Abdurauf Fitrat korpusi

16-asr Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasining yiqilishi va uni vujudga keltirgani jahongir temuriylar davlatining oʻzbek feoʻdallari tomonidan yengilib, oʻz oʻrnuni ulargʻa topshirishi bilan boshlandi.
1500-yilda temuriylarning talantli hukmdorlaridan boʻlgʻan mashhur Bobir Mirzo bilan oʻzbek xoni Shayboniy orasida Samarqandning Kongil degan oʻrnida katta maydon urushi boʻlub, Bobir yengildi va Samarqandda yana bir muddat qamalib urushganidan keyin shaharni taslim qilib ketishga majbur boʻladir.
Shundan keyin Bobirning va boshqa temuriylarning oʻzbeklargʻa qarshu boʻlgʻan harakatlari qat’iy va samarali bir natija bermay, oʻrta Osiyo shaharlari ketma-ket oʻzbek Shayboniygʻa taslim boʻla berdi.
Oʻzbeklar oʻrta Osiyoni olgan eski zamonlar chigʻatoy adabiyotining soʻnggi taraqqiy bosqichlarini bosgan kunlarga toʻgʻri kelgan edi.
Uning shogirdlari qisman, Hirotda Husayn Boyqaro bobolari atrofida, qisman oʻrta Osiyoning turli shaharlarida yashar edilar.
Oʻzbeklar oʻrta Osiyo hukumatini qoʻlgʻa olib oʻrunlashgach, bunda qurilgʻan, taraqqiy qilgʻan adabiyotgʻa qarshu harakat qilmadilar.
Oʻzbek ommasi, aynuqsa, askariy qismi orasida baxshilar(ning) qahramon(lik) tonlarini(ng) qoʻbiz va doʻnbira nagʻmalari ostida davom qilgʻanlariga shubha boʻlmasa ham oʻzbek feoʻdallari temuriy saroyining dabdabali, bezakli, safoli hayotlarini taqlid qilishga kechikmadilar.
Zotan, Shayboniyning oʻzi adabiy tarbiyasini Buxoroda olgan va bir muddat temuriy toʻralarining saroylarida yashagan edi.
Oʻzbek xonlari Husayn Boyqaroning poytaxti boʻlgʻan Hirot shahrini olgʻandan keyin shoirlar, olimlar va musiqashunoslarni Buxoro va Samarqandgʻa koʻchuruvga tirishdilar.
Bundan ham ularning savdo sarmoyasi taraqqiy qilgʻan temuriylar davridagi san’at hayotini davom ettirish fikrida ekanlarini koʻrsatdi.
Lekin, temuriylar davrida ancha yuksalgan san’at hayotini davom ettiruv, u davrdagi iqtisodiy sharoitni burungʻicha saqlab va taraqqiy qildirishga bogʻliq edi.
Holbuki, oʻzbek va chigʻatoylarning uzun muddat davom qilgan kurashlari, oʻzbek xonlarining oʻzaro doimiy urushlari, aynuqsa, dengiz yoʻllarining taraqqiysi sababli bu zamonlarda karvon yoʻllarining ahamiyatdan tushub qolishi bu maqsadni vujudgʻa chiqarishga yoʻl qoʻymas edi.
Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasi tushgʻan, oʻrta Osiyoda iqtisodiy hayot yem(i)rila boshlagʻan edi.
Adabiyotning, umuman, san’atning-da shul izdan yurub kun sayin tusha borishi tabiiy edi.
Shunday boʻlsa ham temuriylar zamonidan san’atkorlar, shoirlar oz bir muddat oʻzbek saroylarida ham oʻz borliqlarini koʻrsatishga tirishdilar.
Chigʻatoy adabiyoti oʻzbek feoʻdallari himoyasida oʻzining soʻng nafasini olmoqdaligʻi bir muddat davom qildi.
Bu davrning ma’lum shoirlarini koʻzdan kechirmak istaganimizda boshlab oldimizda tiklangan shoir Shayboniyning oʻzidir.
Shayboniyning butun she’rlar majmuasi xanuz qoʻlimizgʻa tushmadi, lekin “Shayboniynoma”dan boshqa tazkira va majmualardan toʻplagʻanimiz namunalar uning san’atgʻa tuban bir shoir ekanini koʻrsatmakda.
Ikkinchi shoir, umrining soʻng yillarini Shayboniy saroyida oʻtkargan, uning temuriylargʻa qarshu kurashiga samimiy suratda ishtirok qilgʻan ham bu kurashning bir qismini manzum doston shaklida yozgʻan Muhammad Solihdir.
Muhammad Solihning otasi Nuralibek temuriylar zamonida moʻtabar beklardan ham saroy shoirlaridan edi.
Muhammad Solihning oʻzi ham Husayn Boyqaroning saroy shoiri boʻlub, Shayboniyning Samarqand ustiga yurishi(i) zamonida Boyqaro saroyidan qochib, Shayboniygʻa qoʻshuldi.
Navoiy oʻzining “Majolis...”ida uning shoirligʻini maxtaydir va forsiycha she’rlaridan namuna beradi.
Bobir Mirzo ham uning turkiy she’rlarini “yomon aytmaydur” iborasi bilan taqdir qiladi.
Muhammad Solihning she’rlar majmuasi qoʻlimizda yoʻq.
Uning yolgʻuz “Shayboniynoma” ismli manzum dostoni ma’lumdir.
Bobir Mirzo bu asar haqqida “bisyor sust va furud (tuban)dir, ani oʻqigʻan kishi Muhammad Solihning she’rlaridan bee’tiqod boʻlur deb qimmat beradir”, toʻgʻrisi ham shudir.
Shayboniyning oʻlumidan keyin tarqalgʻan oʻzbek askariy kuchini yigʻib, yangidan bosh koʻtargan Bobir Mirzoni Buxoro atrofida yenggan oʻzbek xoni Ubaydulloh ham bu davrning mashhur shoirlaridandir.
Ubaydulloh oʻrta Osiyoning turli hujumlar sababli tushub qolgʻan iqtisodiy hayotining oʻngʻaysiz vaziyatini yaxshi anglar edi.
Burungi temuriylar oʻlkasida koʻrulgʻan yangi oʻzbek xonligʻida birlikni saqlash uchun yangi isyonlarga, boʻlunishlargʻa maydon bermaslik uchun oʻzbek qabila boshliqlarini moddiy yoqdan ta’min qilib turish, ularni yangi taloshlargʻa muhtoj qilmasdan saqlash lozim edi.
oʻrta Osiyoning u kungi iqtisodiy vaziyati esa, bunga musoyida emas edi.
Buning uchun eng yaxshi chora talovchilikni oʻlka chegarasidan tashqarigʻa chiqarmoq deb bilindi, koʻzlar burungi temuriylarning moyil mustamlakalari boʻlgʻan Erongʻa tikildi.
Eroniylar bilan oʻzbeklar orasida mazhab ayirmasi bor edi.
Hiylakor Ubaydulloh mana shundan foydalanmoqchi boʻldi.
oʻrta Osiyoda hukm surgʻan “Naqshbandiy” va “Yassaviy” tasavvuf oqimlarining ikkalasiga ham kirdi.
Shayxlarga murid, muridlargʻa shayx boʻldi, tasavvufiy she’rlar yozdi.
Zotan, din va tasavvuf bilan zaharlangʻan xalqni diniy manzumalar bilan “gʻazo”gʻa (ya’ni, Eronni talashgʻa) tashviq qildi.
Uning she’rlar majmuasi(da) forsiy, arabiy gʻazallardan boshqa Navoiylarning saroy adabiyotlari shaklida ham yassaviyliq maktabigʻa narsalar bor.
Ubaydullohning forsiycha va oʻzbekcha chiroylik parchalari koʻb.
Bu kungi materiallargʻa koʻra, uning bu davrning eng yaxshi shoiri deb qabul qilishgʻa toʻgʻri keladi.
Bulardan boshqa bir koʻb shoirlarning borligʻi ma’lum boʻlsa-da, koʻbrak asarlari hali maydongʻa chiqmagʻanlar haqqida uzil-kesil bir narsa aytib boʻlmaydi.
Bular orasida koʻzga koʻrinarlik yana bir shoir balxli Poshsho(x)xoʻja ibni Abduvahhobxoʻjadir).
Otasi, ogʻa-inisi ham olim, ham shoir kishilar boʻlgʻan bu zotning “Gulzor” ismli bir asari bizga ma’lum.
Otidan ham onglashilgʻani kabi mashhur Sa’diy Sheroziyning “Guliston”iga oʻxshatma tarzida yozilgʻan bu asarda oʻz zamonining ba’zi tomonlarini aks etdirgan muhim parchalar bor, til va uslubi chiroylikdir.
Bu davrda oʻzbekcha tarix adabiyoti juda boy edi.
oʻlkani yangi istilo qilgʻan oʻzbek xonlari Joʻji vositasi bilan Chingizxonga borib yetar edilar.
Chingiz avlodi boʻlmagʻan temuriylargʻa koʻra, xonliqqa oʻzlarini haqli koʻrar edilar.
Shu tomonni ochib xalqii oʻzlariga isindirmak uchun tarixiy asarlargʻa ayricha ahamiyat berildi.
Rashididdinning mashhur “Jome’ ut-tavorix”, Sharafitdin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”si forsiychadan oʻzbekchaga tarjima qilindi.
Qisqagina bir “Shayboniynoma” yozildi.
Mavlono Abdulloh ibni Ali tomonidan oʻz zamonida mavjud ma’xazlar aralashtirilib, “Zubdat ul-asar” ismli oʻzbekcha bir tarix yozildiyu, “Tarixi Xoniy” va “Bahr ul-asror” kabi forsiycha asarlar vujudga keltirildi.
Oʻlkada iqtisodiy, siyosiy tuzum davom qildi.
Harbiylarning qabila boshliqlarining gʻalabalarini, ehtiyojlarini ta’min qilu(v) mumkin boʻlmay qoldi.
Shuning bilan xonlarning nufuzi kamaydi.
Turli isyonlar maydongʻa chiqdi, viloyatlar ayrildi, xonlar oʻldirilib, saroy oʻzgarishlari yasaldi.
Xonliq shayboniylar sulolasidan ashtarxoniylar sulolasiga oʻtdi (1597).
Ashtarxoniylar zamonida oʻlkaning tinchsizligi, tartibsizligʻi, iqtisodiy tushkunligi kuchaydi, saroy qashshoqlandi.
Mamlakatda adabiyotning, umuman, nafis san’atning taraqqiysigʻa, oʻsuvigʻa maydon qolmadi.
Bir koʻb shoirlar, san’atkorlar, olimlar Hindustonda Bobir Mirzo tomonidan qurulgʻan moʻgʻul hukumatining poytaxtiga hijrat qila boshladilar.
Oʻrta Osiyoda qolgʻan shoirlar esa, saroydan Himoya koʻra olmagʻach, omma orasidan oʻquchilar ta’min etuvgʻa kirishdilar.
Shuning uchun saroyning muhtasham takallufli, bezakli uslubini tashlab, omma uslubigʻa yaqinlashuvgʻa tirishdilar.
Bu davr oʻzbek adabiyotining san’atga tuban tushgʻan davri boʻlub, 19-asrning boshlarigacha davom qildi.
Soʻfi Ollohyor, Mashrab Namangoniy, Turdi va Huvaydo kabi usluban bir-birigʻa yaqin shoirlar bu davrning xosiloti edi.
Oʻzbek oʻlkasining kundan-kun iqtisodiy tushishi, idora birligini saqlashigʻa mone’ boʻldi.
Xorazm oʻlkasi Shayboniyxonning oʻlumidan keyin ajralib, bir oz vaqt Erongʻa tobe’ boʻldi va tezlikda undan qutulib, mustaqil bir oʻzbek hukumati qurgʻan edi (1504).
Buxoroda hukumat shayboniylardan ashtarxoniylargʻa oʻtgach, yana bir oz kuchsizlangani uchun Xorazm hukumatining ancha tajovuziga uchradi.
Ashtarxoniylarning oxirgi hukmdori boʻlgʻan Abulfayzxon zamonida Fargʻona ham ayrila boshladi.
Hukumat Abulfayzxondan mangʻit sulolasiga oʻtgandan keyin Fargʻona oʻzbek hukumati kuchaya boshladi.
Mana shunday boʻlub, oʻzbek oʻlkasi uch mustaqil va raqib markazga aylandi.
Biz bu davrda oʻzbek adabiyoti va, umuman, oʻzbek san’atining shul uch markazga boʻlinganini koʻramiz.
Xorazm xonligida oʻzbek xoni Abulgʻozixon ibni Arabmuhammadxon tomonidan 1660 inchi yilda mashhur “Shajarayi turk”, ondan keyin “Shajarayi tarokima” 12 kitoblari yozildi.
Milodiy 1804 yilda Xorazm xonligʻi Eltuzarxongʻa oʻtkandan keyin Xorazm oʻlkasi ikkinchi tinchsizliqlardan bir oz qutuladir.
Hukumat markazi obodlikka yuz tutadi.
Ichki tinchlik natijasida iqtisodiy hayot koʻtarila boshlaydi.
Sayyid Muzaffarxoʻja Kiromiy va uning shogirdi boʻlgʻan Shermuhammad Munis kabi shoirlar yetishalar.
Munis tomonidan “Firdavs ul-iqbol” ismli buyuk Xorazm tarixi yozila boshlaydir.
Bu adabiy harakat rus jahongirligi tomonidan Xorazm istilo qilingʻangacha va undan keyin davom qildi.
Muhammad Rizo Ogahiy, Muhammad Rahimxon Feruz, Komil, Tabibiy, Nodiri Gʻulomiy, Mirzo, Niyoziy, Oqil, Foyiq, Ojiz kabi bosilgʻan va bosilmagʻan devon egalari boʻlgan mashhur shoirlar yetishdilar.
Ibni Asiriyning “Tarixi komil”i, Davlatshoxning tazkirasi, “Ravzat us-safo”, “Muruvvaj ul-zahhob” kabi bir koʻb muhim kitoblar forsiychadan tarjima qilindi.
Ashtarxoniylarning soʻng davrlarida istiqlol olgʻan Fargʻonada ham Olimxon va Umarxonlar zamonida adabiyot yangidan bosh koʻtardi.
Aynuqsa, Umarxon zamonida saroy atrofida bir koʻb shoirlar yigʻildilar.
Bularning orasida Fazliy, Hozik, Hijlatxon kabi san’atda yuqori darajada turgʻanlari bor edi.
Umarxon saroyida toʻplangan shoirlarning koʻbrak umrlari bir-birlarigʻa oʻxshatma she’rlar yozishda oʻtar edi.
Bular, aynuqsa, podsho(h) Umarxonning gʻazallarigʻa oʻxshatmalar yozar edilar.
Yana Umarxonning saroy shoirlaridan namanganli Fazliy bu oʻxshatma she’rlarni qator-qator tizib, “Majmuat ush-shuaro” ismi ostida yiqqan edi.
Lekin, shuni aytish kerakki, Fargʻonada oʻsgʻan adabiy hayot Xorazmniki kabi fayzli va keng boʻlmadi.
Xorazmda qurilgan muhim asarlarni tarjima qilish, ahamiyatli tarixlar yozish harakati Fargʻona davrida yoʻq kabi.
Shunday boʻlsa ham Fargʻona shoirlarining Xorazm shoirlari ustida katta ta’sirlari boʻlgʻanini inkor etib boʻlmaydi, Fargʻona “Majmuat ush-shuaro”siga oʻxshatib, Xorazmda ham bir “Majmuat ush-shuaro” tuzumi buni koʻrsatadir.
Bu davrda Fargʻona saroy adabiyotlarining xalq adabiyotigʻa ayricha diqqat qilgʻanlari ham koʻriladir.
Buning natijasi esa, shoir Gulxaniy tomonidan Yapaloqqush hikoyasi shaklida bir koʻb maqollarni oʻrunlashtirib yozilgʻan “Zarb ul-masal” kitobidir.
Xudoyorxonning munshiysi tomonidan oʻzbek tilida yozilgan “Majmuat ul-ansob” tarixi bilan Muhammadxon xam Niyoziy ismli muarrixlarning “Muntaxab ut-tavorix” va “Tarixi Shohruhiy” ismli fors tarixlari bu davrning asarlaridan iboratdir.
Buxoro amirligi doxilida esa, u davrning eng mashhur shoirlaridan deb buxoroli Mujrim, shahrisabzli Xiromiy kabi bir koʻb shoirlarni sanov mumkin.
Bu adabiy jarayon hech bir yangilik koʻrsatmasdan to jadidizm davrigacha davom qildi va bir-birigʻa quruq taqlid qilgʻuchi sonsiz, sanoqsiz shoirlar yetishtirdi.
Oʻn oltinchi asrdan keyingi oʻzbek adabiyotining eng koʻzga koʻrinarlik xususiyati bu adabiyotga oʻgʻuz turkchasining ta’siridir.
16-asrdan burungi adabiyotimizda, masalan, Navoiy she’rlarida ham oʻgʻuz tiligʻa mansub unsurlarni uchratish mumkin.
Lekin, buni tashqaridan bir ta’sir boʻlmay mahalliy ba’zi qabila shevalarining Navoiy tilida aks etishi deb qabul qilinishi kerak.
17-asrning ikkinchi yarmidan boshlab biz buning xorijiy bir ta’sir bilan paydo boʻlgʻan shaklini koʻramiz.
Boshlab 17-asrning ikkinchi yarmida yashagʻan Turdining she’rlarida “choʻx”, “na ajab” kabi gʻarb turkchasi (oʻgʻuzcha) unsurlariga uchraymiz.
Zamon bizga yaqinlashgʻan sayin bu ta’sir kuchayadi.
Buxorodagi Mujrimdan tortib Fargʻona saroy shoirlarigacha hammasida bu ta’sir kuchli.
Biz bu oʻgʻuzcha ta’sirining ba’zi boshqa sabablari boʻlmush ehtimolini tamoman rad qilmagʻanimiz holda, buni koʻbrak Fuzuliydan koʻramiz.
Ayniqsa, Fargʻona saroy shoirlarining Fuzuliyga oʻxshatma gʻazallari shuni koʻrsatadir.
Fargʻona xoni Umarxon oʻgʻli Muhammad Alixonning Fuzuliygʻa oʻxshatma bir devon keltirganin bizga “Tuhfat ul-axbob” egasi xabar beradi.
Soʻng zamonlarda bir nusxasini topishga muvaffaq boʻlgʻanim bu kichkina devonning haqiqatdan butunlay Fuzuliy tilida yozilganini koʻrdum.
Xulosa, 16-asrdan keyingi oʻzbek adabiyoti oʻzidan burungi chigʻatoy adabiyotidan tubandagi xususiyatlar bilan ajraladir: 1. Bu davrning adabiyoti oʻzidan burungi davrga qaraganda, umuman, san’atcha tuban, biroq son jihatdan koʻbdir. 2. Bu davrning adabiyotigʻa 17-asrning ikkinchi yarmilaridan boshlab oʻgʻuzchaning, aynuqsa, Fuzuliyning kuchli ta’siri bor. 3. Bu davrda tarixiy asarlargʻa ayricha ahamiyat berilgan. 4. She’rda Yassaviy maktabi bu davrda saroygʻacha koʻtariladir.