Abdurauf Fitrat korpusi

Vose’ — oʻrta yoshlarda, kambagʻal juvozkash.
Gulizor —Vose’ning qizi, 18 yoshda.
Chigagul Vose’ning xotini, qirq yoshda.
Mulla Nazir — oʻrta yoshlardagi dehqon.
Nozim, Oymahamad — qoʻzgʻolon ishtirokchilari.
Bobo Sangin — 60 yoshda, kambagʻal qariya.
Akram, Safar — kambagʻal tojik yigitlari.
Tosh yasovul — oʻrta yoshlarda, qisqa soqolli, uzun moʻylovli, Baljuvon mirining odami.
Qurbon jevachi — oʻrta yoshlarda, Baljuvon mirining odami.
Baljuvon miri — 60 yoshlardagi moʻysafid, dodxohlik kiyimida.
Bekjon — 25 yoshar yigit, Baljuvon mirining oʻgʻli.
Qozi Gʻulom — Baljuvon qozisi, nashavand chol.
Odina mirzaboshi — Baljuvon mirining mirzaboshisi, 35 yoshda.
Ahmad yasovulboshi Baljuvon mirining yasovulboshisi, 50 yoshda.
Bobo Rahmat — 60-70 yoshlardagi kambagʻal chol.
Gʻaribi Xoʻbon — Bobo Rahmatning qizi, 19 yoshda.
Sharif yuzboshi sarbozlar boshligʻi, 40 yoshda.
Nurmuhammad qorovulbegi — Baljuvon mirining odami.
Joʻra, Halim — qari farroshlar.
Kitob miri — oʻrta yoshlarda, boylik mansabi bor.
Qozi Sharofutdin — Kitob qozisi, qariya.
Navroʻz yasovulboshi — Kitob mirining yasovulboshisi, oʻrta yoshlarda.
Bandilar, mahramlar, xizmatchilar, sarbozlar, qishloq aholisi, mardikorlar va boshqalar,
Vose’ uyi oldida yalanglik. Ulkan daraxt soya solib turibdi.
Uning ostida sholcha toʻshalgan, kimsa koʻrinmaydi.
Hovlidan Gulizor ovozi eshitiladi.
U she’r oʻqiydi.
Gulizor. Baland togʻda, yorim, boshing koʻrindi Yoyga oʻxshash qalam qoshing koʻrindi, Bilolmadim, kim ekandir ustozing, Kulganingda ichu toshing koʻrindi.
Vose’ kirib keladi.
Tanida juvozkashlik toʻni, boshida qora doʻpli, koʻkragi ochiq.
Belida belbogʻ, bir bogʻ oʻtni koʻtarib olgan.
Uyga yaqinlashib toʻxtaydi.
Gulizor soʻzlariga quloq soladi.
Gulizor bundan bexabar she’r oʻqishda davom etadi.
Olti oydir, billo, togʻlar makonim, Kelsang kelgin, senga sadaqa jonim... (Ovozi tinadi.)
Vose’ (xursand). Mening qizim shoir boʻlibdi, she’r oʻqiyapti: “Kelsang kelgin, senga sadaqa jonim”... (Chaqiradi.) Gulizor! Gulizor!
Gulizor. Labbay, dadajon, hozir! (Yugurib kiradi.) Dada, qayoqda edingiz, buncha hayalladingiz?
Vose’. Ish chiqib qoldi... Ovqat yedilaringmi?
Gulizor. Piyova osgandim, koʻb kutdik, kelavermadingiz, oʻzimiz ovqatlandik. Sizga ham qoldirdik.
Vose’. Yaxshi qipsanlar. Men bu oʻtni sigir oldiga tashlayin. Sen ovqatni olib chiqaver, shu yerda yeyman...
Gulizor. Nega?
Vose’. Shu yerda juda soz. Hozir Mullo Nazir keladi, gaplashib oʻtiramiz.
Gulizor. Boʻpti, darrov olib chiqaman. (Ichkariga kiradi. Vose’ ogʻilga oʻtadi.)
Chigagul (dasturxon koʻtarib kiradi). Kel, dasturxonni yoz. Ovqatni mana bu yerga qoʻy.
Vose’ kiradi.
Vose’. Keltirdingmi, balli qizim!
Chigagul. Odam degan ovqatni vaqtida eydi... Siz boʻlsangiz...
Vose’. Boʻldi, buncha gapni choʻzasan? Hammani oʻzingga oʻxshagan bekorchi deb oʻylaysan chogʻi. Mehnatsiz aytgan narsang muhayyo boʻlavermaydi!.. (Ovqat yeydi. Orada bir zum jimlik choʻkadi.) Gulizor, qizim, oʻqiyotgan gʻazaling kimdan?
Gulizor (uyalib). Hech kimdan. Koʻylak tikayotganda, zerikkanimdan oʻzim toʻqidim...
Vose’. Chindan-a? Yasha, kam boʻlma!
Gulizor uyalib javob bermaydi.
Chigagul. Kim boʻlardi, qizimning oʻzi toʻqiydi! Siz bexabarsiz, qizimiz shoira boʻlgan, yaxshigina qoʻshiqlar aytadi..
Vose’. Barakalla, qizim! Men hali rosa miriqib tingladim... Yaxshi toʻqibsan...
Chigagul. Sizu mendan koʻra yaxshiroq!
Vose’. Yoʻq. Faqat sendan yaxshiroq boʻlsa bordir...
Chigagul. Nega endi, faqat mendan boʻlarkan?
Vose’. Nima desam ekan?..
Chigagul. “Shoirlik qizimga mendan oʻtgan”, deya qoling boʻlmasa!
Vose’. Ha!.. Odam yosh boʻlsa, gʻami boʻlmasa, ota uyida yashasa, har narsani havas qilsa boʻladi-da. Uy-joyli, bola-chaqali boʻlgandan keyin, uy-roʻzgʻor tashvishi bilan oʻralib qolib, bu ishlarning hammasi yoddan chiqadi-ketadi, unutiladi... (Ovqat yeyishdan toʻxtab.) Mazali ovqat pishiribsan. Kel, dasturxonni yigʻishtir! (Fotiha oʻqiydi.)
Gulizor bilan Chigagul dasturxonni yigʻishtirib, chiqadilar.
Vose’ (yolgʻiz). Yoshlik — beboshlik deganlaricha bor. Shoʻxlik, oʻyin-kulgi, ishqibozligu shoirlik... Bularning hammasi yoshlikda yarashadigan ishlar... Men ham soʻqqabosh boʻydoqligimda bu ishlar koʻchasidan oʻtganman... Mizrobxon qoʻzgʻolonigacha edi bunday begʻam yurishlar. Mizrobxon isyon koʻtardi-yu, men ham yoshlik qonim, kuch-gʻayratim joʻsh urib, unga qoʻshildim. Buxoro amiri lashkariga qarshi qattiq janglar qildik. Zolim amir bechora Mizrobxonni aldadi. Uni nomiga Baljuvonga hokim tayinladi-yu, keyin Buxoroga chaqirib olib, oʻldirdi... Ajoyib inson edi Mizrobxon...
Oymahamad (kiradi). Salom alaykum!
Vose’. Vaalaykum assalom! Kel, ogʻayni! (Koʻrishadilar.) Qayoqlarda yuribsan, koʻrinmaysan?
Oymahamad. Uyda edim.
Vose’. Yangilikdan xabaring bormi?
Oymahamad. Eshitdim. Bu yana qanaqasi? Zakot deb olishdi, boj deb olishdi, bas emasmi? Aytilganidan zigʻircha kam berganimiz yoʻq. Tagʻin har xonadondan bir echki bilan bir taqa karbos talab qilishlari nimasi? Bizni tinch qoʻyishadimi, yoʻqmi?
Vose’. Yoʻq, qoʻyishmaydi! Tinch qoʻyishlari uchun Mizrobxondek shaxs kerakki, haftada bir marta isyon koʻta- rib, ularga tinchlik bermasa. Boshqa iloji yoʻq!
Oymahamad. Uyi kuysin bu zolimlarning, bizni xonavayron qilishdi. Qayoqdan topib beramiz buncha narsani? Mening uyimda echki tugul, bironta tovuq ham qolmadi.
Vose’. Sabr qil, Mulla Nazir kelsin, maslahatlashib olamiz.
Oymahamad. Mulla Nazir qayerda?
Vose’. Boya yoʻlda uchratdim, odamlarni toʻplash uchun eshikma-eshik xabar qilib yuribdi.
Oymahamad. Amirning odami shu bugun kelarkanmi?
Vose’. Ha, shu bugun.
Oymahamad. Yangi xirojniyam shu bugun yigʻarkanmi?
Vose’. Xirojni emas, zakotni!
Oymahamad. Uyi kuysin bu noinsoflarning. Yoʻqdan zakot undirib boʻladimi? Koʻchib ketish kerak bu yurtdan.
Mulla Nazir ikki-uch nafar odam bilan kirib keladi.
Mulla Nazir, yasovullar bugun kelishadimi?
Mulla Nazir. Ha, shu bugun!
Oymahamad. Xoʻsh, endi nima qildik? Aytgan narsalarini qayoqdan topib beramiz? Yegani nonimiz yoʻgʻu!
Qishloq ahli birin-ketin kelib, har joy-har joyda oʻtiradirlar. Ular orasida Bobo Sangin, Nozim, Safar Ikromlar
ham bor.
Mulla Nazir. Hovliqma! Bu gap faqat senga tegishli emas, shu yerda oʻtirganlarning hammasini boshiga tushgan savdo bu! Agar shular berishsa, sen ham toʻlaysan...
Bobo Sangin (uning soʻzini boʻlib). Qayoqdan beradi bular? Birtasi men boʻlsam, mardikorlik qilib kun kechiraman. Taka karbosim boʻlganda edi, bolalarim koʻylak tikib kiyardilar.
Nozim. Besh-olti yildan beri begona yurtlarda mardikorlik qilib toʻrt-besh chaqa ishlab qaytaman. Yoʻlda bizni zakotchilar talashadi. Ular qoʻlidan bir amallab hiyla-nayrang bilan qutulishga toʻgʻri keladi. Qolgan-qutgan uch-toʻrt chaqa pul yeyar ovqatimizgayam yetmaydi. Ustiga ustakcha bu “qoʻshimcha soliq” paydo boʻldi. Uni hech birimiz toʻlay olmaymiz!
Safar. Kerak boʻlsa, oʻzimizni soʻyib qoʻyaqolsin! Jondan toʻydik-ku!
Vose’. Gapingiz toʻgʻri, ogʻaynilar! Beradigan hech vaqomiz qolmadi. Amir zakot oladigan boʻlsa, borlardan olsin! Yoʻqdan nimani oladi? Biroq...
Bobo Sangin. Vose’, hech qandaqa “biroq”ning keragi yoʻq! Safar toʻgʻri aytdi, bor bisotimiz tugadi, jondan boʻlak narsamiz qolmadi. Kerak boʻlsa, shuniyam ola-qolsin! Bezormiz bunday tirikchilikdan!
Hamma. Bezor boʻldik! Bezor qilishdi zolimlar!
Vose’. Qiziqsanlar-da. Men nima deyapman. “Biz bu soliqni toʻlay olmaymiz”, deyapman. Biroq toʻlamaslik uchun qandoq ish tutish kerak, shu haqda oʻylash kerak deyapman... Bugun kelishsa, nima deb javob qilamiz? “Beradigan nar- samiz yoʻq” desak, goʻdaklarimiz ust-boshini yechib olishadi, uy-joyimizni sotib, musodara qilishadi.
Safar. Gap bitta: beradigan narsamiz yoʻq! Nima qilsa, qilaversin!
Mulla Nazir. Birpas gʻalva qilmay tur. Vose’ soʻzini tugatsin!
Safar. Boʻpti! (Vose’ga.) Ayt, nima demoqchi eding?
Vose’. Demoqchimanki, shu “hech narsamiz yoʻq”, degan soʻzni durustroq aytaylik, doʻq-poʻpisadan qoʻrqmasdan, dadilroq aytaylik. Safar aytgan “Kerak boʻlsa, jonimni olsun!” degan gapni ular bilan yuzma-yuz boʻlgandayam, qoʻrqmasdan aytolsak deyman...
Bobo Sangin. Qoʻrqmaymiz! Oʻldirishsa, qaytaga biratoʻla qutula qolamiz... Axir bor bisotimizni tortib olsalar, bolalarimiz ochlikdan ming turli balolarga giriftor boʻlib qirilib ketsalar, biz bir chetda tomoshabin boʻlib qarab turaveramizmi? Tiriklikdan nima bahra topdikki, oʻlimidan qoʻrqamiz!
Vose’. Mulla Nazir, deyman, yolgʻiz bizning qishloq qoʻlidan biron ish kelarmikin? Ayting-chi, boshqa qishloqlar nima qilishmoqchi?
Mulla Nazir. Hammasi ham noliydi, ammo bizga oʻxshab, nima qilishni bilmay hayron... Sabr kosasi toʻlgan.
Bobo Sangin. Soliqni toʻlashadimi, yoʻqmi?
Nozim. Qorni nonga toʻymasa, qandoq toʻlaydi?
Mulla Nazir. Koʻpchilik “toʻlamaymiz!” deyishyapti.
Vose’. Axir, “toʻlamaymiz” degan bilan ish bitdi deysizmi? Ilonga “Meni chaqma!” desangiz, quloq osarmidi? Yoʻq, baribir zaharini sochadi. Amir ham bamisoli ana shu zaharli ilon, qonxoʻrligini tark etolmaydi. “Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas” deganlarini eshitganmisiz? (Toʻxtalish.) Eng yomoni xalqimizning begʻayratligi!
Akram. Begʻayrat deyish, meningcha, toʻgʻri emas. Inoqlik yetishmaydi desangiz, bu boshqa gap. Mana, Dashtak qishlogʻini oling. Yasovulni kaltaklab quvib yuborishipti... Biroq befoyda.... Oʻzingiz aytganday, bir qishloqning qoʻlidan nima ish kelardi?
Bobo Sangin (Akramga). Ana kelishdi... Voy-boʻy, bunga qara, moʻylavi bunchalik bahaybat... Basharasidan ajal yonyapti... Tur!
Akram. Kelsa kelar, nega turarkanman,
Bobo Sangin. Yaxshimas, bor, otini olib qoziqqa boyla!
Akram chiqadi.
Vose’ (hovliga yuzlanib). Gulizor, ho Gulizor!
Gulizor (yugurib chiqadi). Labbay!
Vose’. Qizim, dasturxon chiqar, mehmon keldi.
Gulizor chiqadi.
Tosh yasovul bilan Qurbon jevachi kiradirlar.
Hamma oʻrnidan turib, ularni qarshi oladi.
Tosh yasovul. Qalay, eson-omonmisizlar?
Vose’. Xudoga shukur, yasovulboshi, marhamat! (Ularga yuqoridan joy koʻrsatadi.)
Tosh yasovul. Bobo Sangin, qalay qarimayapsanmi?
Bobo Sangin. E, joningga jonim sadaqa, yasovulboshi, qarimay boʻlarkanmi? Charchadim, qoʻlim ishga bormaydigan boʻlib qolibman.
Gulizor dasturxon keltiradi, Vose’ non sindiradi, “Marhamat, olinglar” deydi.
Tosh yasovul (Bobo Sanginga). Seni Buxoroga yuborib, sarboz tayinlasak, nima deysan?
Bobo Sangin. Nima ham derdim? “Xoʻp” deyman-da. Axir, agar men sarboz boʻlsam, sening Janobi oliy amiring dunyoda yagona jahongir boʻladilar-da! (Kulishadi.)
Tosh yasovul (fotiha oʻqigʻach). Endi dasturxonni yigʻishtirsangiz boʻladi.
Vose’ dasturxonni yigʻishtirib, oʻrnidan turmoqchi boʻlganida Tosh yasovul uni toʻxtatib, dasturxonni qaytadan ochadi.
“Toʻxta, odamgarchilik yuzasidan bu nonni oling demading-a”, — deydi.
Nonlarni Qurbon jevachiga tutqazib, “Jevachi, ma, bu nonlarni qoʻyningga sol, yoʻlda tamaddi qilamiz”, degach, dasturxonni Vose’ga qaytarib beradi.
Vose’ dasturxonni olib, bir chetga qoʻyadi.
Vose’. Bu kamlik qilar, buyuray, yana olib kelsin! Tosh yasovul. Etadi! Xush, endi gaplashib olaylik-chi.
Bobo Sangin. Buyursinlar.
Tosh yasovul. Janobi oliydan muboraknoma keldi.
“Chakana zakot”ni toʻplanі vaqti yetdi.
Bu yil birgalan echki ustiga bir takadan karbos ham olinsin, deptilar.
Janobi oliyning farmoni muboraklari shunday.
Bobo Sangin. Yasovulboshi, insof bormi oʻzi?! Bu odamlarga qarab boqqin: tanidagi kiyimi eskirib, ming yamoq boʻlibdi. Karboslari boʻlganda, kiyim-bosh tiktirishardi-da! Oʻylamay-netmay “qoʻy” deysan, “echki” deysan, “karbos” deb valdiraysan?!
Tosh yasovul. Menga nima, Janobi oliy buyruqlari-da! Ul Oliy hazratning farmonlarini bajarmay boʻladimi?!
Nozim. Janobi oliy amrlari deb oʻzimizni oʻldiraylikmi? Boʻlmasa, nimani beramiz?
Tosh yasovul. Bu sizning ishingiz. Oʻzingizni oʻldirasizmi, sotasizmi, nima qilsangiz, qiling. Ammo janobi oliy buyruqlarini bajaring, vassalom!
Bobo Sangin. Men Janobi oliyni koʻrgan emasman. U kishining noibi begimi sen boʻlsang bizga bek nomidan gapiryapsan. Demak, sening soʻzing janob bekning soʻzi. Shundaymi? Shunday boʻlsa, sen menga: “Osmonni otib yubor, tushib erga yopishsin”, deysan. Oʻzing ayt, shu mening qoʻlimdan keladimi?
Tosh yasovul. Tushunmadim, nima demoqchisan? Xoʻsh, ana men “Qoʻlingdan kelmaydi” dedim, nima boʻpti?
Bobo Sangin. Hech nima. Men amringni bajo keltirolmadim. Endi nima qilasan?
Qurbon jevachi. Qoʻysang-chi. Hamma shundoq qilaversa, nima boʻladi? Janobi oliy haqlarini toʻlamaslik mumkinmi?
Nozim. Bundan chiqadiki, mumkin ekan-da! Ilojimiz qancha?
Tosh yasovul. Toʻlamasang, zoʻrlab qizingni olamiz, xotiningni sotamiz, baribir undiramiz. Biz bilan oʻynashma! Eshitganmisan “Oʻynashmagin arbob bilan, arbob urar har bob bilan!”
Vose’. Bor, qoʻlingdan kelganini qilaver! Toza jonga tegdi...
Tosh yasovul. Nima deding? (Achchigʻlanib, oʻrnidan turib ketadi.)
Nozim. Vose’ haq gapni aytdi, jonimizdan toʻydirding!
Tosh yasovul. Haddingdan oshma, Nozim! Ogʻzingga qarab gapir!
Nozim. Pichoq borib suyakka tegdi. Nima qilsang, qil! Menga jon ham kerakmas, bola-chaqayam...
Vose’. Hoy, yasovul! Nima ishing bor? Jonga tekkandan keyin oʻzimni oʻtga tashlaymanmi-tashlamaymanmi, bu mening ishim. Bor, amiru umarongga ayt, bizning ularga beradigan hech vaqomiz yoʻq.
Tosh yasovul. Yoʻq, aytmayman! “Toʻlamayman” deb boʻyin tovlaganlarni bandi qilib, bek janoblariga olib boraman!
Ovozlar. Toʻlamaymiz! Olib borsang, hammamizni olib bor!
Tosh yasovul. Yoʻq! Hammang kerak emas menga! Bir-ikkita oʻzi kattangni olib borsam boʻlgani! (Nozimga: “Tur oʻrningdan!” deydi. Vose’ga qarab: “Sen ham yurasan biz bilan!”, deb baqiradi.)
Vose’. Bandi qilib olib borasan? Bekor aytibsan, noma’qul qipsan!
Tosh yasovul. Tur oʻrningdan! Borasan!
Vose’. Qoʻl tekiza koʻrma! Bormayman dedimmi, bormayman!
Yasovul Vose’ yoqasidan ushlab tortadi, u yiqiladi.
Toʻpolon boshlanib ketadi. Olomon qoʻzgʻaladi.
Vose’ gʻazab bilan yasovulga tikilib: “Mana, boʻlmasa, haqqingni ol!” deydi-da, boshiga bir musht tushiradi.
“Uringlar, yigitlar, bu itlarni” deb xitob qiladi.
Hamma Tosh yasovul bilan Qurbon jevachiga tarmashadilar.
Tosh yasovul bilan Qurbon olomon oyoq ostida qoladi.
Sangin yerdan bir chaqir toshni olib, Tosh yasovulning boshiga tushiradi.
U “miq” etganicha jon beradi.
Ur-toʻpolondan foydalangan Qurbon jevachi turib qochadi. Bir necha kishi uni quvib ketadi.
Baljuvon qoʻrgʻoni. Hokim mehmonxonasi oldida suv sepib supirilgan maydon. Ikki-uch gachm daraxtining soya-salqinida katta gilam toʻshalgan.
Uning ustiga turli rangdagi koʻrpa-yostiq yoyilgan.
Bekjon, Ahmad yasovulboshi va Qurbon jevachi choy ichib, suhbatlashib oʻtiribdilar.
Boshi latta bilan tangʻib bogʻlangan, singan qoʻli esa boʻynidagi roʻmolga osigʻliq.
Qurbon jevachi pastroqda oʻtirib, oʻz boshidan kechganlarni soʻzlab beryapti.
Qurbon jevachi. Rahmatlik Toshing bir oz hovliqdi. Men borganimiz zahoti ularning avzoi bejoligini sezgandim. Toshning qulogʻiga sekingina: “Bularning kayfi buzuq. Gʻazabi oshib-toshganga oʻxshaydi, ehtiyot shart!” - deb shipshidim. Rahmatlik ajali etgan ekanmi, bilmadim: “Ishing boʻlmasin, oʻzim bilaman!” - deb javob qildi.
Bekjon. E, sanlarni qara-ya! Oʻsha xon davlatining non-tuzidan jon-jigari teshilgulardan ikki-uchtasini chopib, boshini olib kelish oʻrniga, kaltak yeb yuribsanlar-a!
Ahmad yasovulboshi. Qiziqsan-da! Begijon, koʻbchilik boʻp yopishganida qiyin-da, ularga bas kelib boʻladimi? Bu janoblar ularning zimdan pishirib qoʻygan rejalaridan bexabar, angda qolishgan-da.
Bekjon. Angda qolishgan deysiz. Oʻzi aytyapti-ku, avzoyi buzuqligini oldindan sezgan edim deb.
Ahmad yasovulboshi. Begim, jevachi noma’qul qipti, gapining bari yolgʻon! Sizni laqillatish uchun shunday deyapti.
Qurbon jevachi. Yasovulboshi, mana tepamda tangrim hozir. Oʻshaning nomiga qasamki, hamma gaplarim chin. Men, shoʻring qurgʻur, boshim yorilib, qoʻlim sinib, boʻlgʻanimcha boʻlib yuribman-u, tagʻin haqorat qilasiz? Mening oʻrnimda siz boʻlganingizda, balki qochishga ham ulgurmasdan, Tosh qismatiga sherik boʻlardingiz!
Ahmad yasovulboshi (Bekjonga). Uning bu gapi toʻgʻri. Oʻzini qutqarib qolibdi, shuyam katta gap. Men boʻlsam, bu ish uddasidan chiqolmasdim.
Bekjon. Xayr, hechqisi yoʻq. Ba’zida shunday boʻladi-da. Qiblagoh buyurdilar: bugun sarboz joʻnaydi, ularning adabini berib qaytadi...
Qurbon jevachi. Begijon, ularni bandi qilib olib kelishsa, ikkitasini, oʻsha Vose’ bilan Nozim de- ganlarini oʻzimga topshirasiz-da, xoʻpmi?
Bekjon (kulib). Xoʻb boʻpti! Nima qilmoqchisiz?
Qurbon jevachi. Tiriklayin terilarini shilib, ostiga somon tiqaman keyin mana shu daraxt shoxiga ila- man. Koʻz oʻngingizda yuz qamchidan uraman.
Sarboz kiyimida beliga shamshir osgan Sharif yuzboshi shoshilib kiradi.
Sharif yuzboshi. Qani, Bekjon, bir fotiha oʻqib, bizga oq yoʻl tilang!
Bekjon (yostiqni bir yonga qoʻyib). Xoʻb, yuzboshi.
Sharif yuzboshi. Taqsir, sizdan fotiha olgali keldim. Yogʻiylarga qarshi jangga ketyapman!
Bekjon. Dadamni koʻrdingizmi?
Sharif yuzboshi. Ha, taqsir! Qani, bir fotiha berib yuboring!
Bekjon (oʻrnidan turadi, hamma unga ergashadi). Xayr, oy borib omon qaytinglar! Koʻl-oyoqlarini bogʻlab keltiring, xoʻpmi?
Sharif yuzboshi. Bajonu dil, taqsir!
Ahmad yasovulboshi. Yuzboshi, bizning qoʻldan chilim chekib keting!.. Hoy, bola, chilim keltir! (Yuzboshiga.) Chiroyli qizlaridan oʻn-oʻn beshtasini tuzlab keling!
Sharif yuzboshi. Jonim bilan, usiz boʻlarkanmi! Buyogʻidan xotirjam...
(Duoga qoʻl ochadi. Chilim keltirilib, bir qoʻl chekkandan soʻng xayrlashib chiqib ketadi.)
Yasovulboshi. Nasib boʻlsa, nozaninlaridan olib kelishadi.
Bekjon. Bir necha kun bazm qilarkanmiz-da!
Qurbon jevachi. Nasib boʻlsa, kayf qilamiz! Taqsir, Vose’ deganining bir qizi bor deng, ketvorgan. Ana oʻshani olib kelishsa, dimogʻingiz chogʻ boʻlardi-da.
Bekjon. Chindan-a?
Qurbon jevachi. Chiroyliyam gapmi? Jannatdan chiqqan huru parining oʻzi!
Ahmad yasovulboshi (tashqariga qarab). Kim boʻldi bular?
Hamma qaraydi.
Qurbon jevachi. Odina mirzoboshi ikki kishini haydab kelyapti.
Bekjon. Jangda qoʻlga tushirganmi deyman.
Ahmad yasovulboshi. Birovi ayol-ku!?
Bekjon. Ha, yoshgina qiz. Vose’ning qizi boʻlsa-ya! Xudo berdi deyaver!
Qurbon jevachi. Yoʻq, taqsir. Odina uyoqlarga borganmas. Bular boshqa yurt odamlari.
Odina kirib salom beradi. Sarboz Bobo Rahmat va uning qizini haydab kiradi. Chol yalang oyoq, qoʻllari orqasiga bogʻlangan, eskirgan kiyimlari yirtiq. Qiz boshida eski toʻncha yopiqliq.
Bekjon. Mirzaboshi, bular kimlar?
Odina mirzaboshi (bandilarni kerakli joyga oʻtqazgandan soʻng). Taqsir, mana bu odam “chakana andoz” karbosini bermayapti.
Bekjon. Qayerliksizlar?
Bobo Rahmat. Daktur qishlogʻidanman, taqsir.
Bekjon. Kasb-koring qanaqa?
Bobo Rahmat. Taqsir, mardikorlik.
Bekjon (qizni koʻrsatib). Bu kiming boʻladi?
Odina mirzaboshi (hozirjavoblik bilan). Bu kishining qizi!
Bekjon. Nega soliqni toʻlamading!
Bobo Rahmat. Dardingni olay, taqsir, qurbim yetmadi. Yegani nonim yoʻq. Yilda Fargʻonaga tushib mardikorlik qilardim. Endi qaridim, borolmayman. Odamlar eshigida ishlab bolalarimni boqaman...
Bekjon. Ogʻzingni yum, yolgʻonchi! Amir janoblari haqqini kim yeyolgan ediki, endi sen yeysan?!
Bobo Rahmat. Sadagʻang ketay, begim. Bor bulsa, berardim. Ulugʻ podshoning haqqi bizning boʻynimizda bilaman. Lekin yoʻq boʻlgandan soʻng, ilojim qancha?
Ahmad yasovulboshi. Sen ham Vose’ga oʻxshab yogʻiy boʻlmoqchimisan?
Bobo Rahmat. Taqsir, bundoq demang. Men moʻysafidga yogʻiy boʻlishni kim qoʻyipti. Non chaynashga majolim yetmaydi-yu...
Bekjon. Yogʻiy boʻlishni istamasang, nega podsholik haqini toʻlashdan bosh tortasan?
Bobo Rahmat. Axir, boʻlmasa, nima qilay? Bira-toʻla jonimni ola qoling, boʻlmasa!
Bekjon (sarbozga). Ur, bu imonsizni!
Sarboz oʻrniga Odina mirzaboshi Bobo Rahmat boshiga bir necha musht tushiradi.
U: “Voy, oʻldim!” - deb dod soladi.
Olib bor muni, qamab qoʻy! Amir haqini bermaguncha, zindonda yotsin!
Bandini olib chiqadilar.
Ahmad yasovulboshi (Bekjonga). Taqsir, qizni qayoqqa buyurasiz?
Bekjon (kulib). Sizning uyingizga! Kechasi bazm qilamiz!
Ahmad yasovulboshi. Mirzoboshi, qizni mening uyimga joʻnat!
Odina mirzaboshi. Bajonu dil, taqsir! (Qizni olib chiqadi).
Ahmad yasovulboshi. Taqsir, Odina koʻp yaxshi odam-da.
Bekjon. Ha, ishchanga oʻxshaydi. Qiblagohga aytaman, uni jevachi qilib tayinlasunlar.
Ahmad yasovulboshi. Ha, ha! Qoʻllasa arziydigan, kerakli odam.
Qozi bilan Mir kirib keladilar.
Bekjon bilan yasovulboshi sapchib oʻrinlaridan turib, qoʻllarini koʻkrakka qoʻyib, salom beradilar.
Mir. Vaalaykum assalom! (Oʻz mahramiga.) Choy keltir! (Maxram, uning ketidan Ahmad yasovulboshi bilan Qurbon jevachi ham chiqadilar.)
Qozi. Bekjon, sogʻ-salomat bormisiz?
Bekjon (oʻrnidan turib). Qulluq, taqsir.
Mir. Oʻgʻlim, haligi bandilar kim ekan?
Bekjon. Daktur qishlogʻidan.
Mir. Kim keltirdi?
Bekjon. Odina mirzaboshi. “Chakana soligʻi”ni toʻlashdan bosh tortganmish. Bechora mirzaboshini oʻlishiga sal qolibdi, taqsir.
Mahram choynakda choy keltirib, quyib beradi.
Mir. Nima boʻpti oʻzi?
Bekjon. Koʻpchilik boʻlib kaltaklashibdi. Bechora mirzaboshi jonbozlik koʻrsatib zoʻrgʻa qochib qutilibdi.
Mir qoziga hayron qaraydi.
Qozi. Al-ayozu billoh! Bu xaloyiq devona valo kudrat! Bekjon, biron joyi sinmaptimi?
Bekjon. Yoʻq, sinishga sinmapti-yu, a’zoyi badani qaqshab ogʻrirmish.
Qozi. Zarari yoʻq, tuzalib ketadi. Ayting, hammomga tushsin!
Bekjon. Boʻpti taqsir. Bu davlatxona xizmatchisi uchun qiyinmas... Kezi kelganda, qiblagohga arz qilsalar, qoʻllab yuborasiz-da, sira yodidan chiqarmaydi.
Mir (qoziga). Shariatpanoh, deyman, bu Vose’ gʻalayoni Janob oliy quloqlariga borib yetguday boʻlsa, rosa ranjisalar kerak-a?!
Qozi. Albatta, taqsir. Janobi oliy rahmdil odam-da, xafa boʻlishlari mumkin.
Mir. Shu boisdan bu haqda hozircha Janobi oliyga arz qilmasakmi, deyman.
Qozi. Hay, bilmadim-da. Davlatdorlik yuzasidan xabardor qilish kerak!
Mir. Yoʻq, taqsir. Meningcha, bildirmaslik ma’qul. Zeroki, Hazrati oliyning tabiati muboraklari oʻta nozik, ranjishlari mumkin.
(Choʻbdastasini koʻtarib Ahmad yasovul kirib keladi. Uning orqasidan yirtiq kiyim kiygan, ahvoli parishon bir necha mardikor ergashadilar. Yasovulboshi ularni Mirga bir-bir tanishtiradi, ular er oʻpib duo qilishadi.) Xoʻp?
Birinchi mardikor. Bola-chaqangizni qurboni boʻlay, taqsir. Oʻn kundan beri imoratingizda ishlaymiz, bizga bir chaqayam pul berishmadi. Hatto nondan ham qornimiz toʻymaydi. Bola-chaqadan xabar olib kelaylik, deb ikki kechagagina ruxsat soʻragan edik, berishmadi. Dodimizni soʻrarsiz deb, oldingizga keldik. Choʻntagimiz quruq. Oz-moz pul berib ruxsat qilsangiz, xotin-xalajni tinchitib qaytib kelamiz.
Mir (Ahmad yasovulboshiga). Tushuntiring, nima gap oʻzi?
Ahmad yasovulboshi. Taqsir, Bekjon oz-moz qurilish qilayotgan ekanlar, oʻshanchun olib kelgan edik bularni.
Mir. Nima, podsholik ishidan qochasanlarmi?!
Birinchi mardikor. Qochmaymiz, taqsir. Oʻn besh kun tekinga ishladik, ikki kechagagina ruxsat soʻrayapmiz.
Ikkinchi mardikor. Baloingizni olay, taqsir! Oʻn besh kun ishlab, osh yuzini koʻrganimiz yoʻq. Nuqul non chaynadik. Uniyam toʻyib yegan emasmiz. Mayli, noshukurlik boʻlmasin, ikki kunga javob bersangiz...
Ahmad yasovulboshi. Taqsir, keling bularni qiynamaylik, mayli yana biron hafta ishlab berishsin, keyin...
Mir. Boʻpti, shunday qilinglar!
Uchinchi mardikor. Axirsiz ham musulmon-ku! Oʻn besh kun eshshakday ishlatdingiz, ikki kungagina ruxsat qilsangiz, nima boʻladi?
Mir (yasovulga). Ur buning ogʻziga! (Yasovul uradi.) Ur, ur! Hammasini obchiqib qamab qoʻying!... Amlokdorga yozing, durustrogʻidan yuborsin.
Ahmad yasovulboshi. Bajonu dil, taqsir! (Mardikorlarga.) Turinglar!
Birinchi mardikor. Taqsir, tavba qildik. Mayli, borib ishlaymiz...
Mir. Qamab qoʻy, chirib ketsin! (Haydab chiqishadi. Qoziga.) Hazrat, koʻrdingizmi, oʻjar Vose’dan ibrat olishgan bular. Xudo koʻrsatmasin, til biriktirishsa bormi, qiyomat-qoyim boʻldi deyavering.
Qozi. Ilohi tavba, ilohi tavba! (Yoqa ushlaydi.) Mardikor boʻlaturub, oʻz xoʻjayiniga gap qaytaradi-ya! Ilohi tavba!
Bekjon. Qattiq olmasak, mamlakat buziladi.
Qozi. Ha, qattiqqoʻl boʻlish kerak! (Mirga.) Taqsir, sarbozlar bugun yetib borisharmikan?
Mir. Kechga tomon yetib borishadi. Men yuzboshiga tayinladim: “Borishi bilanoq, paysalga solmasdan, jangni boshlanglar”, dedim.
Bekjon. Nasib boʻlsa, shu oqshom hammasini qirib tashlashadi! Yuzboshi bagʻayrat kishi!
Qozi. Iloyim, aytganingiz boʻlsin!
Mir (qoziga). Taqsir, nima deyayotgan edik?
Qozi. Gapimiz chala qoldi...
Mir. Ha, yodimga tushdi... Janobi oliyga arz qilish kerakmi, yoʻqmi deyatgan edik...
Qozi. Shunday, taqsir. Arz qilmay, ilojimiz yoʻq... Yotigʻi bilan tushuntirish lozim...
Mir. Hazratim, bilasizki, sizga ixlosimiz baland... Rahmatlik qiblagohimiz ham padari buzrukvorimizni e’zozlar edilar.
Qozi. Bilaman, taqsir, shunday. Bizki, hammamiz Hazrati oliyning gʻulomlaridirmiz, bir-birimizni qoʻllab-quvvatlashimiz kerak-da.
Mir. Shunday yoʻl tutaylikki, Hazrati oliy xursand boʻlsinlar.
Qozi. Xotirjam boʻling, shundoq arz qilamizki, nasib boʻlsa, amirdan yetti qavat sarpo ustiga mehribonlik koʻramiz.
Mir. Qani shundoq boʻlsa, buyogʻiga xizmatga tayyormiz, taqsir.
Qozi. Xayr, salomat boʻling. Oʻhhu-oʻhhu! (Yoʻtaladi.) Taqsir, bu koʻk samanni yaqinda sotib oldingizmi deyman?
Mir. Ha, toʻrt ming tangaga.
Qozi. Yurishi soz boʻlsa kerak-a?
Mir. Yurishi binoyi, yumshoq... yoʻrgʻa... oʻzi hali yosh-da.
Qozi. Balosiz-da, ajoyib saman otlar topasiz... Men bir ot sotib olgan edim, nobop chikdi, egasiga qaytar- moqchiman.
Mir. Boʻpti, yoqqan boʻlsa, boringki, shu koʻk saman sizniki!
Qozi (kulib). Ie, qiziq boʻldi-ku! Kishini xijolatda qoldirdingiz... Xayr, kam boʻlmang.... doimo duogoʻyingizmiz...
Mir. Tashakkur! (Bekjonga.) Buyur, koʻk samapni eshon- bovanikiga eltib berishsin!
Qozi. Qulluq, taqsir!
Bekjon. Hozir! (Ketadi.)
Qozi. Kam boʻlmang, taqsir, biz — duogoʻyingizniki xursand qildingiz, baraka topasiz.... Endi bizga ruxsat bersangiz. Bir bark nashadan ursak...
Mir. Marhamat, oʻz uyingiz... bemalol...
Qozi (mahramga). Oʻgʻlim, bir choynak choy keltir! Damla!
Mahram. Hozir, taqsir.
Qozi (qoʻynidan bir quticha va pichoqcha chiqarib, nasha tamaddusiga tayyorlanarkan). Taqsir, xudo xohlasa, sarbozlar gʻalayonni bir yoqli qilib qaytishsa, bir ziyofat qilasiz-da.
Mir. Albatta, taqsir.
Bekjon (kiradi). Samanni eltib berishdi.
Mir (qoziga). Koʻrmayapsizmi, qulbachchangiz duodan umidvor.
Qozi. Mana, hozir-da.... (duoga qoʻl choʻzadi.) Kamolga yetsunlar, martabalari ulugʻ boʻlsin! Ollohu Akbar! (Mahram keltirgan choynakdan choy quyib, qutichadan olgan nashani ogʻziga solgach, xoʻplaydi.)
Mir (Bekjonga). Mirzaga ayt, amlokdor nomiga xat bitsin. “Mamlakat ahvolidan doimo xabardor boʻlib tursunlar, toki biron kor-hol yuz bermasun”, deb tayinlasin. Janobi oliy haqiga xiyonat qilishni man etsin. Kimki boʻyinsunmasa, zindonga tashlashsin!
Qozi nasha ta’siridan kayfi taraq, har xil behuda harakatlar qila boshlaydi.
Bekjon. Xoʻb boʻladi!
Mir. Istasang, oʻzing ham ikki-uch yigitni qavating- ga olib, sayrgasht qil.
Bekjon. Yaxshi aytdingiz, dada, men ketdim! (Chiqadi.) Mir (kayfi taraq boʻlgan qoziga ishora qilib). Saman otli boʻlganlaridan dumogʻlari chogʻ. Kayf suryaptilar. Erta raisga bir nima in’om qilmoqlari lozim.
Nurmuhammad qorovulbegi (hovliqib kiradi, belida qamchi). Salom!
Mir. Vaalaykum assalom! Qayoqdan, soʻrasak, Qozi boshini bir koʻtarib qararkan, yana pinakka ketadi.
Nurmuhammad. Gʻalvali joydan.
Mir. Nima boʻldi, tez gapir!
Nurmuhammad. Taqsir, ish chatoq.
Mir. Chatoq?
Nurmuhammad. Ha! Yogʻiy tomonda olomon toʻplangan, hokim odamidan qoʻlga tushganini oʻldirishyapti!
Mir. Sarbozlarchi? Yetib bormadimi?
Nurmuhammad. Norak koʻprugi buzilgan. Sarboz daryo kecholmaydi. Yogʻiylar togʻ tomondan yopirilib kelib, qoʻrgʻonga hujum boshlashdi.
Mir. Xudo uripti bizni! Endi nima qildik? Sarbozga chopar yuboring, iziga qaytsin! Qoʻrgʻonni qoʻriqlasin!
Ahmad yasovulboshi kiradi.
Yasovulboshi, yov bostirib kelyapti!
Qozi boshini koʻtarib, alanglab qaraydi.
Baljuvon qoʻrgʻonidagi maydon. Sahna boʻsh. Har zamon-har zamonda togʻ tomondan otilgan tosh “toʻq” etib, tushib turadi.
Saldan soʻng oʻlguday qoʻrqqan Odina mirzaboshi hovliqib kirib keladi.
Odina mirzaboshi. Ajab betamiz ekan bu dunyo!
Nega, shundoq boʻlmasa, moʻmay daromad bilan yaxshigina kiyim-boshlarni, Bekjon tavqidan tomadigan moyu, aybdorlardan unadigan pora hamda sovgʻa-salomlar hamma-hammasi yasovulboshiniki, meniki emas?
Fuqarodan etib keladigan haqorat bilan mushtumlar, boshni yorib qonatuvchi chaqir toshlar yasovulboshiga nasib qilmasdan, men minaga tegadi?...
Vose’ bilan Bobo Rahmat amirga qarshi isyon koʻtarishdi.
Qurbon jevachi, bechora, Vose’ otgan tosh-toʻfondan boʻlganicha boʻlib qaytdi.
Bobo Rahmatning qizi bazm uchun olib qolindi.
Yogʻiy qoʻrgʻonga hujum boshlashi bilanoq yasovulboshi bilan Mir oʻz arzandasi bilan birga qochib, jon-omon saqladilar.
Men boʻlsam xabarchi boʻlib qoldim. Doim shundoq: jaz-juzlab pishgan kabob uniki, yolgʻiz, achchiq tutuni meniki!
Xudo haqqi, “ulugʻlar” xizmatchisi boʻlgandan koʻra, biror poyloqchi it boʻlib yashash ming marta afzal!
Ammo, ilojim qancha?
Buyruqni bajarish, odam oʻldirishdan boshqa ish kelmasa menim qoʻlimdan?
Koʻpning koʻzi oʻngida u yon-bu yon ot choptirib yurishning oʻziyam bir amal!
“Boshga tushganni, koʻz tortar”, — deganlar-ku, qani koʻraylik-chi!
(Oyogʻi ostiga tushgan toshdan choʻchib tushadi, yoqa ushlaydi.)
Endi nima qildim?
Meni tashlab ketishdi.
Yov qoʻrgʻonga yopirilib kirguday boʻlsa, ularga xabar qilishim kerak...
Bu hiyla-nayranglar yovni gʻaflatda qoldirib, gʻippa boʻgʻish uchun...
Ammo lekin qoʻzgʻolonchilar ham anoyi emasga oʻxshaydi.
Ikki kundan beri qoralarini koʻrsatishmaydi.
(Yana tosh uning naq oyogʻi ostiga tushadi, qoʻrqadi.)
Bu oʻshalarning ishi.
(Toqqa qarab.) E, nodonlar, tosh otib nima qilasanlar?
Tezroq pastga tushib, tuzoqqa ilinsalaring boʻlmaydimi?
Men bira toʻla gʻalvadan qutula qolardim...
(Kimningdir yaqinlashib kelayotganini koʻradi.)
Kim boʻldi bu?
Iya, Bobo Rahmat-ku?!
Biz uning ustidan eshikni qulflagan edik, qandoq qilib qutildi ekan?...
Kelyapti, shu tomonga kelyapti...
Qochish kerak, meni koʻrmasin.
(Tisarilib-tisarilib chiqib ketadi.)
Saldan soʻng ochlikdan sillasi qurigan Bobo Rahmat kirib keladi...
Toʻxtab nafasini rostlaydi.
Bobo Rahmat. E, noinsoflar! “Vose’ keldi!” soʻzini eshitishi bilanoq, juftakni rostlab qochishdi, qoʻrqoqlar.
Ustimdan eshikni qulflashgan ekan, ikki kechayu ikki kunduz qorongʻu katakda yotdim. Ochlikdan oʻlishimga sal qoldi. (Oldiga tosh kelib tushadi.) Bu nimasi?... Ha, tushundim. Vose’ odamlari tosh irgʻitishyapti... Ular, yov qoʻrgʻonda, deb oʻylashsa kerak... qochganidan bexabar... Bir amallab, eshikni urib sindirdim... Tashqariga chiqib, bechora qizginamni shu atroflardamikin deb koʻb qidirdim, topolmadim... Qaydasan qizim, gʻaribi xoʻbonim? Daragingni kimdan soʻraymen? Qonxoʻr zolimlar changaliga tushdingmi? Yoki ochlikdan jon berdingmi?... Men mirzaboshi uyiga boraman, u yerda boʻlsang, albatta, qutqaraman!
(Ketmoqchi boʻlib oʻrnidan turadi. Qochoq xaloyiqni koʻrib, hayron boqadi.)
Bir qochoq. Bobo, qoching!
Bobo Rahmat. Qayoqqa, nima uchun?
Bir qochoq. Yov keldi!
Bobo Rahmat. Bular yov emas, oʻzimizga oʻxshagan odamlar... Yov allaqachonlar qochib ketgan.
Chiqadilar, sahna bir zum boʻsh qoladi.
Sahnaga Vose’, Mulla Nazir, Bobo Sangin, Oymahamad, Nozim va boshqalar kirib kelishadi.
Ularning qoʻlida pichoq, tayoq, boltaga oʻxshash qurollar.
Vose’. Hokim qochdi. Bizga, qoʻrgʻonni tashlab qochdi. Biroq jang shu bilan tugadi, deb boʻlmaydi. U Koʻlobu Hisorda kuch toʻplab, qaytib keladi. Shuning uchun orqasini boʻshatmasdan, unga quvib yetish kerak!
Nozim. Gaping toʻgʻri, quvamiz. Bundaqa boshliqsiz jang qilib yurish yaramaydi. Avval oʻzimizga bitta boshliq saylab olaylik.... Intizom kerak!
Ovozlar. Toʻgʻri aytadi. Boshliqsiz jang qilish yaramaydi! Boshliq kerak!
Bobo Sangin. Bir zum quloq solinglar, bolalar! (Hamma unga tikiladi.) Toʻgʻri aytishdi, bunaqa ishlar boshliqsiz boʻlmaydi. Boshliq zarur! Biz ham bir gal shundoq jang qilib, hokimni qochirib yuborgan edik. Oʻshanda bosh- lik Mizrobxon edi. Qoʻrgʻonni egalladik, ishimiz oʻngidan keldi. Amir Mizrobxonga odam yuborib, unga Gʻijduvon hokimligini va’da qildi. Mizrob koʻndi. Jang tugadi. Mizrob hokim tayinlandi. Lekin oradan bir necha kun oʻtgach, bechorani Buxoroga chaqirib olib, oʻldirishdi... Bu gal hushyor boʻlishimiz kerak! Mizrobga oʻxshaganni boshliq tanlash yaramaydi.
Hamma. Toʻgʻri! Toʻgʻri aytadi!
Mullo Nazir. Xoʻsh, kimni saylaymiz?
Bobo Sangin. Mendan soʻrasalaring, Vose’ni saylanglar deyman! Oʻzimizga oʻxshab, kambagʻaldan chiqqan, xoksor. Mizrobxon boshchiligidagi janglarga qatnashib chiniqqan. Kuni kecha boʻlgan janglarda ham yaxshigina boshchilik qildi...
Hamma. Toʻgʻri! Vose’ boshliq boʻlsa, arziydi!
Bobo Sangin. Yigitlar, Vose’ni boshliq tanlashga rozimisizlar?
Ovozlar. Rozimiz! Vose’ boshliq saylansin!
Bobo Sangin (Vose’ning qoʻlini ushlab). Koʻrdingmi, koʻpchilik seni deyapti! Shu bugundan boshlab bizga boshliqsan, ishingni bilib qil. Bizning hayot-mamotimiz sening qoʻlingda.
Vose’ni qutlashadi.
Vose’. Meni saylashga sayladilaring, ammo quloq osmasalaring, bundan ne foyda?
Akram. Kim quloq osmayapti, ayt!
Vose’. Men sizlarga shaharga kirmaylik dedim. Bobo Sangindan boʻlak, hech kim meni qoʻllab-quvvatlamadi. Hali ham kech emas, aytar gapim shu: tezlik bilan bu yerdan chiqish kerak!
Oʻrtadan birov. Boshliq deganam shunchalik qoʻrqoq boʻladimi? Ular qochishdi, biz shaharni egalladik, yomon boʻptimi?
Vose’. Yov jangda yengilib qochsa, boshqa gap edi. Vaholanki, u urushmay chekindi, xolos. Demak, qaytib kelish sharti bilan qochdi. Kim biladi, Hisor yo Buxorodan... qoʻyinglar, tez boʻlinglar, nima qilamiz — shu haqda bosh qotirish lozim!
Akram. Qoʻrgʻonni tintib, hokimning odamlarini qoʻlga olish darkor!
Nozim. Shahar fuqarosini chaqiraylik, bizga qoʻshilsin, biz bilan borsin!
Oʻsha birov. Gap bundoq boʻpti-da... Bizning boshliq boʻlsa, qochish yoʻlini koʻzlaydi.
Vose’. Bekor aytibsan, qochqoq emasman!
Oʻsha birov. Unday boʻlsa, ish ketidan boʻl-da!
Bobo Sangin. Hoy, yigitlar! Aytdim-ku, adi-badi aytib oʻtirish vaqti emas deb.
Vose’. Boʻpti, sizlar aytgancha boʻlsin! Nozim, sen bir necha kishini yoningga olib, qoʻrgʻon ichkarisiga kir. Topgan-tutganingizni olib chiqinglar. (Nozim bir necha yigit bilan chiqib ketadi.) Bobo Sangin, siz ham shundoq qiling, bir necha kishi bilan koʻcha aylaning. Ayting, jang talablar boʻlsa, bizga qoʻshilishsin! Yov odamini koʻrishsa, xabar qilishsin!
Bobo Sangin ham bir necha kishini ergashtirib chiqadi.
Boshqa tomondan Oymahamad bilan Safar mirzaboshini olib kirishadi.
Vose’. Bu kim?
Oymahamad. Hokimning odami. Alanglab yuribdi, siyogʻi josusga oʻxshaydi.
Vose’. Isming nima?
Odina mirzaboshi. Taqsir, bir bechoraman... (“Ux- uxlab yoʻtalgan boʻlib, bosh qashlaydi.)
Oymahamad. Yoʻq! (Kaltaklaydi.)
Odina mirzaboshi. Tavba qildim, taqsir. Bekjonga qarashli kimsaman...
Vose’. Bu yerda nima qilib yuribsan?
Mirzaboshi. Shundoq, oʻzim... Oʻtib ketayotgandim... Vose’ (qulogʻini choʻzib). Toʻgʻrisini aytasanmi, yoʻqmi?
Mirzaboshi. Voy qulogʻim-e, oʻldim! Tomoshaga kelgandim, deyapman-ku!
Vose’. Bu yer tomoshabogʻmi senga, jang ketyapti, jang!
Mirzaboshi. Qayoqdan bilay, tavba qildim, taqsir... (titraydi.)
Vose’. Miring qayoqqa qochdi?
Mirzaboshi. Xudo ursin-a, bilmayman! (Uzoqdan birov kelayotganini koʻrib, rang-quti oʻchadi.) Kim boʻldi bu? Obbo, Bobo Rahmatmi?
Oymahamad. Xuddi oʻzi! Bobo Rahmat bu!
Vose’ (Bobo Rahmatga). Bobo Rahmat, qayoqdan? Nima koʻtarib yuribsan?
Bobo Rahmat qoʻlidagi qizi jasadini qayoqqa qoʻyishni bilmay, alanglaydi...
Mirzaboshi bezovta.
Bobo Rahmat nihoyat, qizi jasadini yerga qoʻyib, qomatini rostlagach, uvvos tortib baqiradi.
Bobo Rahmat. E, xudo! Sen yoʻqsan! Bor boʻlganingda, shu jinoyat sodir boʻlarmidi? Yoʻq!
(Oʻzini qizi jasadi ustiga tashlab yigʻlaydi.)
Vose’. Shoʻrlikning qizini vahshiylarcha oʻldiriship- ti... (Bobo Rahmatga turishga koʻmaklashib.) Keling, turing. Nima boʻldi oʻzi, aytib bering.
Bobo javob berish oʻrniga telbalarcha u yon-bu yonga qaraydi.
Koʻzi Odinaga tushishi bilan uning boʻgʻziga yopishib boʻgʻadi.
Vose’. Bobo, toʻxta! Nima qilyapsan? Uni oʻldirib qoʻyma, soʻroq qilishimiz kerak! (Yonidagilarga.) Uni qutqaringlar, qoʻymanglar.
Koʻpchilik Bobo qoʻllaridan tortadi, befoyda.
Nihoyat, uni ajratgandan keyin, qarasalar, Odina yotgan joyida qimir etmaydi, oʻlib qolibdi.
Oymahamad. Iya, oʻldirib qoʻyipti!
Bobo Rahmat qah-qah urib kulganicha chiqib ketadi.
Vose’ (uning ketidan). Shoʻrlik aqldan ozdi. (Bir yigitga.) Orqasidan bor, kuzat, qani, qayoqqa boradi? (Boshqalarga.) Murdalar yigʻishtirilsin! Hu, ana u yerda machit koʻrinyapti. Oborib topshiringlar, soʻfi dafn etsin!
Oʻliklarni olib chiqadilar. Nozim oʻz sheriklari bilan kiradi.
Nozim. Arkni tintidik, hech kimsa koʻrinmadi. Koʻb asbob-uskuna topildi, olmadik. Bir uydan ellikka yaqin qilich topildi, oʻshani oldik.
Vose’. Borakallo, olib keling, kerak boʻladi.
Bobo Sangin oʻz odamlari bilan shoshilib kiradi.
Bobo Sangin. Vose’, gaping toʻgʻri chiqdi, ish chatoq!
Vose’. Nima uchun? Gapir! (Hamma Bobo Sanginga tikiladi.)
Bobo Sangin. Jangni boy berdik. Qurshovda qoldik, toʻrt tomondan sarbozlar bostirib kelyapti.
Besaranjomlik.
Oymahamad. Yoʻgʻ-e, shunday tuyulgandir...
Bobo Sangin. Sarbozlardan birini quvib borib, shahardan tashqariga chiqib qoldim, atrof gʻuj-gʻuj sarbozlar. Zoʻrgʻa qochib qutuldim.
Vose’. Xalqni gʻazoga chaqirish kerak edi!
Bobo Sangin. Chaqirdik, koʻnishmadi. Oymahamad. Endi nima qildik?
Vose’. Aytgan edim-a, aldanamiz deb...
Boʻlar ish boʻldi!
Hovliqmay, menga quloq solinglar.
(Mullo Nazirga.) Mullo Nazir, sen topilgan qilichni odamlarga tarqat!
Ularga oʻzing bosh boʻlasan.
Bir necha kishini men oʻzim bilan birga olaman, qurishovdan yorib chiqishga urinamiz.
Aytib qoʻyay, sarbozlarga bas kelamiz, olishamiz deb, ovora boʻlmanglar.
Oʻzingizni toqqa urib, qutulish yoʻlini koʻzlang.
(Oʻq ovozi eshitiladi.) Tez boʻlinglar, vaqt ziq, togʻda uchrashamiz.
(Sahna toʻridagi kishilarga.) Yigitlar, siz ham qurollaning!
Mana bu yoʻldan yuramiz.
(Yana oʻq ovozi.) Shoshiling, deyapman!
(Hamma chopib chiqadi, Vose’ yolgʻiz.) Eh, attang, pand yedik-da.
Yuragim sezgan edi-ya!
Koʻnishmadi, nodonlar!
Bir amallab oʻzimizni toqqa olmasak, ish chatoq.
(Oʻq ovozi yaqindan eshitiladi.)
Tez yuring!
(Qilich koʻtarib kirgan yigitlardan biri unga qilich tutqazadi.
Vose’ Mullo Nazir chiqib ketgan tomonga qarab.) Yuring, tek turmang, hujumga oʻting!
Yoʻl oching! (Oʻz odamlariga.) Sizlar buyoqdan yuringlar!
(Qilichini baland koʻtarib.) Ketdik! Hayqirib, olgʻa bosing! Balli, azamatlar!
Urush sahna ortiga koʻchadi.
Saxlov. Kitob qoʻrgʻoniga kiradigan darvoza farroshlari Joʻra bilan Halim. Qoʻllarida uzun supurgilar, maydon va supa ustini supurish bilan band.
Bir bandi, soch-soqollari oʻsib ketgan, boʻynida chil, oyoqlarida kishan, bir chekkada oʻtiribdi. Hokim xizmatchilari kirib-chiqib turibdilar.
Shunga qaramasdan, atrofda jimjitlik, pashsha uchmaydi....
Supani supurib boʻlgan Halim pastga tushib, yaxshigina esnaydi.
Soʻng supurgini devorga suyab qoʻyib, nosqovoqni qoʻlga oladi.
Joʻra. Ogʻayni, uyqu bosyaptimi?
Halim (nosvoy otib). Shu kecha sira koʻz yumganim yoʻq, aka!
Joʻra. Men ham.... A’zoyi badanim qaqshab ogʻriyapti.
Halim. Mana, etmishniyam chamalab qoʻydim. Oʻzimni tanigandan beri, har gal “Janobi oliy keladilar” degan xabar tarqalsa, shahar xalqining jon-poni chiqib xalqumiga yetadi. Zeroki, u kishi kelib ketguncha, xaloyiqda na tinchlik bor, na halovat. Mehnat mashaqqati oshadi. Buning nimasi yaxshi?
Joʻra (u yoq-bu yoqqa qarab, kimsa yoʻqligiga ishongach, past tovush bilan). Janobi oliyning tashrif buyurishlari, bilasanmi, kim uchun yaxshi? Birinchi galda doʻkondoru domulloga, savdogaru sipohiylarga. Ularning quvonishlarida, albatta, jon bor: sipohiy mansabli boʻladi, domullo xudoyi oladi, doʻkondor esa savdo qilib, foyda oʻmaradi. Men bilan senga-chi? Qora mehnatdan boshqa hech narsa nasib qilmaydi. Shuning uchun quvonmaymiz ham.
Halim. Bu yil Janobi oliy barvaqt tashrif buyuryaptilarmi deyman? Burnogʻi yillar bundoq emasdi chogʻi, Joʻra. Ehtimol, Baljuvon voqeasi sabab boʻlgandir...
Halim. Balki... Vose’ ishi boisidan boʻlishi ham mumkin, kim biladi...
Joʻra. Bundoq de!
Halim. Tushunmadim. Buning uchun Kitobdek uzoq yurtga kelish shart ekanmi?
Joʻra. Qiziqsan-da. Nahot shuniyam tushunmasang. Bu men bilan sendaqalarning koʻzini qoʻrqitish uchun!
Qari mahram kiradi. Farroshlar jim boʻlishadi.
Mahram. Yana hangoma-ku, ish nima boʻladi?
Joʻra. Mana, toʻram, tayyor qilib taxlab qoʻyamiz!
Halim. Ha, shundoq, hozirning oʻzida tugatamiz! (Supurishga kirishadi.)
Mahram. Supurib boʻlgach, chopib borib koʻrpa-yostiq, gilamlarniyam olib chiqinglar!
Joʻra. Xoʻp boʻladi, toʻram.
(U ham supura boshlaydi.)
Mahram koʻzdan gʻoyib boʻlgach, ular ham supura-supura sahnadan chiqib ketadilar.
Bandi (oʻz-oʻziga). Bir yarim yildan buyon xuddi qoramolday mana shundoq bogʻlovli oʻtiraman. Birov aqalli “Kimsan? Aybing nima?” deb soʻramaydi. Yigʻlab yolinishlarim, arz-dod qilishlarim befoyda. Tuhmat bilan qamab qoʻyishdi. Yasovulboshi “ikki yuz tanga toʻlasang, boʻshataman, boʻlmasa yoʻq!” — deydi. Ikki yuz tangani men qayoqdan topaman? Uy-joyim, yerim boʻlsa ekanki, men ularni sotib bersam. Ayolim birovlar yumushini bajarib kun koʻradi. Men ikki yuz tanga topib bermasam, bir umr mana shundok bandilikda yasharmishman...
Joʻra bilan Halim gilam va koʻrpachalarni koʻtarib chiqadilar.
Joʻra. Shu yerga qoʻyib turaylik!
Koʻrpachalarni bir chetga qoʻyib, gilamki supa ustiga toʻshaydilar.
Navruz yasovulboshi kirib keladi.
Navruz yasovulboshi. Hali ham boʻlmabsizlar-ku!
Joʻra, Halim. Mana, boʻldik taqsir. (Supadan pastga tushadilar.)
Navroʻz. Endi boringlar, sizlarga javob!
Joʻra (ketayotib, yoʻlidan qaytadi). Sadaqangiz ketay, yasovulboshi, besh tangagina himmat koʻrsating, bola-chaqam och!
Yasovulboshi (dargʻazab). Yoʻqol! Pul-mul yoʻq! (Er tepkilab.) Daf boʻl! (Bandiga.) Tur, ichkariga kir, Mir koʻziga koʻrinma!
Bandi (yigʻlamsirab). Yasovulboshi, rahm qiling!
Navroʻz. Rahm qilay?
Bandi. Axir, tokaygacha tutqun boʻlaman? Qoʻyib yuboring, duo qilaman.
Navroʻz. Duongni boshimga uramanmi? Ikki yuz tanga berasan, ozod boʻlasan.
Bandi. Boʻlsa, sira ayamasdim, yoʻq-da!
Navruz. Boʻldi, bas! Ichkariga kir! Mir kelyaptilar (Bandi ichkariga kiradi.) Ahmoq, tekinga qutulaman deydi-ya! Pul keltir, qutulasan. Boʻlmasa, yotaverasan, vassa- lom!
Mir (kiradi). Yasovulboshi, ahvol qalay?
Navroʻz. Taqsir, tinchlik.
Mir. Hazrat dam olyaptilar. Odamlaringga ayt, tinchlikni saqlashsin!
Navroʻz. Taqsir, aytganman.
Mir (toʻrga oʻtayotib). Yasovulboshi!
Navroʻz. Labbay, taqsir!
Mir. Shunday qilingki, bu kecha hazratimning dumogʻlari chogʻ boʻlsin!
Navroʻz. Xoʻb, taqsir. Nozanin bir qizni tuzlab qoʻyibman.
Mir. Kimdan ekan u?
Navroʻz. Miri Ashur qassobning qizi.
Mir. Istarasi issiqqinami?
Navroʻz. Issiq ham gapmi, juda chiroyli!
Mir. Ashur qassob koʻnmasa-chi?
Navroʻz. Koʻnmay, iloji qancha, zoʻrlab olamiz!
Mir. Shunday ish tutish kerakki, hazratim...
Navroʻz. Xotiringiz jam boʻlsin, boplaymiz!
Sharif yuzboshi (kiradi. Egnida askarcha kiyim, beliga shof osigʻliq, qoʻlida xat solingan mufofa). Assalomu alaykum!
Mir. Vaalaykum assalom! Yuzboshi, marhamat qilsunlar!
Yuzboshi mufofani Mirga uzatadi.
Zanjirband qilingan Mullo Nazir, Vose’ va Bobo Sanginlarni boshlab kiradilar.
Bularni qachon keltirding?
Sharif yuzboshi. Hozir, shu topda.
Mir. Bularning qaysi biri Vose’?
Sharif yuzboshi. Mana bunisi! (Vose’ni koʻrsatadi.)
Mir. Juda soz. (Yuzboshiga.) Qamab qoʻy! (Bandilarni olib chiqadilar.) Imom dodho eson-omonmi?
Sharif yuzboshi. Koʻbdan-koʻb duoyu salom yoʻlladilar, taqsir.
Mir (pichoqcha chiqarib, mufofani kesib, xatni olarkan, oʻqiydi).
“Amoratpanoho oliyjohi baqiyatud duo uldurki, bul xayriyatli ayyomda Vose’ otliq bir bebosh-la necha nafar avboshlar birgalashib, jahonpanoh hazratlariga koʻrnamaklik qilib, darbori oliy kuchlariga tik tortib, osiy oʻlub erdi. Biz, janobi hazrat duogoʻylari, koʻb jonsuporliqlar qilib, ul nonkoʻri beoqibatni dastgir aylab, muborizatpanox Sharif qorovulbegi yuzboshi orqali darbori oliyga ravona qilduk.... Hodisaning tafsiloti bundan bir necha kun oldin arzachi orqali dargohi oliyga arz qilingan erdi. Hazratimning farmoni vojibul azyoni 22 chiqqanigacha, Kitob qoʻrgʻoni hibsxonasida bandi qilib saqlashlari soʻraladi...”
Shu vaqt qozi Sharofitdin kirib, supaga yaqin kelib, salom beradi.
Mir xatni koʻrpacha ostiga tiqib, sakrab oʻrnidan turarkan, alik oladi.
“Marhamat, taqsir, marhamat!” deb, unga joy koʻrsatadi.
Qozi oʻtirib fotiha oʻqiydi.
Hol-ahvol soʻrashadilar.
Qozi (Sharif yuzboshiga). Uka, salomatmisiz?
Yuzboshi (ta’zim bajo kelturib). Shukur, taqsir.
Qozi. Miringiz salomatmilar?
Sharif yuzboshi. Qulluq, taqsir... soʻrab edilar.
Qozi. Badbaxt Vose’ni kelturdingizmi?
Sharif yuzboshi. Ha, jang vaqtida qoʻlga oldik, taqsir...
Qozi. Juda soz, koʻb yaxshi boʻlibdir!
Mir (qoziga). Eshon, uni koʻrganmisiz?
Qozi. Ha, bizning koʻchadan olib oʻtdilar. (Bir narsa yodiga tushgandek.) Taqsir, Vose’ degani yalangoyoqqa oʻxsharkan-a?!
Sharif yuzboshi. Ha, taqsir juvozkashlik qilardi.
Navruz yasovulboshi kelib oʻz oʻrniga oʻtiradi.
Qozi (Mirga). Taqsir, Vose’ning keltirilganligi hazratimga arz qilindimi?
Mir. Baljuvon arzachisi yetkizgan ekan.
Men ham xabar qildim.
Shu bugunoq muboraknoma chiqishi ehtimol.
Qozi. Taqsir, farmoni oliy oʻqilayotganda isyonchilarning bundoq yirtiq kiyimda chiqarilishi yaxshi boʻlmasmi deyman.
Koʻrgan xaloyiq ta’na qilsa, davlatpanox sha’niga yaxshi boʻlmas...
Mir. Voqean, buni yaxshi oʻylabsiz, eshon.
Qozi. Buyuring, ularga kiyim-bosh sovgʻa qilishsin!
Mir. Ha-ha! Avval sarpo kiydirib, keyin oʻldirarkanmiz-da!
Qozi. Ha, taqsir, shundoq qiling!
Mir (Navroʻz yasovulboshiga). Boring, buyruqni bajaring!
Hamma kuladi.
Yasovulboshi chiqadi.
Qozi (Sharif yuzboshiga). Eshitishimcha, zoʻr isyon boʻlganga oʻxshaydi, shundaymi?
Sharif yuzboshi. Ha, taqsir, katta qoʻzgʻalon boʻldi.
Mirimiz koʻp jonbozliklar koʻrsatdilar.
Shu tufayli Hazrati oliyning davlatlari zudlik bilan xavf-xatardan asrandi.
Qozi. Koʻb yaxshi ish boʻlibdur.
Albatta, bundoq mavridlarda davlatxonai oliy qullarining gʻayrati ish beradur.
Miroxurboshi kiradi, hamma oʻrnidan turadi, koʻrishadilar.
Miroxur boshi supaga chiqib, qozi yoniga oʻtiradi. Fotihaga qoʻl koʻtarib, hol-ahvol soʻraydi.
Keyin qoʻynidan bir parcha qogʻoz chiqarib, Mirga uzatadi.
U xatni uch marta oʻpib, koʻziga surtib ochadi va baland ovoz chiqarib oʻqiydi.
“Darbori Oliyning amoratpanox quli Mir janoblariga! Yetib ma’lumingiz boʻlgʻayki, Baljuvon viloyatidin darbori Oliyga ravona etilgan Vose’ va Mullo Nazir ila Sangin otliq osiy bandalarni shu bugunoq bozorga chiqarib, olomon koʻz oldida shar’i va ibrat us-sorin hukmi ila avval davlati oliy haqiga duo oʻqitib, soʻng qatl ettiring... Osiylarning murdasi uch kun bozorda osigʻliq tursin, toki mardumi avomgʻa ibrat boʻlgʻay...”
Mir maktubni uch marta oʻpib, koʻziga surtib, sallasi qatiga tiqadi.
Soʻng Navroʻz yasovulboshiga: “Boring, bandilarni keltiring”, deb buyruq beradi. Yasovul chiqib ketadi.
Sharif yuzboshi. Hazratim adolatli farmon chiqaribdurlar. Osiylar qanchalik tez jazolansa, shunchalik yaxshi...
Qozi. Tasadduqlari ketay, darhaqiqat hazratim oliy ximmatli podshohdirlar-da, rahm-shafqat qilibdirlar. Men tamomi Baljuvon viloyatini yer bilan yakson qilish haqida farmon chiqaradilar deb oʻylagan edim. Yoʻq, qarang-ki, faqat uch nafargina osiyni qatl ettirish bilan cheklanibdirlar.
Mir. Darhaqiqat, hazratim oʻta rahmdillar-da. Keling, taqsir, shu bois hazratim haqlarigʻa bir duo qiling!
Qozi. Bajonu dil, omin!
Hamma qoʻl koʻtaradi.
Qozi un chiqarmay, uzoqdan-uzoq duo qilgach, qoʻllarini yuziga surtadilar.
Mir (Miroxurboshiga). Taqsir, hazrati oliyning tab’i muboraklari chogʻmi?
Miroxurboshi. Ha, taqsir, hazratim koʻb xursanddirlar, sizlarga koʻb mehribonlik koʻrsatadilar.
Mir bilan qozi oʻrinlaridan turib, amir darbori tomon uch marta egilib ta’zim qilib, oʻtiradilar.
Yasovulboshi, Vose’, Mullo Nazir va Bobo Sangin birin-ketin kirib keladilar.
Ularning egnida baxmal toʻn va kumush bezakli kaman, boshlariga oppoq salla oʻrogʻliq.
Kishanlangan qoʻllari koʻkraklariga juftlab qoʻyilgan, boʻyinlarida chil...
Miroxurboshi. Sanlardan qay biring Vose’,
Vose’. Men!
Miroxurboshi. Nega nonkoʻrlik qilding?
Vose’. Sening non-tuzingni yegan boʻlmasam, qandoq qilib men nonkoʻr boʻlaman? Oʻzing nonkoʻr! Xaloyiq non-tuzini yeb, semirib ketganing bas emasmi, yana bizni oʻldirishni chogʻlaysan!
Miroxurboshi. Ogʻzingni yum! Nega janobi Oliyga osiylik qilding?
Vose’. Soʻrab nima qilasan? Osiy boʻlgan bilan nima yomonlik qilibmiz?.... Biz yengganimizda, senlarni dorga osardik. Buguncha sen zoʻr kelding. Bizni oʻldirmoqchimisan?! Ortiqcha gap — ogʻir yuk. Koʻrsatadigan hunaringni koʻrsataver!
Miroxurboshi. Baljuvondagi sheriklaring kimlar?
Vose’. Buni Baljuvondan borib soʻra! Mening senga aytadigan soʻzim yoʻq.
Miroxurboshi bilan Mir bir-birlariga hayron qarab qoladilar.
Mir (yasovulboshiga). Olib boring bularni! (Bandilarni haydab ketishadi.) Yuring, qozi! Qatlni oʻz koʻzimiz bilan tomosha qilamiz!
Qozi. Bajonu dil, albatta, taqsir!
Hamma oʻrinlaridan turib bandilar olib chiqilgan tomonga yoʻl oladilar.
Kitob arki maydoni. Qoʻrgʻon devorining osti koʻrinib turibdi.
Kunbotar payt. Quyoshning qizgʻishrang nurlari qoʻrgʻon devorini yorityapti.
Bir yoqda qoʻrgʻon devori yaqinida Vose’, Mullo Nazir va Bobo Sangin jasadlari koʻrinadi.
Maydon boʻm-boʻsh, jimjitlik.
Saldan keyin uzoqdan Gulizorning gʻamgin nolasi eshitiladi: Dadamni Buxoroga elttilar, Boshini dorga tortdilar, Zolimlar dastidan ming dod, Bunda qon yigʻlar Gulizor. Mahrum boʻldim men otadan, Otam shoʻrlik, men-boʻtaman, Zolimlar dastidan ming dod, Boʻtadek boʻzlar Gulizor. Surhaqobga koʻndi Vose’, Qul boʻlmoqqa koʻndi Vose’, Vose’ni hamma izlaydi, Gʻamxoʻrin izlar Gulizor.
Gulizor (kiradi. Boshiga eski tancha yopgan, ahvoli parishon). Shoʻrlik dadam. Sarbozlar uni bandi qilib, Buxoroga joʻnatdilar.
Bilmadim, nima uchun.
Balki amirga arz qilmoqchi boʻlib, dadamning oʻzlari talab qilgandirlar?
E zindonga tashlash uchun olib ketishdimi?
Nahot uni dorga ossa!
Yoʻq, yoʻq! Xudo koʻrsatmasin buni!
Men dadamni zolimlar changalidan qutqaraman.
Buxorogacha izma-iz yurib borib, amirning oʻziga arz qilaman, qushbegisi oyogʻiga yiqilib, yalinaman-yolvoraman!
Ular, albatta, rahm qilishadi, dadaginamni ozod koʻraman.
(Atrofga qaraydi, lekin uncha uzoqda boʻlmagan jasadlarni koʻrmaydi...)
Qorongʻi tushdi.
Dadam bu kecha (ark devorini koʻrsatib) shu devor ortida tunaydilar.
Erta ertalab dadamni haydab chiqadigan boʻlsalar, orqalaridan ergashaman.
(Devorga yaqinroq boradi. Koʻzi jonsiz jasadlarga tushib, qoʻrqadi.) Oh, bu nima?
(Olgʻa qarab yuradi.) Murda? Oʻlik jon? Nahot otajonimni oʻldirgan boʻlsalar? Oh, qon! A’zoyi badanlari qonga boʻyalgan! (Bobo Sangin jasadini koʻradi, taniydi, qichqirib yuboradi.) Oh, bu Bobo Sangin-ku! U bechorani oʻldiribdilar!
Dadam, dadaginam-chi? Elga yoʻlboshchilik qilgan isyonkor Vose’nichi? Yoʻq! Hech mumkinmas, bundoq boʻlishi sira mumkinmas! (Tanib.) Dadam! Dadajonginam! Oʻz xalqini degan, ezilgan bechoralarni kurashga qalqitgan pahlavonim dadaginamning jasadi bu! (Oʻzini Vose’ning jasadi ustiga tashlaydi, dod solib, xoʻngrab yigʻlaydi.)
Bitdi.