Abdurauf Fitrat korpusi

She’r va shoirliq degan soʻzlar bizda yangigʻina bir narsa emas.
Turk ulusi oʻz borligʻini ochunga koʻrsatkali she’r va shoirliqni bilibgʻina kelganlar.
Har kim ishonadirkim, turk ulusining borligi va madaniyligi arab kelgach boshlanmagan.
Turklar Oltoy tegrasinda madaniyat qurub, hukumat yasab, tinchgina yashab turgʻanda arablarning Arabistondagi hollarini, ehtimolkim, oʻzlari ham bilmas edilar.
Madaniy bir ulusning she’rsizligin soʻylamak esa, gapurub turgan bir kishining jonsizligina ishonmoq kabi kulinchdir.
“Turklar musulmonlikdan burun ham buyuk madaniy dongʻli bir kun kechirganlar”.
Mana bu soʻzni qabul qildikmi, “Turklarning musulmonliqdan burun ham she’rlari, shoirlari, adabiyotlari bor edi” demakdan oʻz boshimizni qutqara olmaymiz.
Oʻzbek, totor, qirgʻiz, turkman orasinda turk odi kabi unutilmas bir yoʻsunda bu kungacha yashab kelgan choʻbchaklar, matallar, ertaklar, oʻlan va laparlarning har birini eshitib yuramiz.
Turkman, qirgʻiz ellarindagi navras kishilari, kichkina bolalar, oʻquv, yozuv bilmagan xalqning qizlarining soʻz ustaliqlari borligini bilib turamiz.
Mana shunlarning har biri turk eski adabiyot madrasasindan tushub qolgan baholi toshlardan boshqa narsa emasdir.
Ulus ora ogʻizdan-ogʻizga aylanib yurgan choʻbchaklardan yaxshigina onglashilurkim, turk eski adabiyot madrasasinda sevgi va oshiqdan boshqa falsafa, hikmat va axloqdan ham koʻb narsalar bor ekan.
Esiz, minglarcha esizkim, arab kelgani sababli eski turk adabiyotining buyuk va baholi izlari soʻlindi, yoʻqoldi-ketdi.
Ziyrak, tirishgan, chidamli, ongli har ishning ketini tushungan arablar qaysi oʻlkani bosib olganda eng koʻp shul oʻlkaning eski dini, eski tili, eski bitiklari, eski asarlarini bitirurga tushar edilar.
Biz turklar arab bosqini bilan oʻz harflarimiz va oʻz yozuvimizni yoʻqotgandan keyin oʻz adabiyot va she’rlarimizdan ham ayrilishimiz tabiiy edi.
Mana shul ayrilish sababli koʻb kerakli narsalarimizni yoʻqotdik.
Eski adiblarimizning she’r va shoirliq toʻgʻrisida qanday yoʻllari, qanday qarashlari bor edi, bunlarni bilmaymiz.
Bunlar yoʻqolgʻan, qoʻlimizdan chiqgʻandir.
Eski turk adabiyoti toʻgʻrisida ochiq va yetarlik bilgilarimiz yoʻqdir.
Adabiyotimizning ikinchi boʻlimi musulmonlikdan boshlanadir.
Adabiyotimizning bu boʻlimi uchun kerak boʻlgan negizlar va tamallarni bizga Eron orqali arablar yuborganlar.
Biz musulmonlikdan soʻng adabiyot yoʻllarini iyaruchilikdan sira qutultira olmaganmiz, adabiyot yoʻllarinda eng katta hunarimiz koʻprak eronlilargʻa, undan keyin arablarga iyarmak boʻlgʻan.
Adabiyot yoʻllarindagi bu iyaruchiligimizning koʻzga koʻrinur yerlarini chizib oʻtaylik.
Soʻnggi arab adiblari she’rni “qalamu muvazzanin muqaffanin deya ta’rif qila(r) edilarkim, “vaznli, qofiyali gap” demakdir.
Bizning shoirlarimiz ham she’rni shul bino qabul etdilar.
Shuning uchundirkim, “vazn” va “qofiya”si boʻlgan turli ma’nisiz soʻzlarning sharafina ishongan sayin she’rning haqiqatindan uzoqlashib qoldilar.
Yetti-sakkiz soʻzni bilgili bir vaznda tizib, ketinda bilgili bir soʻzni qofiya quymoq bilan she’r orasinda yerdan koʻkkacha ayirma bordir.
She’rda kishilarning qonini qaynatgʻuchi, singirlarini oʻynatgʻuchi, miyasini titratkuchi, sezgusini qoʻzgʻatgʻuchi bir kuch, ma’naviy bir kuch bor.
Shunday bir kuchi boʻlmagʻan soʻz vazn va qofiyasi boʻlsun she’r boʻla olmaydir.
Yuqorida dedikkim, she’rni “vaznli, qofiyali soʻz” deb ta’rif etkanlar.
Arabning soʻng adiblari deydirlar: bu soʻz toʻgʻridir.
Arabning yasama shoirlari boʻlgʻan mantiq ilmlisi she’rni yanglish yoʻlda ta’rif qilgʻanlar.
Arablarning chin va tabiiy shoirlari boʻlgʻan johiliyat shoirlari esalar, she’rni bu ma’no bilan onglamagʻan edilar.
Tarixi islomni oʻqugʻan maktab bolalari ham bilarkim, arablar Qur’on oyatlarina qarshi “huva qovlu shoir” (va shoir soʻzidir, she’rdir) degan edilar.
Qur’on “Va ma huva biqovli shoir” (bu shoir soʻzi emas, she’r emas) deb soʻzlarini qaytargan edi.
Tabiiy shoir boʻlgʻan johiliyat shoirlari she’rni “vazn” va “qofiya”li soʻz deb bilgan boʻlsa edilar, “vazn” va “kofiya”si boʻlmagʻan Qur’on oyatlarini “she’r” demas edilar.
Biz ham she’rni “vazn” va “qofiya”dan iborat (deb) bilib turgancha chin she’rgʻa yaqinlasha olmaymiz.
Talabimiz qilgan kabi “sharob, jom, xumor, hol, xat, qosh, koʻz, gul, bulbul” singari oʻn-oʻn besh soʻzni bilgili vazn tizib, “ol, hol, xol” kabi soʻzlarni “qofiya” qilarmiz-da, oʻzlarimizni she’r yozgan atab oʻtub ketarmiz.
Holbukim, she’r boshqa, “qofiya” bilan “vazn” boshqadir.
Oʻyla esa “she’r” nadur?
Bilasizkim, har birimizda jon va ongimizni tegramizdagi narsalar va hodisalardan chorlandurub turguchi “besh sezgich” (havvosi xamsa) bordir.
Jonimiz shul besh sezgich orqali dunyoning oʻz tegramizga erishkan narsa va hodisalarni bilib tura(r) va har birisindan qaygʻi, sevinch, qoʻrquv, qizish, qaynash kabi sezgi va tuygʻilar oladir.
Qishning qorli sovuq bir kunida yirtiq choponli, koʻk betli, oq soqolli bir tilanchi boboning oʻrnida yiqilib qolgʻanini koʻrganda yuragimiz sezgisiz qolarmi?
Shundayoq yop-yolgʻuz bu yoʻlda bir kishining yaralariga oʻralib, qonlarigʻa belangan oʻlukni qoʻyub qochar; biri oʻlukning boshiga tutub, uning boʻyalib yotqon gavdasini koʻrganda har kim oʻziga yarasha bir narsa sezar: biri buyuk bir qoʻrquv bilan holiga yigʻlar; biri chuqur qozib koʻmar; biri esa ul yarali gavdani koʻrgach, qoni qaynab ketar.
Bu ishni qilgʻan vijdonsiz yirtqichlarni topub oʻldirmak uchun har yon chopar.
“She’r” yurakimizda hosil boʻlgʻan ana shunday sezgilarni hunarlicha soʻzlar bilan boshqalarning yuragiga oʻtkarmakdir.
Shoir soʻzlar bilan boshqalarning yuragiga oʻtkarmakdir.
Shoir tegrasindagi narsa va hodisalardan oldigʻi sezgilarni hunarlicha (xidmatkorona) soʻzlar bilan boshqalargʻa oʻtkarmakchi boʻladir.
Kishining yuragi qancha «sezagon” (mutaxassis) esa, shuncha yaxshi shoir boʻlar.
Shoirlik uchun yurakda bir sezgi va u sezgini hunarlicha soʻzlar bilan boshqalargʻa oʻtkarguchi bir kuch kerakdir.
“Qofiya” bilan “vazn”ning esa, she’rning haqiqatigʻa ta’siri yoʻqdir.
Bir necha kishilar she’r uchun “hunarlicha soʻzlar”ning ham teyishligini inkor qilalar.
“She’r yurakdagi sezgi toʻlqunlarini soʻz orqali tashqariga toʻkmakdir” deydilar.
Bu qarash bir oz ifrotdir.
She’rning bir san’at boʻlganligini qabul etkandan keyin bu qarashning ahamiyati qolmas, ayniqsa, biz kabi “chin she’r va san’at” ochunindan uzoqlashganlar esimizga kelgan har bir soʻzni “yurakimizdagi sezgi toʻlqunlari” gumon qilib tashqarigʻa ota bersak, Tangri koʻrsatmasun, oʻquchilarimiz qochargʻa yoʻl topolmay qolarlar..!
She’r iki turlidir: manzum she’rlar (tizim she’rlari), mansur she’rlar (sochim she’rlar).
Tizma soʻzlar bilan she’r soʻylamak boʻlgʻani kabi sochiq soʻzlar bilan ham she’r soʻylamak boʻlar.
Sochiq she’rlar (mansur she’rlar) uchun “vazn” va “qofiya”ning teyishligi boʻlmasa ham soʻzlarning hunarlicha (san’atkorona) boʻlishi teyishdir.
Oʻtkan maqolamizda she’rning “nimaligi”ni (mohiyatini) aytkandan keyin iki turliligini koʻrsatdik.
Iki turli she’rdan sochim she’r toʻgʻrisida qisqagʻina gapurub, tizim she’r toʻgʻrisindagi soʻzni ikinchi maqolagʻa qoʻygʻan edik.
Tizim she’rlarining oydin va ochiq bir sifati “vazn” bilan “qofiya”dir.
Birinchi maqolada “vazn bilan qofiyaning she’rni oʻqiturgʻa ta’sirlari yoʻqdir” degan edik.
Bu yerda esa, tizim she’rda vazn va qofiyaning kerakligini soʻylarmiz.
Vazn bilan qofiyaning she’rga ta’siri yoʻqdir, vazn va qofiyasi boʻlmagʻan koʻp she’rlar boʻlgʻani kabi “she’r” boʻla olmagʻan vaznli, qofiyali soʻzlar ham koʻpdir.
She’r yurak sezgilarini koʻrsatmakdir.
Vazn va qofiya esa, soʻzning “bezagi” (ziynati)dir.
Yurakimizdagi sezgilarni toʻgʻri bermakchi boʻlsoq qofiyasiz, vaznsiz bir she’r (sochim she’r) yoziladir.
She’rimizni bezamakchi esak, vaznli, qofiyali she’r (tizim she’r) yozarmiz.
Vazn va qofiya yurakimizdagi sezgilarimizni tasvirlay olmaydir; sezgilarimizni tasvir etuchi soʻzlarimizni bezaydir (ziynat beradir); sezgilarimizni boshqalargʻa oʻtkarmak uchun aytilgusi soʻzlar vaznli, qofiyali boʻlgʻanda musiqa ohangini berib turadir, shuning uchun quloqqa yoqimliroq keladir.
Qop-qorongʻu bir kechada boshqa birisining puchmogʻinda sevgilisini koʻzlab turgan bir kishi shamolning esishi bilan yaproq va butoq tebranishlarindan chiqqan mungli musiqaga iyarib bir she’r aytadir.
Bu she’rning etti-sakkiz soʻzi bir vaznda tizilgan, bir vaznda koʻringan har soʻz turkumining ogʻir nido quloqgʻa bir turligina ta’sir beruchi soʻzlar qoʻyilsa, ul she’rning ta’siri, albatta, yaxshiroq boʻlar.
Mana she’rda vazn va qofiya bezagi (ziynati) shudir.
Endi musulmonlikdan soʻngra turk shoirlarining qabul etdigi vaznga boqaylik.
Turk shoirlarining musulmonliqdan soʻngra qabul qilgʻan vaznlari tubda arab vaznidir.
Eronlilar bu vaznni arablardan qabul etib olgʻandan keyin oʻz she’rlarini oʻynoqi va nazm ruhiga koʻra oʻzgartkanlar, isloh etkanlar.
Bu kun bizning oramizdagi “vazn” shul eronlilar tomonidan oʻzgartirilgan vazndirkim, arab vaznindan bir oz ayirmasi bordir.
Dunyo sahnasinda “iyaruv- taklid”ning roʻlini hech bir millat biz turklar kabi ado eta olmagandir!
Biz qaysi bir millatning qaysi bir narsasiga taqlid etmakchi boʻlsak, oʻzimizning milliy ruhimizgʻa qaramasdan taqlid etamiz.
Arablar qaysi bir ulusdan qaysi bir soʻzni olgʻanda oʻz shevalariga koʻra buzub olganlar.
Bir arabni oʻldirsangiz (ham) “Petrograd-Petrasburg” demaydir.
“Bitrojrad-Bitrasburj” deydir.
“Fransik” demaydir “afranj” deydir va, shunday qilib, oʻz tilining istiqlolini saqlagʻan boʻladir.
Arablargʻa iyarmak bilan maxtanib yurgan bizlar esak, arabning bu yaxshi qiligʻina butun qarshi ketamiz.
Tilimizga koʻb qofiyali arab soʻzini emas, uning imlosini ham oʻz soʻzimizning imlosiga qarab oʻzgartmakni “farz” deb bilamiz!
Eronlilar arab soʻzini oʻz tillariga qarab oʻzgartkan ekanlar, biz eronlilardan she’r vazni ostida oʻz ruhini emasda, tilimizdan chiqargʻan erinda she’r vaznida boʻlsa; biz she’rning oʻzini olganmiz (yashasun taqlid!).
Holbukim, eron vazni bilan turkcha she’r yozub turk ulusigʻa oʻqutmoq mumkin emasdir.
Forsi(y)cha dunyoning eng oʻynoqi va nozli soʻzlaridandir.
“Vazn” chanbarinda teatru sahnasindagi qizlar kabi oʻynab turadir.
Turk soʻzi esa, ogʻir, viqorli, gavdalidir.
“Mafoʻiylun, mafoʻiylun” chanbarinda oʻynab turmoq nari tursin, vaznga kira olmaydir, sigʻmaydir.
Eron vaznida turkcha she’r yozganlar iki turli ishka majbur qolalar.
Birinchisi, she’r orasinda koʻbrak arabcha soʻzlar kirguzalar.
“Mafoʻiylun” vaznini turkcha soʻzlardangina toʻldura olmaylar.
Ikinchisi, vazn raiyasi bilan turkcha soʻzlarning gavdasini buzarlar, eron vaznida she’r aytqon butun turk shoirlari shul iki kasalga tutilganlar, birortasi ham qutula olmagʻan.
Turkcha she’rda arabcha, forscha soʻzlar kirguzgan turk shoirlarimizning har holda bilgili bir yoʻllari bor edi.
Undan ham soʻzning ma’nisini anglab oʻz yerinda qoʻya(r) edilar.
Hozirgi shoirlarimiz esalar, bus-butun yoʻlsiz va qoidasiz keta(r)lar.
Netaykim, nurli shoirlarimizdan biri “yozuvchilar uyushmasi”ga bir she’r yozmish.
She’rning birinchi misra’(s)i shudir: Kuch bilan bosgan yoʻlingu millata “roxi alhamdu”.
Shu she’rdagi “rohi alhamdu” soʻziga koʻnmasak mumkin boʻlmaydir, “roh” forsi(y)cha bir soʻz, “hamd” arabcha soʻzdir.
“Al” soʻzi arabcha “izofa” qoidasigʻa qarshi birlashdirishdir.
Oʻz tillarini “aslan anglash sharqiyada matlabdir” degan bir qism isloh shoirlari ham boʻyla bir ishka kulibgina qaraydir.
Turkcha soʻzlarning gavdasini buzmay olmoqga koʻb tirishkan shoir Navoyidir.
Navoyining she’rlarinda gavdasi buzilgan soʻz oz koʻrinadir.
Demak, Navoyi hazratlari bu ishning sovuqligʻini onglamish, biroq oʻzini butun qutqara olmamishdir.
Misol aytib, Navoyining shul she’rini koʻrsatamiz: Yuzingni koʻrib, meni ramida Ishq oʻtigʻa boʻlgʻali giriftor.
Shul baytdagi “yuz” soʻzini buzub “yuzz” qilmaguncha vazn toʻgʻri kelmaydir.
Emdi shul iki ishka she’rlarni, baytlarni oxtaraylik.
Yuqorida soʻylagʻan edikkim: zohiran oʻz yurakindagi ezgu tuygʻularini soʻzlar vositasi bilan boshqalargʻa berib oʻtkarmakchi boʻladir.
Boshqa turli aytkanda: shoir soʻz orqali boshqalargʻa ta’sir etmakchi boʻladir.
Buning uchun shoirga kerakdirkim: soʻzlarining yaxshi qabul boʻlishigʻa tirishsun, she’rni buzgʻuchi soʻzlardan uzoqlashib tursun.
Bilamizkim, har ulus oʻzining milliy musiqasini, milliy tilini koʻbrak sevar, bunlardan koʻbrak ta’sir oladir.
Bir turk koʻb yillar Ovroʻpaning muzika maktabida oʻqugʻan boʻlsun.
Ovroʻpaning muzikasini necha yillar quloq solgʻan, necha yillar tinglagan boʻlsun.
Bir kun Turkistonga kelib eski turk musiqasini eshitkanda boshqa holgʻa tushar.
Ovroʻpa muzikasida koʻra olmadigʻi ta’mnida kelib eski turk musiqasida koʻradir.
Mana shu hol til toʻgʻrisida ochiqroq va buyukrakdir.
Negakim, til ulusning eski bir narsasidir.
Usmonli hukumatining askariy xidmatiga kirgan dongʻli nemis jineroli “Fundurgʻruhich” poshoning usmonli cheriklari (nafarlari) toʻgʻrisida shuyla bir mutolaasi bor.
“Fundurgʻruhich” posho derkim: “Usmonli nafarlari asru urushgan erurlar, buni har kim biladir.
Bunlarning bir urushga kelishlari “din” koʻlkasindandir, bunlarda “din” sezgisi kuchlidir.
Biroq bunlargʻa “vazn” sezgisi bermak boʻlmaydir.
Negakim: “vazn” soʻzining turkchasi yoʻqdir.
“Vazn” arabchadir, turk oldida yot soʻzdir.
Yot soʻz nima boʻlsa ham safo istagan ta’sirni bera olmaydir”.
Yaxshigina pishirilgan palovdan bir ogʻiz olib hordiq bilan chaynab turishlik kishining tishiga tosh tekib qolsa kayfi qanday qochar?
Yot bu soʻzga uchragan turkning ham kayfi shuyla qochadir.
“Turkniki” deb oʻqub turgan she’rida yot soʻzga uchrab, kayfini qochirgʻan boyaqish turk turkcha soʻzlardan ham bir-ikisining gavdasini buzuq koʻrgach, u she’rdan bezadir.
Ikinchi yoʻla uni oʻqumoqchi boʻlmas.
Mana shuning uchundirkim: turk shoirlari oʻz she’rlarini turk koʻbchiligiga ma’qul qila olmagʻanlar.
Oʻzlari turkcha aytgach, she’rlarining sovuqligini koʻrgach, forsiycha yoza boshlaganlar.
Forsi(y)cha she’r soʻylargʻa berilgan koʻb turk shoirlari bor.
Ularning bu ishlari uchun koʻb sabablar koʻrsatiladir.
Biroq menga ul sabablarning birinchisi, Eron vaznidan tugʻilgan shul qabohatlardir.
Turkcha she’rning oʻziga koʻra bir uzri bor.
Eron vaznida soʻylamak fikriy shul tonuqlar ila churutilgach, turk vaznining oliy (sufati) qolib ketadir.
Uni boshqa bir maqolada soʻylarmiz.