Abdurauf Fitrat korpusi

Tilimizning boyligi toʻgʻrusida “Ishtirokiyun”ning bilmam qaysi sonida bir maqola yozgan edim.
Bunda tilimizning boyligi, tugalligi, kengligi toʻgʻrusindagi tonuqalarimni koʻrsatkandan keyin tilimizgʻa kirib qolgʻan arabcha, forsi(y)cha soʻzlar va istiloh(lar)ni chiqarmoq teyishlikni soʻylagʻan edim.
Bu tushunchagʻa qarshu boʻlgʻan kishilar ham, albatta, bordirlar.
Biroq bunlarning qarshuliqlari oʻzigʻa gʻazab-la singdirgan tushunchalarining bizga qarshulugʻini shu yerda yozib qaytarmoqdan burun oʻz tushunchalarimizni ochiq qilib qatorlab yozayin: a) men turk tilining asir tushgani va boʻyla tutqun holini oʻrganganimdan ... turkchaning boyligi, kengligi, toʻlugʻligʻi uchundir; b) men turk ulusiga oʻz boshli (mustaqil) bir til va shu tilda yozilgan “ilm” istayman. Turkchaning boyligi, kengligi va toʻlgʻunligini bilganim uchun bu ishni qulay deb ishonaman; j) tilimizning oʻz boyligi (mustaqil) boʻlib turushi uchun gaplarga va yozuvlarimiz aro kirib qolgʻan yot soʻzlarning oʻzbekchalarini ilkimizdan kelgancha oxtarib topib ishlay(l)ik. Tilimizdagi yozilgan “bilim”ni koʻrmak uchun “ilmiy istilohlar” dedigimiz “bilim soʻzlari”ning ham ilkimizdan kelgancha turkchalarini topib olmoq yoʻlinda tirishmakni har bir turk yozuvchisi uchun “vojib” deb bilaman; d) turkchasi topilmagan soʻzlar va istilohlar bor esa, unlarni chiqarib tashlab, oʻrunlarini boʻsh qoʻyayliq demayman. Turkchasi topilmagʻan soʻzlar va istilohlar qolsun, biroq turkchaning buyrugʻi ostinda kirib qolsun; boshqacha turli aytkanda, Fransada yashagan bir turk kabi boʻlundigʻi turkchaning qonunlariga boʻyunsunib yashasun; turkchada turgan bir fransuzdek “kapitulasion” asrori ostida turmasun.
Mana menim oʻylarim... ochiq koʻruladirkim: men oʻz istaklari boʻyicha emas, muntafiy bir tushunchaning qisuvi bilan bu yoʻlga kirganman.
Turk ulusiga oʻz boshli (mustaqil) bir til kerak.
Turkchaning oʻz boshli (mustaqil) buluvi uchun yot soʻzlardan qutulish teyish.
Oʻz tushunchalarimizni shu yoʻlda ochib koʻrsatkandan keyin bunga qarshu boʻlgan oʻylarni ham koʻrib oʻtmak kerak.
Burunroq shuni aytaykim: bu kun gʻazab-la toʻldurgʻusi ishlarimizni eng ulugʻ va eng soyilliklardan biri ul til istamaymiz.
Deylarkim: bizga qarshu turgʻan olimlarimiz oʻz qilagʻonlaridan oʻzga bilurmadilar.
Biz mas’alaning u tushunchalarini mutlaq bir yoʻsunda koʻrib osugʻlanolmaymiz, unlardan bizga erishkan soʻzlar koʻchada til uchun oʻylanmagan oʻtirishlarda aytilib oʻtkan soʻzlardir.
Bunlarning soʻzlarini tinglaymiz: 1) biz turkchani odmi bir tilda yozargʻa tirishamiz, shuning uchun turkchadan odmi soʻzlarni chiqarmasgʻa teyish; 2) turkchaga kirib qolgan arabcha, forsi(y)chaning turkchalari yoʻqdur; 3) ilmiy istilohlarning turkchalari yoʻqdur; 4) ilmiy istilohlarni turklashdirmak uchun tirishmak vaqtimizni boʻshgʻa oʻtkargan boʻlarmiz; 5) chigʻatoy tilida bilim oʻqumoqchi esak, iki yuz yil kutib turaylik; 6) arabcha ilmiy-adabiy bir tildir: arabcha ilmiy istilohlarni oʻzgartmak toʻgʻri emas, biz bilim bitiklarimiz (ilmiy kitoblarimiz)dan ilmiy soʻzlarni chiqarib, arobachilar soʻzini kirguza olmaymiz (shul soʻng soʻzni saboq berib turdigim bir maktabning oʻqutuchilari oʻrtasidan bir kishi aytkan edi).
Mana bizga qarshu aytilgan “gap”lar.
Bunlarga ayri-ayri javoblarimni bermakdan burun shuni aytaykim: shu soʻzlarning hammasindan koʻrunaturgan narsa oʻzimizni suymaslik, oʻzimizga ishonmasliq, oʻzimizning borligʻimizni onglay olmasliqdan boshqa narsa emasdir.
Soʻzlarning oʻzagi, holi shudir: “qila olmaymiz”, “bizniki yaramaydir”.
Toʻgʻrisini aytkanda, oʻziga shunday xoʻr boqgʻan bir el, oʻziga shuncha ishonmagʻan bir ulusning kurash maydoni boʻlgan tiriklik ochuninda tizlanmakiga, yiqilmay tururiga men ham ishona olmayman!
“Biz qila olmay ekanmiz”... — Nechun?! “Oʻzligi yaralmay ekan”... — Nechun?!
Yuksalish yoʻliga kirgan qaysi bir el shunday ishonchsizlik bilan ishga kirishadi?!
Shunday ishonchsizliq bilan ishga kirishgan bir el yuksaladimi?
Shul soʻrogʻlarga javob istarmiz... ... ...
Emdi bizga qarshu yurganlar(ning) soʻzlariga silay-la javob beraylik.
Deylarkim: turkchadan adabiy soʻzlarni chiqarmasgʻa teyish.
Buni biz ham qabul qilamiz.
Adabiy soʻzlarni turkchadan chiqaringiz demaymiz.
Bizning tilagimiz adabiy soʻzlarni emas, arabiy soʻzlarni chiqarmoqdir.
Onglashiladirkim, bizga qarshu turgʻan ogʻalar “arabiy” bilan “adabiy”ni ayirmasdan gapuralar.
Bularning aytkanicha, turkchamizda kirib qolgan yot soʻzlar adabiy, ularni chiqarsoq tilimiz adabiylikdan chiqar.
Mana shu soʻzlar oʻzimizni sevmaslik emasmi?
Oʻzimizgʻa xoʻr boqmoq emasmi?
Oʻzimizga ishonmaslik emasmi?
Yer yuzida bizdan boshqa urugʻ yoʻqmi?
Qaysi bir urugʻ oʻz tilini “adabiy” qilmoq uchun yot tillardan tilamchilik qiladi?
“Adabiy” degan soʻz, torroq bir ma’noda aytkanda, tilning qoidalaridan chiqmay yozilgʻan onglashurlik soʻzdir.
Arabcha va forsi(y)chaning bu oʻrtadoshlari yoʻqdir.
Deylarkim: tilimizdagi yot soʻzlar bilan “ilmiy istiloh”larning turkchalari yoʻqdir.
Buning javobi koʻbdan berildi.
Yot soʻzlar va ilmiy istilohlarning turkchalarini tirishsak toparmiz, topa olmagʻanlarimizni turkcha buyrugʻina yozdira olarmiz.
Siz tilimizdagi yot soʻzlar, ilmiy istilohlarni oʻzgartmak teyishligʻini qabul eting, unlarning turkchalari soʻngra topilar.
Yoʻq, siz bu yoʻlda tirishmasangiz, amringiz boshqa yoʻl ekan.
Buni men bajaraman!
Menim tushuncham shudir: turk ulusining ilmiy, ijtimoiy koʻb dardlari, koʻb yuksak oʻrinlari bordir.
Shul dardlarni bilmamak, shul yuksak turumlarni toʻldirmoq qamugʻlarimizgʻa teyishdir.
Bir yoʻlga tushkan kimsaning torroqday amri boʻshgʻa oʻtkan boʻlmaydir.
Deylarkim: chigʻatoycha bilim oʻqumoqchi esak, iki yuz yil kutaylik.
“Yetti kunda butun nomlarni chigʻatoychada yozib, “lablunday” qilib qoʻlingizga topshuraman” degan kim?!
Biz-da bilamiz, bu ish qulay emasdir, koʻb vaqt istar.
Shuning uchundirkim: hozirdan ishka kirishkali oshuqub turamiz.
Biz arobachilar tili bilan bilim oʻqiyolmas ekanbiz.
Soʻzmi bu?!
Bu qora ishlarning “xuyon hu”lariga oʻxshatib, ilmiy, adabiy tarixiga qaramoq yaxshi boʻlmas edimi?!
Hikmat, handasa bilimlari arablargʻa koʻkdan inmadi.
Unlar bu ilmlarni yunonlilardan oldilar; arablarda bu bilimlar yoʻq chogʻda ilmiy istilohlar ham yoʻq edi.
Biroq shu “istilohi ilmiyya” deb olgan soʻzlarning oʻzi bor edi.
Aytakim: hayot bilimi yoʻq ekan, hisob, “h” degan istiloh yoʻq boʻlsa, hisob bilan “h” soʻzi bor edi.
Arabning shoiri, boyi, arobachisi, tuyachisi barisi bulutni sahob, bildirguchi narsani madi der edi.
Arabda handasa ilmi yoʻq ekan, zoviton, doxlton degan istiloh boʻlmasa, ilmi arabiyning mullasindan tortib avliyosigacha hammasi puchmoqni zoviya, ichkarini doxil der edi.
Nasroniy hayot madrasasinda quyoshgʻa shams deganlari kabi tuyachilar uyushmasinda ham shams derlar.
Arablar yunon bilimlarini oʻz tillariga aylantirgach, shul tuyachilar soʻzlarini olib “ilmiy istiloh” qildilar.
Biz nechun shunday qilmay ekanbiz?!
Turk soʻzini arobachilar soʻzi deb tashlagʻandan soʻng arab tuyachilaridan olgʻan istilohlarni qabul etaylik.
Soʻzmi bu?!