?
Jabroil (malaklarga) Yoʻq, yoʻq emas! “Lavh ul-mahfuz” soʻzi boʻlmaydir yalgʻon, Odamato yaratilar...
Shayton Yoʻqlikdanmi?
Jabroil Tuproqdan! Tuprogʻini biz keltirdik, loylab suvrat yasadik, qurisin deb bir necha kun quyoshlikka tashladik. Mana bu kun qurigʻandir, Tangri unga jon berar, u tirilgach, oʻzi yurib majlisingizgʻa kelar.
Malaklar (shoshqin) Yoʻq, boʻlmaydir, Tangri bizning qoʻlimizni sindirmas, Biz nurdanmiz, loy-tuproqni boshimizga mindirmas.
Shayton Minglarcha yil topindingiz Tangriga, oʻylamayin ergashdingiz amriga. Har aytganin tingladingiz, turdingiz, tutqinlikda umringizni surdingiz... Hech biringiz yovuq nedir bilmadi, Hech biringiz aytmagʻanin qilmadi. Vazifangiz qulluq, sajda, ishonish, shunlar bilan boʻldi sizda quvonish. Loydan odam yasar emishlar bukun, sizga hokim qilar emishlar nechun?! Minglarcha yil topinishning oxiri shumi boʻlur?!
Jabroil Ey, malaklar rahbari! Nima chora?
Mikoil Keling, duo qilaylik, Tangrimizga yolvoraylik, yigʻlaylik.
Shayton Buni dahi sinamasdan qoʻymayliq.
Hammalari qoʻllarini koʻtarib duo qiladirlar.
Malaklar Bizni(ng) koʻngilni sindirma, Tangri! Zulmatni nurga mindirma, Tangri! Bizga rahmatlab bir nazar solgʻil, Odamatoni yaratmay qolgʻil. Oʻzimiz senga toat qilaylik, Tangriligingni yaxshi bilaylik. Yana odamin yaratma, Tangri! Bizning koʻngilni sindirma, Tangri!
Isrofil sur chaladir.
Hammalari jim boʻlurlar.
Tangridan nido keladir.
Nido Hammangiz menim qullarim, bukun Menim qarshimda bu qadar shovqin? Men istaganni, istamaysizmi? Gʻazabimni-da oʻylamaysizmi? Men tilamagan yoʻl tutdingizmi? Tamugʻ olovin unutdingizmi? Ilongami yuttiray? Balogami tutdiray? Boshingizga erigan temirlarmi toʻkdiray? Nega odam yomondir? Sababini aytingiz!
Shayton Bu doʻqlari yalgʻondir.
Jabroil Yanglish yoʻldan qaytingʻiz! Malaklar yalinib yana munojot qiladirlar.
Malaklar Tangrim, bizga omon ber! Omon bilan imon ber! Odam sira qilolmas bizdek senga ibodat. Odam sira bilolmas, nedir sendagi qudrat. U koʻp gunoh qilarmish, borliqni bulgʻatarmish, olov, oʻlim socharmish.
Nido Sizlar mening bilganimni bilmaysiz, men istagach, unga qarshi turmaysiz. Mana sizning vazifangiz!.. Jabroil, Sen tez uchub arshim sari safar qil. Odam hozir tirilgandir, ayt, kelsin. Malaklarga buyuraman — odamning Oyogʻiga sajda qilsin, yiqilsin.
Jabroil ketadir.
Shayton (oʻylaydir). Buyuradir... Tangrisidan olamning malak boʻlib, muncha xoʻrlik chekkancha, aqling boʻlsa, tuproq boʻl-da, tinch oʻtir.
(Umidsizlanib qolgan malaklarga soʻylaydir.)
Mana, shudir tutqunlikning yemishi! Boshqa turli boʻlmas tutqunlar ishi. Hech kimsaga qilmang sajda, bosh egmang, Oʻzingizda bor sharafdan qoʻl chekmang. Shuncha yillar topindingiz oʻziga, ergashdingiz boʻlar-boʻlmas soʻziga. Sizni bu kun balchiqdan ham tubanroq koʻrmoqdadir! Yana bizga ne kerak?! Sizdan hech kim odamga tiz choʻkmasin, zulmat nurdan yuqoriroq oʻtmasin.
Isrofil sur chaladir.
Jabroil kelar.
Uning orqasidan Odam oppoq nurdan kiyimlar kiygan, boshida toj, qoʻlida yashil tayoq, ogʻir yurib keladi.
Shayton odamni koʻrgach, singurlanib, telbalik bilan minbardan tushadi.
Shul orada Nido keladi.
Nido Ey, ey, butun malaklar, topiningiz Odamga!
Malaklar birdan sajdaga boradirlar.
Shayton malaklarning sajdasini koʻrmasdan,
Nidoga qarshi qichqiradi.
Shayton Topinmaymiz.... Istasang yubor bizni adamgʻa!
Shaytonning shu qichqirishi bilan dunyoni qoʻrqinchli bir qorongʻilik bosadir, chaqinlar chaqar, ra'dlar guldurar, har tomon titrar.
Bir ozdan keyin dunyo oʻz holiga qaytar.
Minbar oldida yiqilib qolgan Shayton, sekin turadar.
Toj bilan tayoq ham qanotlarining yerga tushib qolgani, ham oʻzini shayton suratiga kirgani koʻrinib turadir.
Isrofil sur chalar.
Malaklar sajdadan bosh koʻtaradirlar.
Shaytonning holini koʻrgach, hammalari birdan munojot qiladirlar.
Malaklar Ulugʻ Tangri, kofirlikdan omon ber! Oʻzing bizga omon-eson imon ber!
Shayton birdan yovvoyi bir kulish bilan oraga kirib, Odamga soʻylaydir.
Shayton Emdi mendan senga buyuk hurmatlar, senga hurmat, tutqunliqqa nafratlar.
Meni bilmay najot sari itarding, (yerga tushgan narsalarni koʻrsatib) bu tutqunlik bogʻlaridan qutqarding. Tangri meni topindirdi oʻziga, tushuntirmay, ergashtirdi soʻziga.
Bagʻishladi bir kirli toj, bir tayoq, bilmay өldim, bunlar emishlar tuzoq. Istadikim, senga dahi topinay, ya'ni yana bir hoʻrlikka tutunay. Qarshu turdim bu ma'nosiz amriga, yogʻiy boʻldim bu kun ulugʻ Tangriga. Koʻtarmadim, yerga urdim soʻzini, (malaklarni koʻrsatib) shunlar aro uyaltirdim oʻzini. Hech bir jazo berolmadi u menga, omon-eson soʻylab turibman senga.
Na yondirdi, na yilonga yutdirdi, na boshimga alangalar toʻkdirdi. Tamugʻlari qaynamadi, toshmadi, Laqqum olov daryolari oshmadi. Qizib mendan olgan narsasiga boq: bir kirli toj, ikki qanot, bir tayoq. Qanot ila uchtimmi men, soʻylasin, tayoq meni koʻtardimi, oʻylasin. Toji ogʻir bir yuk edi boshimgʻa, ibodati ogʻu qotdi oshimgʻa. Qutuldim men, endi ozod yuraman, kengliklarda qanotsiz ham uchaman.
(Odamga yaqinlashib.) Meni senga topindirmoqdan uning istagani — seni dahi aldamoq, aldab, soʻngra sekin-sekin bogʻlamoq. Oʻylab qara, ma'nosi bormi shuning? Men qutuldim, ketmoqdaman uzoqqa, sen eslik boʻl, tusha qolma tuzoqqa. Tashla tojni, bu tayoqqa berilma, Eng soʻng soʻzim shudir: sen malak boʻlma!
Isrofil sur chalar.
Nido keladir.
Nido Bandalarim, tinglamangiz yogʻiyni, undan oldim men saodat bogʻini. Yoʻldan ozdi, zalolatga botdi u, chekkusidir bu ishidan koʻb qaygʻu.
Malaklarga ulugʻligʻin bildirdim, minbarini arshim yonida qurdim. Qudratimning sirlarini koʻrsatdim, oʻzim bilgan bilimlarni oʻrgatdim. Samolarning saltanatiga yetdi, malaklarga oʻqutgʻuvchilik etdi.
Juda buyuk martabalar bagʻishlab, buni shuncha ulugʻladim-da.... Nishlab buyrugʻimni qaytaradir bu ozgʻin?
Shayton (Nido kelgan tomonga qichqiradir) Chunki bilim senga tutash dushmandir! (Istehzo bilan.) Hikmating bor, uni oʻzing kel, qondir. Men qoʻrqmayman endi sening qahringdan, uchib ketdim iqlimingdan, shahringdan. Tamugʻlaring, olovlaring, azobing, vahimalar, jannatlaring yalgʻondir.
“Lavx ul-mahfuz” degan buyuk kitobing uydirmalar, yalgʻonlardan toʻlgʻandir. Shuncha yillar boshim uza yerlashding, eng soʻng kesak kabi oldimga tushding. Ortiq mendan Odamingga topinish, “kechirgil” deb, yoʻq qopangda yalinish uzoq boʻlsin. Men yuraman bukun shod, tutqunlikdan, qulliqlardan-da ozod.
Rahbarim fan, paygʻambarim bilimdir, muovinim miyam bilan tilimdir. Topingumdir yolgʻizgina oʻzimga, Ishongumdir ikki ochiq koʻzimga.
Yolgʻiz oʻzim qutuldim deb yurmayman, boshqalardan xabar olmay turmayman. (Odamni koʻrsatib.) Buni dahi qutqargʻumdir qoʻlingdan, chiqargʻumdir sening yanglish yoʻlingdan, Bundan soʻngra seni hech kim yuksakdan izlamasin, yiqilib tush falakdan! Yoʻqol endi hikmatnig-la, arshing-la, qudrating-la, jaloling-la, farshing-la!
Havo qorongʻulanar, koʻk guldirar, chaqinlar chaqar, har tomon titrar.
Bir ozdan keyin dunyo oʻz holiga qaytgach, Shaytondan, Odamdan, malaklardan, minbardan hech darak qolmagani koʻrinar.
Parda tushar.