Abdurauf Fitrat korpusi

(1921-yil Til va imlo qurultoyida soʻzlangan nutq)
Sharq adabiyotining hashamatli, rangli bir tarixi bor.
Bu dabdabali tarixning oldidan oʻtkanda bu kungi Ovrupa adabiyoti ham shapkasini olib salom berib oʻtadir.
Shunga oʻzini majbur kabi koʻradir.
Sharq tarixi adabiyasi butun dunyo adabiyoti orasida singirsiz, misli yoʻq bir bogʻchadir.
Bu goʻzal bogʻchadagi gullarni saralab koʻrmakchi boʻlsak, birinchi sirada, qatorda arab ham eron gullarini, ikinchi sirada esa, urdu ham turk chechaklarini koʻramiz.
Sharq tarixi adabiyasida birinchilik arab-eron adabiyotiga, ikinchilik esa urdu va turk adabiyotiga berilgandir.
Sharq tarixi adabiyasida oʻrin tutqon turk adabiyotining eng muhimi, eng koʻbi, eng qimmatlisi chigʻatoy shevasindagi adabiyotdir.
Chigʻatoy tarixi adabiyasi xalq adabiyotigagina bogʻlanib qolmagʻan.
Unda yuksak, oliy san’atkor adabiyot bor.
Chigʻatoy tarixi adabiyasida Boyqaro, Navoyi, Lutfiy, Umarxon, Fazliy kabi san’at dunyosida moʻjiza koʻrsatib toʻfonlar qilgʻan qahramonlargʻa koʻb uchraymiz.
Soʻzning qisqasi, chigʻatoy adabiyoti turli shevali turk adabiyoti orasinda eng yuksak, eng muhim oʻrinni tutgandir.
Boshqa shevadagi turk adabiyoti bunga oʻxshashliqlar, buning shogirdliklari bilan maxtanib yuradir.
Adabiyot bezangan, ziynatlangan bir shakldir.
Chigʻatoy adabiyoti turk adabiyoti orasida yuksak, yuqori, oliy boʻlgandan keyin chigʻatoy tilining ham turk tillari orasida yuksak, yuqori, oliy oʻlgʻanligʻini qabul etmak mutlaqo lozimdir.
Bezanib, ziynatlanib chiqgʻandan soʻng yuqori darajaga chiroyliq koʻrungan bir qizning aslan chiroyliq boʻluvi lozimdir.
Asli chiroyliq boʻlmagʻan bir qiz bezanmak bilan yuqori darajada chiroyliq koʻrinmas.
Menim bu da’vom yolgʻuzgina mantiqiy bir da’vo boʻlsa edi.
Lekin menim bu da’vom mantiqiy bir muhokamadangina iborat boʻlub qolmaydir.
Buning boshqa tonuqlari, shohidlari bordir.
Chigʻatoycha sarf bilan totor sarflarini saralab qaraganda chigʻatoychaning sarfda, ya’ni ishtiqoqda boyligʻini koʻramiz.
Tilimizning soʻzda boyligʻini koʻrsatmak uchun eskidan beri vujudga chiqarilgʻan “Muhokamat ul-lugʻatayn”, “Lugʻati Chigʻatoy”, “Lugʻati Navoyi”, “Lugʻati Xorazmshohiy” kabi milliy xazinalarimiz bor.
Bulardan boshqa turk tili, adabiyoti toʻgʻrisida yozilgan asarlarning har birini oʻqugʻanda “chigʻatoy adabiyoti turk adabiyotining onasi, bobosidir” degan soʻzlargʻa uchramoq mumkindir.
Adabiyotimizning turk adabiyotlari orasida eng yuqori oʻrinda turganidan tilimizning turk tillari orasida yuqori bir mavqe’ tutganini chiqargʻan kabi boʻldim.
Bundan ikinchi bir mas’ala tugʻuladir: adabiyotimiz arab, fors adabiyotigʻa qaragʻanda ikinchi sirada ekan, tilimiz arab, fors tillarigʻa qaragʻanda ikinchi siradami qolur?
Bunga javob beramiz: “Yoʻq! Tilimizdagi soʻz boyligi, ishtiqoq kengligi, qoida tugalligʻi, sarf-nahv ingichlari” boshqa sharq tillaridan qolishmas, bu toʻgʻrularida fors tilini butunlay keyinga qoldiradir.
Ish shunday ekan, adabiyotimizning keyinga qolishiga sabab shoirlar va yozgʻuchilarimizning onglashilmas holati ruhiyalaridir.
Yozuvchilar oʻz asarlarini butunlay arabcha yozganlar.
Turkiston turklaridan Abu Ali Sino butun asarlarini arabcha yozgʻan ekan, umrida birgina she’r aytkan, u ham boʻlsa eroncha.
Fors adabiyotida moʻjizalar koʻrsatkan bir shoir Zahiriddin Foryobiydir. Turkistonlidir.
Sizga yana bir shoir koʻrsatayin: bu kishi sharqning birinchi shoiridir ham birinchi olimi, birinchi faylasufidir.
Oʻzi turkistonli.
Ota-bobosi Hindustonga borib qolgʻan bu shoir shunda tugʻulib, shunda yashagʻan.
Hindustonda yashagan bir turkistonli boʻlgʻani uchun oʻz asarlarining turkcha yo urducha yozilishi mantiqiy emasmi?
Bu odam turkchada, urduchada yozmagʻan, tutqunda eroncha yozgan bu kishi mashhur Mirzo Abdulqodir Bedildir.
Tilimiz sharq tillarining birinchisi ekan, adabiyotimizning ikinchisi boʻlishiga sabab shu hollardir.
Tilning bu oʻrtada gunohi yoʻq.
Bu holning bir dard hamda bitirgʻuchi, oʻldurgʻuchi bir dard boʻlgʻanini ilgarirak onglagʻan Navoyidir.
Navoyi turk shoirlarining forsi(y)cha yozishlariga ochiqdan-ochiq yogʻiqdi, isyon etdi.
Chigʻatoychaning adabiy ham boy ekanini bildirmak uchun oʻzining “Muhokamat ul-lugʻatayn” degan asarini yozib chiqardi.
Navoyi zamoni chigʻatoy adabiyotining, chigʻatoy tilining eng koʻb yuksalgan, yuqori bosgan zamoni boʻlib qoldi.
Esizdirkim, adabiyotimizning tarixida ikinchi bir Navoyiga uchramadik.
Navoyi asridan keyin adabiyotimiz yana eski holigʻa qayta boshladi.
Yana arabchiliq, yana forsi(y)chilik til va adabiyotimizni boʻgʻdi.
Forsi(y)chilik va arabchiliq yuklari ostida ezilgan til va adabiyotimiz Xoʻqanddagi Umarxon davri adabiyasigacha kasal, oqsoq bir suvratda davom etdi.
Yonib bitayozgan chirogʻ eng soʻng davomida yalt etib birdan koʻtariladir-da, soʻngra oʻchib qoladir.
Bizning til va adabiyotimiz ham Umarxon zamonida yalt etib bir koʻtarilgach, oʻchib qoldi.
Undan keyin maydonga kelgan shoirlarimiz ham ularning asarlari adabiyotga yangi bir ruh bergudek bir kuchli boʻla olmadilar.
Shuni-da aytib oʻtayin: tarixi adabiyasida “xalqqa toʻgʻri” degan bir fikrni yana Navoyi davri adabiyasida koʻramiz.
Bu paytning eng birinchi shoiri boʻlgʻan Lutfiy butunlay ochiq va onglarliq bir tilda yozgan.
Navoyi har bir asarni turk xalqini foydalantirmak, turk xalqigʻa ruhiy ozuq bermak tilagi bilan yozganin soʻylar.
Umarxon davri adabiyasi esa saroy adabiyotidangina iborat boʻlgʻan, xalq bilan tuzukrak munosabat yasay olmagʻandir.
Yana bir oz vaqt bersangiz, tilimizning boshiga kelganlarni ham arz etib oʻtayin: mana shunday boʻlub Umarxon davri adabiyasidan keyin adabiyotimizning janozasi oʻqulgʻach, tilimiz gʻarib qoldi, til qoidalarini bilgʻanlar qoʻlga tushdi...
Mana shu paytlarda edikim, fikrimiz uygʻona boshladi.
Boshqa turk ellari tomonidan chiqarilgan gazetlar va kitoblarni oʻqudik.
Usuli jadid maktablari ham ochdik.
Ilgarirak bosub gazet ham chiqardik.
Maktab uchun, gazet uchun tilimiz kerak boʻlub qoldi.
Unga yangidan qaygʻura boshladiq, tushuna boshladiq.
Bu ishlarni qilgʻanlar — bizning ochiq fikrlilarimiz, ziyolilarimiz edilar.
Bunlarning sonlari oz, ishlari koʻb edi.
Muallimimiz, murshidimiz, muharririmiz, adibimiz, shoirimiz, siyosiyimiz, faylasufimiz hammamiz shunlar edilar.
Bunlar shuncha ishlari bilan birga til va adabiyotimizni chuqurroq, teranroq tekshira olmadilar.
Tilimizni tushunar ekan, “kep qopsiz” kabi buzuq soʻzlar, yozuvimizni oxtarar ekan, haligi madrasa maktublariga uchradilar.
Bunlar albatta, yovuq edi, yaramas edi.
Holbuki, bir yoqdan tili oz-koʻb tuzalgan totor gazetlari ham yozilgan kitoblari tura(r) edi.
Mana shunday kulunch bir holda qolgʻan burungi ziyolilarmiz: “tilimiz ilmiy, adabiy bir til emas ekan” degan kulunch bir qarashgʻa ham keldilar.
Mana shuning bilan maktablarimiz, yozuvlarimiz usmonlicha ta’siri ostida qoldilar.
Matbuotimizga bir oz totorcha ham qatnashib qoldi.
Toshkentda ochilgan kurslarda ona tili saboqlari uchun berilgan soatlarning koʻbragi usmonlichaga berildi.
Samarqandda ochilgʻan birinchi muallimlar kursinda esa, ona tili degan narsa kiritilmadi.
18 inchi yildagi Maorif shoʻrosining bir majlisida ham oʻtkan yildagi muallimlarning qurultoyida shunday bir qaror berilgan edi: “Maktablarimizning ibtidoyi uch yilida ona tili oʻzbekcha oʻqitilsin, ondan soʻng adabiy umumiy turk tili oʻqitilsin!”
Bunlarning adabiy umumiy turk tili deganlari arabcha qatnashgan usmonlicha edi.
Tilning adabiyligi uchun “arabiyligi shart” gapi qabul qilindi.
Men shunday kishilarni taniymanki, “yozuvimizni nega arabcha bilan toʻldurasiz” deganimda, “arabiy boʻlgani yaxshi emasmi?” — deganlar.
Kurslarga oʻzbekcha saboqlari uchun kirgan muallimlarimiz usmonli turklaridan Shayx Vasfiyning arabchadan koʻtarilgan “Qavoyidi lisoni usmoniy"sindan izofai lamiya, izofai bayoniya, izofai tashbehiyadan bahs qilar edilar.
Mana shu ishlarning hammasi tilimizni tahqir etish, tilimizga hurmatsizliq koʻrsatish edi.
Bunlarning hammasi til, adabiyotimizning yaxshigʻina tanimaslikdan kelgan edi.
Mana shunlarning hammasiga yogʻiqmoq, isyon etmak, shunlarning hammasi bilan kurashmak uchun yosh va yigit bir kuch 18 inchi yilda maydonga keldi.
Bu “Chigʻatoy gurungi” edi.
“Chigʻatoy gurungi” atrofiga toʻplangan kishilarning ilgari surgan fikrlari shunday edi: — tilimizning tugal, yuksak, san’atkor bir adabiyoti bor.
Tilimizning adabiyligi arabiylikda emas, oʻzidadir.
Shuni tirgizmak kerak; — adabiyotimizni yuksaltmak uchun burungi san’atkor shoirlarimizning oʻlmagʻan va oʻlmas narsalarindan foydalanmoq ham taraqqiy qilgʻan uluslar tomonidan oragʻa solingan umumiy asoslarga erishmak kerakdir; — tilimizning qoidalarini totorcha yoxud usmonlicha qoida kitoblaridan emas, tilimizning oʻzidan olmoq kerak.
Shuning uchun xalq ogʻzida yurgan soʻzlarni, xalq adabiyoti boʻlgan ertaklar, maqollar, laparlarni yigʻib tekshirmak lozim; — adabiyot yozuchiliq boʻlgani uchun yozu(v) qoidalarini, imloni ham tuzatmak kerak.
Mana shu besh asos, chiziq imlodan shul majlisda gapurishib oʻtdik.
Tilimizning qoidalarini tuzmak, eski adabiyotimizdan foydalanmoq uchun ulugʻ adiblarimizni yigʻmoq, xalq adabiyotimizni ham xalq soʻzlarini toʻplamoq kerak.
Bu moddiy vositalarga muhtoj boʻlgʻan “Chigʻatoy gurungi” emas, tilimizdir.
Mana qurultoyimiz shu toʻgʻrularda bir qarorga kelsun.