Abdurauf Fitrat korpusi

Dunyoning eng boy, eng baxtsiz bir tili qaysi tildir?
Bilasizmi? Turkcha.
Shoirlik qilmoqchi emasman, soʻzning toʻgʻrisi shudir.
Dunyoning eng boy tili turkchadir, eng baxtsiz tili xud turkchadir.
Tillarning baxtsizligi sovet hukumati chogʻinda boʻlgʻan bir ishdir, bundan burun baxtli edilar deganlar tilimizni holini bilmasdan gapuralar.
Bir tilning boyligi u tildagi soʻzning koʻbligi (kasrati kalimat) 3, undirik kengligi (vus’ati ishtiqoq), yusup tugalligi (mukamalliyati qavoyid) bilan boʻlur.
Turkchada soʻz koʻbligi bormi, arabchilarimizcha aytganda, kasrati kalimat mavjudmi?
Bu soʻz bukun emas, necha yuz yil burun oragʻa chiqmish deya Navoyining “Muhokamat ul-lugʻatayn” kitobindan oʻz javobini olmish.
Navoyining kitobi turkchaning boyligini ochibgina bildira olmasa ham turkchada soʻz koʻbligini u yaxshi biladir.
Navoyi yolgʻiz “yigʻlamoq” ning turlarini koʻrsaturgan turkcha soʻzlarning shunchasini yozadir: ingramak, singramak, ingichkirmak, yigʻlamoq, yigʻlamsinmoq, oʻkurmak, siqtamoq...
Mana sizga bir hodisaning yetti turi uchun otkim, oralarinda ingichka ayirmalar bordir.
Turkchada bu hol oz emas.
Arabcha nufuz, murur, ubur; u toʻgʻrusinda oʻtmoq, kechmoq, oshmoq, ortmoq bor.
Arabcha kand, azm, amal qarshusinda turkcha tilak, istov, oʻrxan bor.
Arabcha zarf yoninda turkcha idish bor, sovut bor.
Arabcha naf’, manfaat oʻrninda turkcha tosix bor, unum bor.
Arabcha qalb oʻtrusinda turkcha yurak bilan koʻngul bor.
Arabcha sadr uchun turkcha koʻks va koʻkrak bor.
Turkcha lugʻat yozmoqchi boʻlganimda turkcha soʻz boyligi toʻgʻrusinda bundan ortiq yozolmayman.
Soʻzni turkchada undirik kengligi (ya’ni, vus’ati ishtiqoq)gʻa koʻchiraman.
“Ilm” ishining bilimning turkchasidan undirilgan soʻzlar shulardir: bil, bilar, bilajak, bilgʻusi, bilgʻay, bilsa, bilsachi, bilay, bildi, bilibdir, bilgan, bila boshladi, bilayozdi, bila oldi, bila turdi, bila berdi, bilib, bilgach, bilgʻali, bilmak, bilish, biluv, bilmov, bilim, bilgi, bilgili, bilguchi, bilmakchi, bilgur, bilmagay, bilmagan, bilmay, bilimsiz, bilmas, bilmaslik.
Mana sizga yolgʻiz fe’llardan 13 fe’l, qoʻshma fe’llardan 6 fe’l.
Qoʻshma fe’llardan har birining buyrugʻi, boʻlishi, holi, kelajagi, sharti, qoʻzgʻavi bor.
13 x 6 = 78 boʻlur.
Bunlarga uft 12, vaqt va sabab fe’llari qoʻshilsa, 81 ta boʻlur.
Bunga ism 15 va sifat yozilgʻan 18 qoʻshilganda 99 soʻz boʻlur.
Bu 99 tasiga-da soʻz tolugʻi buyruqdir (ya’ni, bil soʻzi).
Demak, turkchada bir tomirdan 98 soʻz undiring emish.
Emdi yusup tugalligiga (mukammaliyati qavoyidgʻa) boqaylik: arab, fors, rus, nemis, fransuz tillaridan qay birining sarf kitoblarini olib qarasoq koʻramizkim, bir soʻzni yasamoq uchun bir qancha yozilgan, undan soʻng shul qoidadan tashqari qolgʻan (mustasno) soʻzlar deb turt-besh soʻz koʻrsatilgan. Turk soʻzlarinda esa bunday hol topilmaydir.
Yusupsizlik degan hollar (istisnolilik hollari) turkcha sarfda sira yoʻqdir.
Tilimizning ayni toʻgʻrisinda ham boyligi, tugalligi bilindimi?
Emdi soʻzni turkchaning baxtsizligina koʻchiraman.
Turk tili shuncha boyligi, shuncha tugalligi bilan baxtsizliqdan qutula olmamishdir.
Turk tili dunyoning eng baxtsiz tilidir.
Turkchaning baxtsizligi arab bosqini bilan bogʻlanmishdir.
Arablar bosdiqlari oʻlkaga yolgʻuz hukumatlarini emas, dinlarini, yoʻsunlarini-da tanitgan, oldirgan edilar.
Musulmonliqlarning tubi, tomiri Qur’on bilan Hadisdir.
Shuning uchun yangi musulmonlar arabcha oʻrganishni oʻzlariga vojib deb bildilar, oʻqidilar, oʻrgandilar, sevdilar.
Bundan keyin forsi(y)cha va turkcha arabcha boʻgʻuviga kirib qoldilar.
Fors tilining holi butunlay yomonlashdi.
Forslar oʻz tillarini tashladilar: kitoblarini emas, oʻzaro yozuvlarini ham arabcha yoza boshladilar.
Lekin, bu ish koʻb choʻzilmadi.
Fors tili bir silkinish bilan oʻzini arab boʻgʻuvidan qutqara oldi.
Fors tilining bu silkinishi Eron shoiri Firdavsiyning chiqishi edi.
Firdavsiy arabchiliqqa qarshu qaynagʻan, qizigʻan bir millatchi edi.
Oʻttiz yil tirishdi, dongʻli “Shohnoma” kitobini yozib chiqardi.
“Shohnoma” ni yozib chiqarudan Firdavsiyning ikita tilagi bor edi: Eron ulusini arabdan sovutib, eronli tuygʻusini bermak va arab tilini Erondan surib chiqarmak.
Shuning uchun “Shohnoma”ning har bir erinda eronlini maqtagʻan shoir arabliqqa kelganda: Zahir shutur xurdan susi mor, Arabro ba joyi rasidast kor. Ki taxti Kayonro kunad orzu, Tfu, bar tu, Charx gardun tfu! deb qiyqirmishdir.
Bu soʻzlarning turkchasi shudir: Tuya suti bilan ilon eti yemakdan boshqa ish bilmagan arabning ishi shu yerga chiqmishkim, Eron imperatorining taxtini istaydir. O, shu ishga sabab boʻlgʻan falak, tfu senga, tfu!
Yana shuning uchundirkim, Eronda arabcha hokim boʻlgʻan bir zamonda yozilgan “Shohnoma”da arabcha soʻzlar yoʻq darajada ozdir.
Firdavsiy bu iki tilakni bilib, onglab, ishga kirishganini bildirmakchi boʻlib, yozadirkim: Bas, ranj burdam soli si, Ajam zinda kardam ba dini forsiy demishdir.
Turkchasi: “Bu oʻttiz yil ichida koʻp emkaydim, Eronni forsi(y)cha yozdigʻim shu kitob ila turgʻizdim” demakdir.
Forsi(y) ishdi shunday qilib yoqasini qutqarmish.
Lekin, bizning baxtsiz turkchamiz bir Firdavsiyni yetishtira olmamish.
Dunyoning eng boy tili boʻlgan turkchamiz yolgʻuz arabcha qumruqlar bilan emas, forsi (y)cha tepkilari bilan daxi ezilmishdir.
Koʻzlarimizni toʻrt ochib qarayliq, dunyoning eng buyuk hakimi boʻlgʻan Ibn Sino turkdir.
Ikinchi Arastu atalgʻan Forobiy turkdir.
Arab tilini mangulik tirgʻizib kelgan Javhariy turkdir.
“Vahdati vujud” falsafasining imomlaridan boʻlgʻan Jaloliddin Rumiy turkdir.
Forsiy adabiyotining paygʻambarlaridan boʻlgʻan Nizomiy daxi turkdir.
Shu yerlarda otlari yozilgan kimsalar-da yolgʻuz turk ulusini emas, butun dunyoning ulugʻ kishilarindan erurlar.
Iki turk ulusi bunlarning asarlaridan osigʻlanolmay qolmish, balki oʻzlarini ham yaxshigina taniyolmay qolmishdir.
Bunlar oʻz bitiklarini turkcha yozsalar edi, bukun turk ulusining holi ehtimolki, boshqa turli boʻlur edi.
Baxtsizliq bundan-da ortiq boʻlurmikin?!
Turk oʻgʻli turk boʻlgan Mahmud Gʻaznaviy Firdavsiyni chaqirib, turk ezilishini koʻrsatgan “Shohnoma” ni yozdirsun-da, har yoʻliga bir oltun bersun.
Shul baxtsizliqdirkim, turk oʻgʻli boʻlgʻan usmonli xoqonlari oʻz tuygʻularini forsi(y)cha she’r bilan soʻylatmishdir” .
Yana shul baxtsizlikdirkim: Kafkaziya turklarining yoqalarin tutmish-da forsiy tilining hurmati uchun sakson yerinda hashtot dedirmishdir.
Turkcha baxtsizdir.
Ming yildan beri ezila kelmishdir, lekin bitmamishdir.
Bitmas, yashamishdir — yashar.
Negakim boydir.
Turkcha yashamishdir.
Yashar, lekin oʻzini arab, fors tillarindan qutqara olurmi, yoʻqmi?
Soʻzni bu yerga yetirgach, barmogʻimni yaraning oʻzagina bosmish boʻldim.
Bu soʻrdigʻimga iki turli javob kelar, bilgilidir: ha, yoʻq.
Emdi shu “yoʻq” deganlar bilan yurishaylik.
Bunlar deylarkim, turkcha arab, fors tillarindan qutulolmas!
Nechun?
Mana dalillari: Chunki arab, fors tillari boydir.
Buni javobini berdikkim, turkcha ham boydir.
Chunki bukungi turk dunyosining bilimli ulugʻ yozuvchilari shu yoʻlga kirmishdir.
Bunga javob beramizkim: turk dunyosining ulugʻ hakimlari boʻlgʻan Forobiy bilan Abu Ali oʻz asarlarini arabcha yozargʻa qoʻl qoʻygan edilar.
Siz nechun ularning ichidan chiqdingiz?
Siz Abu Alining izidan chiqqanda, bizda sizning izingizdan chiqa olsaq kerak.
Chunki tilimizda koʻb narsaning oti yoʻqdir.
Javobimiz: bu soʻzdan tilagingiz nimadir?
Shul choqda tilingizdagi arab, fors soʻzlarining turkchasi topilmaydir, demakchi boʻlsangiz soʻzingiz yanglishdir.
Turkchani bilmas ekansiz.
Oʻrganing.
Hozirgi soʻzlarimizdagʻi arabcha, forsi(y)chalardan bir nechasi uchun turkcha topilmaydir, desangiz toʻgʻridir.
Biz ham ularni chiqarmoqchi emasmiz.
Unlarni olurmiz, lekin oʻzimizniki qilurmiz.
Turkchalashtirurmiz.
Qoidaning turkchasi yoʻqdur.
Sarfning-da turkchasini topolmadik.
Ikisin daxi olurmiz.
Lekin, siz kabi qavoyidi sarfiya demasdan sarf qoidalari dermiz.
Chunki ilmiy istilohlarning turkchasi yoʻqdir.
Kim dedi buni?
Shamsning turkchasi quyoshdir.
Kavokibning turkchasi yulduzlardir.
Manorning turkchasi olov, oʻtdir.
Sahobi munavvar — yorugʻ bulut; handasa — oʻlchov xat, chiziq, zoviya burchak, puchmoqdir.
Kavokibi sobita — turgʻuchi yulduzdir.
Kavokibi zu zanb — quyruqli yulduzdir.
Tuzuk, bir necha istilohlarning turkchasini bukungacha topolmaganmiz, ularni saqlarmiz.
Chunki, turkchamiz qabodir, daqqidir, adabiyot tili emasdir.
Suz bu yerga keldimi?
Chidamoq qoʻldan kelmas!
Qaboliq, daqqiliq koʻrsatmakchi boʻlib deymizki: siz ulusingizni sevmaysiz.
Shuning uchun turk ulusi va turk tilining siz bilan ishi yoʻqdur.
Qarshingizdagʻi kishilar bu soʻzni eshitib oʻtirmaslar, qilarini qilarlar.
Men ulusimni jonimdan ortiq sevaman derlar.
Bunlarning mana shu soʻzlari qumuchdir.
Tushingizda siz bir xotunni sevgansiz, tirishib, jon chekishib, kuch bilan uyiga kiribsiz, yoniga suqulgandan keyin yuziga qarab: “Men sizni kub sevaman, siz koʻb chiroyliksiz, lekin shu koʻzingiz koʻb daqqidir, shuni chiqarib tashlang.
Burning yomon is beradir, shuni kesib oting” , desangiz sevgilingiz boʻlgʻan xotun iki-uch tayoq urub, sizni quvmasmi?
Albatta, quvar.
Turk ulusini sevamiz, lekin tili qabodir, musiqasi totsizdir, tarixi qorongʻudir deganlarning ham bir-iki tayoq yeb quvilmoqlari kerakdir.
Lekin turk tili baxtsizdir.