Abdurauf Fitrat korpusi

Oʻrta Osiyo turk adabiyotining islomdan soʻnggi maktablari orasida Yassaviy maktabi juda nufuzli, katta oʻrin tutadir.
Bu maktab asrlar boʻyicha bizning oʻlkada xonaqoh, ibodat adabiyoti yarata keldi.
Elimizgʻa dunyodan, hayotdan uzoqlashish, riyozat chekish fikrlari kabi buddizm qoldiqlarini islomiy boʻyovlar bilan boʻyab berishga mashgʻul boʻldi.
Zotan, ibodat adabiyoti islomdan burungʻi turklarga yot bir odat emas edi.
Milodiy oʻninchi asrda Buxorodan Xitoygʻa sayohat qilgʻan sayyoh Abu Dulaf musulmon boʻlmagʻan qirgʻizlarning oʻz ibodatlarida tizmalar oʻqugʻanlarin koʻrgan edi. (Majma ul-buldon, J. Z. b. 448.)
Yassaviy tariqatining, aynuqsa, dala turklari orasida muncha keng shaklda tarqalishiga, bu tariqatning ularning eski ibodat shakllariga yot boʻlmagʻanin ham katta roli boʻlgʻan, albatta, Yassaviy maktabi adabiyotining boshida milodiy 1166 (hijriy 562)da oʻlgʻan mashhur Ahmad Yassaviy turadi.
oʻrta Osiyo soʻfiyligining “yassaviya” yoxud “jahriya” qoʻlini ta’sis qilgʻan bu odam haqida “Maorif va oʻqitgʻuchi” jurnalining oʻtgan sonlarida yozilgan edi, yangidan bu haqda soʻzlash kerak emas.
Yolgʻuz shuni aytib oʻtish lozimki, yassaviy tariqati Oʻrta Osiyoda abdulholiqiylar yoxud naqshbandlar tariqati bilan muvozi’ suratda davom etib kurashkan.
Temuriylar zamonida yassaviylar bu kurashda muvaffaq boʻla olmagʻan boʻlsalar ham, oʻzbeklar hukumati zamonida raqiblarini yenga olgʻanlar.
Shayboniyxonning yassaviy shayxlarining fotiha va tashviqlari bilan kelib mashhur naqshband shayxi Xoʻja Ahrorning sevgili oʻgʻli Xoʻja Yahyoni (ng) ukalari bobolari bilan oʻldurilishi yassaviylarning yengishlari edi.
oʻzbek Ubaydullohxon zamonida yashab, milodiy 1542 yilda oʻlgʻan Mahdum Arzami Dahbidiyning naqshband boʻlgani holda “jahriya”ni qabul qilishi Oʻrta Osiyoda yassaviylik gʻalabasining xorijiy bir shohidi boʻldi”.
Mana shundan soʻng yassaviylikning Oʻrta Osiyoda gʻolib sifati bilan davom qilgʻanin koʻramiz.
Yassaviylikning xoh gʻalabasidan burun, xoh undan keyin Oʻrta Osiyoda bir koʻb shoirlar yetishtirganini qabul etmak judayam yanglish bir harakat boʻlmasa kerak.
Lekin bu Yassaviy shoirlarining asarlari boʻlsun, oʻzlari boʻlsun haligacha tamoman ma’lum boʻlmagʻan, tekshirilmagʻan!
Bulardan bizga yaxshigina ma’lum boʻlmagʻani Ahmad Yassaviyning shogirdi, muridi Hakim Sulaymon otadir.
Hakim Sulaymon ota Ahmad Yassaviyning uchinchi xalifasi boʻlub, uning koʻrsatishi bilan Xorazmga borib shayxlik qilgʻan.
Milodiy 1186 da (piridan yigirma yil soʻngra) oʻlgan.
Qabri Xorazmda Boqirgʻon degan joyda, qoʻlimizda boʻlgʻan “Tazkirat ul-avliyolarning biri Ahmad Yassaviyning “Hikmat”laridan bermagani holda hammalari Hakim Sulaymon otaning koʻb “Hikmat”lari borligʻini bir ogʻizdan aytib turadilar.
Boqirgʻon hikmatlari “Boqirgʻon kitobi” ismi bilan 1906 yilda Qozonda bosilgʻan.
Bori 75 betdangina iborat boʻlgan bu kitobchadagi she’rlarning hammasi Hakim ota she’rlari emas.
Onda Hakim Sulaymon otaning yolgʻuz 36 parcha she’ri boʻlgʻan, hammasi 1180 misradan iboratdir.
Mazkur kitobchada hakim otadan boshqa koʻbrak she’rlari yozilgʻan shoirlar tubandagilardir: 1. Shame dan 24 parcha, hammasi 1058 misra’. 2. Iqoniy dan 19 parcha, hammasi 266 misra’. 3. Qul Ubaydiydan 13 parcha, hammasi 334 misra’. 4. Qul Ahmaddan 10 parcha, hammasi 238 misra’. 5. Mashrabdan 10 parcha, hammasi 201 misra’. 6. Xudoydod dan 4 parcha, hammasi 64 misra’. 7. Qul Sharifdan 4 parcha, hammasi 70 misra’. 8. Faqiriy 10 dan 2 parcha, hammasi 28 misra’.
Bulardan boshqa Xubbiy, Qosim, Tafiy (?), Fikriy, Nasihiy, Gʻazzoliy, Gadoli, Qul Sharafiy, Shuhudiy, Behbudiy, Bobo Mochin, Toj kabi shoirlardan biror parcha bosilgan.
Bu shoirlardan “Qul Ahmad”, “Xoja Ahmad”, “Qul Xoja Ahmad” taxalluslari bilan hikmat yozgʻani Ahmad Yassaviyning oʻzi boʻlgani kabi, Mashrabning ham oʻzimizning Shoh Mashrab boʻlish ehtimolini qabul qilib, kim ekanlari tekshirilmagʻan shoirlargʻa oʻtamiz.
Iqoniy: taxallusidan uning Fargʻonadagi Iqondan ekani onglashiladir.
Yassaviy shoirlari orasida mashhur Mahdud Shayxining muridi Kamol Shayx degan odam bor.
“Rashahot” bilan birga butun manoqib kitoblari bu Kamol Shayxning Xoja Ahmad bilan suhbat qilgʻanin xabar bermakdalar.
“Rashahot” 15 uning aqida “az kibori ashobi Mahdud shayx buda va dar viloyati Shosh minom doshta” deb Toshkandda turgʻanin bildiradir.
Hijriy 1096 da buxoroli Mufti Zinda Ali tomonidan yozilgʻan “Samarat ul-mashoyix” otli kitobda ham “Lama’ot”da bu Kamol Shayxning tarjimayi holi yozilgʻanda “laqabi eshon Iqoniy ast solho dar qariya Aliobod Samarqand budand, vafoti sharif eshon on jost”, deyiladir.
Buning katta nufuzli bir shayx boʻlub, “Ikkinchi Ahmad Yassaviy” deb atalgʻanini mazkur “Samarat ul-mashoyix” egasi qayd etadir.
Xoja Ahror mundan gapirganda “Xurosondan Toshkandgʻa qaytgʻanimdan soʻng menga kelib turar edi”, degan.
Xoja Ahrorning hijriy 806 da tugʻilib, 29 yasharliqda Xurosondan Toshkentgʻa qaytgʻanini nazarga olgʻanda Iqoniyning hijriy 835 dan sungra Toshkendda boʻlgʻanini, ondan keyin Samarqandgʻa koʻchib, shunda vafot qilgʻanini aytim mumkin.
“Samarat ul-mashoyix”ning mazkur Shayx Kamol haqida “va hikmati bisyor az eshon sar zada ast, mashtamil bar maorif va daqoyiqin qavm ast”, deb uning soʻfiylikka oid bir koʻb hikmatlar yozgʻanin toʻgʻrisidagi ifodasini ham yuqoridagi ma’lumotgʻa qoʻshub qoʻysak, Boqirgʻon kitobidagi Iqoniyning shul Kamol Shayxdan boshqa kishi boʻlmagʻaniga shubha qolmaydi.
Hijriy toʻqqizinchi asrda oʻlgan bu chigʻatoy yassaviy shoirining butun she’rlari shul Boqirgʻon kitobida bosilgʻan 19 parchadan iborat emasdir, albatta.
Shuning uchun bu parcha bilangina Iqoniyning shoirligʻi toʻgʻrisida bir fikrga kelish(i) qiyin.
Shunday boʻlsa ham shul parchalarga qarab uning hayajonsiz, kuchsiz, quruq bir nazmchi voiz boʻlgʻanigʻa hukm qilishdan boshqa choramiz yoʻq.
Shams: Boqirgʻon kitobidagi hikmatlarda buning koʻproq Shams, bir oʻrinda Shamsiddin, bir-ikki oʻrindagina Shams oʻzgandiy taxallus qoʻygʻanini koʻramiz.
Haligi “Samarat ul-mashoyix”ning ifodasicha, Kamol Shayx Iqoniyning Sayid Ahmad degan bir muridi boʻlgʻan.
Iqoniygʻa yigirma yil xizmat qilgʻan.
Yigitlik chogʻida Xoja Ahror bilan suhbati boʻlgʻan.
Samarqandda vafot qilgʻan.
Qabri u zamonlar “Shayxzoda darvozasi” atalgʻan “Poyiqaboq” darvozasida ekan.
Mana shu Sayid Ahmad Shayxning muridlaridan biri Mavlono Shams Oʻzgandiydir.
Asli, Oʻzganddan, rasmiy tahsilini Hirotda bitirgʻan.
Undan qaytib, Samarqandda Sayid Ahmad Shayxgʻa murid boʻlgan.
Soʻngralari yana oʻzgandgʻa borib, dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlgʻan.
Piri Sayid Ahmad Shayx oʻlgandan keyin Samarqandga qaytib, uning oʻrnini olgʻan boʻlsa kerak.
Vafoti Samarqandda boʻlib, piri Sayid Ahmad Shayxning yoniga koʻmilgan.
“Samarat ul-mashoyix” egasi muning ham hikmatlari borligʻini soʻylab: “Qutbi jahon Sayid Ahmad, yo (hazrat) shayxam madad” misra’ini oʻz kitobiga koʻchiradir.
Bu misra’ning Boqirgʻon kitobidagi Shams she’rlaridan shul bizning Shams oʻzgandiyniki ekanin qat’iy suratda bildiradir.
Shams oʻzgandiyning Xoja Ahror bilan munosabati toʻgʻrusida hech bir qaydgʻa uchramadik.
Shuning uchun buning Xoja Ahror oʻlgʻandan soʻng Samarqandda turub, hijriy oʻninchi asrda vafot qilganini qabul etish judayam yanglish boʻlmasa kerak.
Qul Ubaydiy: Ubaydiy, Ubaydulloh, Qul Ubaydiy taxalluslari bilan hikmatlar yozgan bu odam, bizning fikrimizcha, mashhur oʻzbek xoni Ubaydulloh(xon)dan boshqa kishi emas.
Mashhur Shayboniyning Marv tegrasida shoh Ismoil Safaviy oʻldurulishi (1510) munosabati bilan ajib suratda tarqalgʻan oʻzbek askari kuchini bot fursatda yiqib, Shayboniy olgʻan oʻlkani yangidan ziyod qilgʻan.
Bu odam noyib ham mustaqil boʻlub, yigirma sakkiz yil hukumat surdi va milodiy 1539 da vafot qildi.
Bu odam oʻzining hukumat ishlarigʻa qaramasdan shayxliq ham qilar edi, bu ishni oʻzining siyosati uchun lozim bilar edi.
“Samarat ul-mashoyix”ning yozganiga koʻra, Ubaydullohxonning tariqat nisbati Avliyo Qoraxon otli bir shayx vositasi bilan Hakim Sulaymon otagʻa boradir. Yolgʻuz bu qadar bilan qolmagʻan, oʻzi uchun muridlar olgʻan.
Jahr majlislariga ishtirok qilgʻan.
Uning oʻlimi bilan topilgan tarix moddasi “Zikr goʻ” (ya’ni zikr etguchi”dir).
Ubaydullohning yassaviylar bilan juda qat’iy bogʻlangʻaniga yana bir dalil, yassaviy shayxi Xudoydodning muridi Muhammadiyor Noʻgʻay otagʻa oʻz qizini berganidir.
(Noʻgʻay ota 1533 da oʻlub, Samarqandning “Soʻgʻd” degan mavze’ida koʻmilgan.)
Ubaydulloh shoir ham mutasavvif shoirdir.
Uning forsiycha yaxshi she’rlar yozganini “Muzakkir ul-ahbob”, “Majma ul-fusaho”, “Tazkirat us-salotin” kabi manba’lar keng suratda bizga bildiradirlar.
Uning forsiycha bir gʻazali mashhur mutasavvif Mahdum A’zam nomidan tasavvuf uslubida sharh qilingʻan (mening kutubxonamda bor).
Ubaydullohning forsiycha she’rlarida taxallusi koʻbrak Ubaydiy boʻlub, ba’zan Ubaydullohdir.
Mas’alaning qorongʻi tomoni uning oʻzbekcha hikmatlar yozib yozmagʻanidir.
Yuqoridan beri uning hayoti haqida berganimiz ma’lumotdan Ubaydullohning hikmatlar ham yozgʻanini gumon qilish mumkin edi.
Ish bizning gumonimiz bilangina qolmadi.
Yaqinda Buxoroda topilgan “Devon”i uning Navoiy maktabiga ergashib turkiy gʻazallar, Yassaviy maktabiga ergashib hikmatlar yozganini ham ochiq isbot qilgʻan boʻldi.
Xudoydod: yassaviy shayhlaridan boʻlib, Shayboniyxonga yordam qilmagani uchun Samarqanddan Hirotgʻa Haydalgʻan Jamol Shayxning murididir, Yassaviylikning nufuzli shayxlaridan boʻlgʻan Olim Shayx tomonidan yozilgʻan “Lama’ot” kitobi muning manoqibidir.
Milodiy 1532 ichi yilda oʻlub, Samarqand shahridan uch toshliq yoʻlda koʻmilgan.
Mutasavvif shoirlardan boʻlub, taxallusi Xudoydoddir.
Forsiy she’rlaridan bir oʻzi “Lama’ot” kitobida bordir.
Bizning fikrimizga koʻra, turkiy hikmatlar yozgʻan Xudoydod ham shuning oʻzidir.
“Boqirgʻon kitobi”dagi Qosimning Karmanadagi mashhur Yassaviy shayxi Qosim Shayx Aziron boʻlish ehtimoli esga kelgani kabi, Qul Sharifning Buxorodagi qabri tunokungacha yassaviychilarning jahr oʻrni boʻlgʻan Mavlono Sharif boʻlishi mumkin.
Xubbiy Hakim otaning oʻgʻli Xubbi xoja boʻlgʻani kabi, Mochinning Ahmad Yassaviy muridi Bobomochin ekanini qabul qilishga ilmiy bir mone’ boʻlmasa kerak.
Nasimiy mashhur ozari (y) mutasavvif shoiri Sayid Imod Nasimiydir.
gʻaribiy toʻgʻrusida ochiq bir narsa ayta olmaymiz.
Bizda bu ismda bir shoir boʻlgʻani ma’lum boʻlsa-da, haligacha yaxshi tekshira olmagʻanimiz uchun bu xususda gapirmay oʻtish munosibrakdir.
“Boqirgʻon kitobi”dagi shoirlarning qolgan qismlari xususida hech bir narsa topa olmaganimizni e’tirof qilamiz.
Tekshirishlar davom qilgʻan sayin bu jihatlarning ham koʻbrak ochila borishlari ma’lum.