Abdurauf Fitrat korpusi

Doʻstim, oylar, yillar tirishib, bir asar chiqargʻan muharrir doʻstlarning shu asar haqidagʻi muhokamalarini tinglashdan, asarning kamchiliklarini oʻrganishdan, albatta, mamnun boʻladi.
Mening “Oʻzbek adabiyoti namunalari” atalgʻan arzimas bir asarim haqinda fikringizni bildirmaslik uchun ancha urinib, 3-son gazetni toʻldirganingizni koʻrib mamnun boʻldim, oʻqib ham chiqdim.
Hamma gapdan burun Sizga tashakkurimni bildiraman.
Lekin baxtga qarshi maqolangizni shunchalar kengaytirgansizkim, kengligi asl maqsadning yoʻqolishiga sabab boʻlgʻan.
Bizda bolalar orasida “Koʻzim koʻrmaydir” degan bir oʻyun bor: Bir bola koʻzini qattiq bogʻlagandan keyin qoʻliga uzun bir tayoq olib, oʻrtada turadi.
Boshqalar uning oyogʻini olmoq uchun atrofdan hujum qiladilar.
Tayoqli bola tayogʻini koʻtarib “koʻzim koʻrmaydir” deb, tez-tez aylanaberadir, tayoq kimga toʻgʻri kelsa, shunga tegadir.
Maqolani yozgʻanda sizning qalamingiz ham shul koʻzi koʻrmas bolaning tayogʻiga oʻxshagʻan: aylangʻan, aylangʻan, kimga toʻgʻri kelsa, shunga tekkan, orada mening kitobim unutilgan, juda oz oʻrin olgan.
Har holda maqolangiz koʻbrak mening shaxsimga qaratilgani munosabati bilan javob tarzida emas, dardlashuv shaklida bir narsa yozaman. Mening asarimni boshlab tartibiga e’tiroz qilganingiz koʻriladir.
Adabiyot tariximizni qoplovi “Feudalizm”, “Savdo sarmoyasi” kabi davrlarga ajratishimga qarshi kabi koʻrinasiz. Lekin, oʻz fikringizni, ya’ni qanday taqsim qilish lozimligini yozmagansiz.
Adabiyot mutaxassisi yoki adabiyot tarixi bilan mashgʻul bir odam boʻlsa edingiz, shu bahona bilan sizga “yopishmoq” mumkin edi.
Lekin men bilamankim, siz adabiyot tarixining odami emassiz, maqolangiz esa tasodifiy bir hodisadir.
Shuning uchun bu toʻgʻrida ma’zur koʻraman sizni.
Lekin shuni aytib oʻtamankim, adabiyot tarixini taqsim qilishda marksizm usulining talab qilgʻani yoʻl mening taqsimimdir.
Bu taqsimni oʻzbek adabiyoti tarixigʻa tadbiq qilishning oʻzi katta ham yangi bir ish.
Buning hududini tayin qilishda ba’zi yanglishlarning boʻluvi mumkin.
Lekin ularni koʻrsatib, isbot qilib, soʻngra til tekirish kerak edi.
Siz maqolangizda bu tomonga yaqinlashgan davrlarni bir-biridan ajratgan xususiyatlarning yoʻqligʻidan shikoyat qilgʻansiz, lekin siz har davrning namunalarini oʻqidingizmi?
Masalan: “Savdo sarmoyasi” davri bilan “Feoʻdalizm” davrining namunalari orasidagi shaklda va mazmundagi ayirmalarni koʻra oldingizmi?
Yoki koʻrib, qanoatlanmadingizmi?
Qanoatlanmagan boʻlsangiz siz bu davrlarni bir-biridan ajratgan qanday xususiyatlar istaysiz (ki namunalari boʻlmasin).
Mas’alaning bu tomonlaridan (ya’ni eng muhim va foydalik tomonlaridan) maqolangiz sukut qiladir.
Holbuki, shu tomonlarni ochiq koʻrsatganingizdagina mening kitobimning kamchiliklarini koʻrsatgan va menga bir narsa oʻrgatgan boʻlur edingiz.
Buni ham sizning adabiyot tarixining odami boʻlmasdan tasodifan maydonga chiqgʻaningizga bagʻishlayman.
Maqolangizda chigʻatoy adabiyoti va uning proletar adabiyotiga asos boʻlishi toʻgʻrilarida koʻbrak turib, bor kuchingiz bilan hujum qilasiz.
Fitrat soʻz boshida “Chigʻatoy adabiyoti proletariat adabiyotiga asos boʻladir degan” deb, qoravul qichqirasiz, hatto mening bosh soʻzimda oʻzingizga yordam qilgudek koʻringan bir-ikki jumla ham keltirasiz.
Chigʻatoy adabiyotining proletar adabiyotiga asos bulishini da’vo qilmoq nari tursin, bosh soʻzimda chigʻatoy adabiyotini mafkura yogʻidan yaramaganini soʻylaganman.
Mening “namunalar”im bosilmasa edi, sizdan boshqa hech kimning qoʻlida uning nusxalari boʻlmasa edi, bosh soʻzimdan koʻchirganingiz bir-ikki jumlaning balki sizga foydasi boʻlur edi.
Nima choraki, kitob Oʻzbekistonda bosilib tarqalgan.
Sizning maqolangizni oʻqugʻan har kim mening bosh soʻzumni ham oʻquy oladir.
Oʻqugʻach, sizning menga tuhmat qilib turganingizni ham onglaydir.
Men soʻz boshimdagi iboralarning mas’alagʻa daxldorliq qismini tamoman koʻchiraman, yangidan oʻqishingizni va e’tirozingizni shunga tayandirib, yangidan maydonga chiqishingizni talab qilaman: “Biz oʻzbeklarning va, umuman, Oʻrta Osiyo turklarining tarixiga oid arabiy, forsiy, turkiy tillarda bir koʻb asarlar yozilgan. Biroq bu asarlar bizning siyosiy harakatlarimizni tor bir ramkada koʻrsatmakdan boshqa ishga oz yaramakdadir.
Xalqimizning, oʻlkamizning ijtimoiy-iqtisodiy hollariga oid xabarlarni bu asarlardan istab topish juda qiyindir, ba’zan mumkin ham boʻlmaydir, chunki yoʻqdir.
Adabiy tariximizni tekshirish esa, mana shu kamchiliklarni toʻldirishga katta yordam qiladir.
Feoʻdallarning, umuman, hokim sinfning omma bilan munosibatlarini, ommagʻa qarashlarini, ziyo lilarning, shoirlarning hokim sinfga munosibatlarini, hokim sinf foydasiga qarab ommani qanday ovutganlarini, oldagʻanlarini, hokim sinfning kayf-safoni (Bobircha, “aysh va fisqi”) qaysi darajalarga chiqarganlarini yolgʻiz adabiyot tariximizda koʻrishimiz mumkindir.
Bundan boshqa, tarixiy san’atkorlarimizni tekshirish, ularning tajribalaridan koʻrmoq istaganimiz proletar adabiyoti uchun foydalanish ham keraksiz bir harakat boʻlmaydir.
Mana shu qisqagina izohot bu kitobni qanday tilak bilan tartib qilgʻanimizni bildirgan boʻlsa kerak.
Mana shu soʻz boshimda mening tomonimdan aytilgan gaplar.
Mana shu gaplarga e’tirozingiz boʻlsa, aytishga haqlisiz.
Yoʻqsa, mening soʻzlarimni bosh-oyogʻini kesib tashlab, oʻz maqsadingizga yaroqliq bir holgʻa kirgizib, soʻngra e’tiroz qilishingiz ilmiy bir harakat sanalmaydir.
Kitobimning 3-boʻlimiga “Savdo sarmoyasi” davri ismini berganimdan ham rozi boʻlmaysiz, shu istilohotning oxirida kattakon bir ? (soʻroq) alomati qoʻyasiz.
Biz temuriylar davrini “savdo burjuaziyasi” davri deymiz.
Temuriylarning jahongirligi(ni) Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasining taraqqiysi bilan izoh qilmoqchi boʻlamiz.
Buning uchun qoʻlimizda yetarlik materiallar bor.
Siz shunga rozi emasligingizni chiroyli bir savol alomati bilan ifoda qilasiz, bu davrni nima deb atamoq toʻgʻrisida fikringizni bildirmaysiz.
Siz shuni unutasizki, savol alomati qancha chiroyli boʻlsa boʻlsin, ilm uchun bir narsa bermaydir.
Bizning fikrimizga qarshi ekansiz, fikringizni bildiring.
Ayting-chi, temuriylar davriga qanday ism berasiz?
Bundan soʻng maqolangizda mening tarjimayi holimni tekshirishga kirishasiz.
Mening bir vaktlar mutasavviћ, panislomist, panturkist boʻlgʻanimni turli dalillar bilan isbot qilmoqchi boʻlasiz.
Piloningiz yaxshi.
Maqtanarliq pilon, agar siz mening “Namunalar”imni burungi panislomistligimning, panturkistligimning davomi ekanini, bu asarim bilan mazkur fikrlarning bittasini oʻzbek ommasiga taqdim qilgʻanimni isbot qila olsa edingiz, ishingiz koʻb muvaffaqiyatli chiqar edi.
Lekin buni qila olmagansiz.
Bu kun bir koʻb kishilarning moziylari haqida gapirish mumkin.
Lekin, bu gapirishgina yetarli emas.
Ularning moziylari bilan bugungi ishlari orasidagi munosibat va aloqani kashf etish kerak!
8-, 10- yillarda (ya’ni, 18-20 yil burun) yozilgan asarlarimdan shohidlar keltirasiz.
Azizim, mening qoʻlimga qalam tutib, asar yozganimga yigirma yil toʻlganini oʻzingiz ham e’tirof qilasiz.
Bu yigirma yil orasida men oʻzbekcha, tojikcha yuz oʻn pechatniy listlik asar yozdim (maqolalar hisob emas).
Bularning hammasini Shoʻro hukumatiga, proletariat mafkurasiga yararliq asarlar ekanini hech da’vo qilmadim va qilmayman-da.
Ishning bu tomonini onglamoq uchun tarjimayi holimni oʻzimdan tinglang.
Men Osiyoning eng qora diniy markazlaridan va qora bir usuli idoragʻa tobe’ boʻlgʻan Buxoroda 1884 yilda tugʻildim.
Birinchi tarbiyani eski usuldagi diniy bir maktabdan oldim.
Maktabdan chiqgach, diniy bir madrasaga kirib oldim, namoz oʻqidim, mutaassib bir musulmon edim.
Hatto Buxoroda yangi boshlangʻan jadidlar harakatigʻa qarshiliq ham qildim.
Soʻngralari jadidlar harakatiga oralashdim.
U zamondagʻi zehniyatning ta’siri eski jadidlarning tashviq va yordami bilan Turkiyaga tahsil uchun bordim.
Mana shu vaqtlarda men diniy reforma tarafdori edim: dinni fan bilan kelishtirish, fanga toʻgʻri kelmayturgan xurofot qismini dindan chiqarish, dinni tozalash xayollariga ishongan edim.
Voqean esa, panislomizm gʻoyasining churugan bir xayol ekanin kun sayin ocha bordim.
Panislomizmning boʻlmagʻur xayol ekanini onglagach, panturkizm xayoliga berildim.
Bu vaqtlarda yozganim asarlarda diniy reformistik fikrlar koʻrilib turadir.
Siz esa, mazkur asarlardan mening mutasavvif ekanimni chiqarasiz.
Tasavvuf bilan ozgʻina tanish boʻlsa edingiz, u kitoblarda mazkur maslakning asarini koʻra olmaganingizni oʻzingiz onglar edingiz.
Men hech bir vaqt tasavvufga mansub boʻlmadim.
Lekin, adabiyot tarixini tekshiruchi bir muallim boʻlgʻanim sifati bilan tasavvufni juda koʻb tekshirdim.
Bu kun tasavvufning har tomonini, eng qorongʻu sirlarini bilaman.
Hatto, shu kunlarda “Oʻrta Osiyoda tasavvuf tarixi” ismli bir kitob, vujudga keltirmak uchun tirishmakdaman.
Tasavvufning qanday zaharli, qanday zararli bir maslak ekanini har kimdan ham yaxshi bilib olgʻanman.
Lekin hech vaqt mutasavvif boʻlmaganman.
Soʻngralari hayot meni panturkizmda qotib qolishda qoʻymadi.
Men oʻzbek millatchisiga aylandim.
17-18-yillarda Oʻrta Osiyoda panturkizm harakati kengaymoqda edi, ayniqsa, Toshkentda panturkizm fikri bilan sugʻorilgan turli toʻdalar tashkil boʻldi.
Turk tillarini, turk adabiyotini birlashtirish shiori ostida «ish» koʻrildi.
Maktablarda usmonli adabiyoti ona tili darslari oʻrnida qabul qilindi.
Mana shu harakatga qarshi oʻzbek tili, oʻzbek adabiyoti shiorlari ostida “Chigʻatoy gurungi” tashkil qilindi.
“Chigʻatoy gurungi” oʻzbek millatchiligi: oʻzbek tili, oʻzbek adabiyoti shiorlari ostida panturkist toʻdalarga va shunga berilgan oʻng ja- didlarga qarshi kurashdi.
Siz “Chigatoy gurungi” panturkist edi” deb qichqirasiz.
Ayniqsa, shu kunlarda “Chigatoy gurungi”ni panturkist deyish moʻda holiga kirib boradir.
Holbuki, “Chigʻatoy gurungi” oʻz zamonida panturkizm, panislomizm harakatlariga qarshi kurashmoqda edi.
Sizga ikkita fakt koʻrsatay: butun maktablarimizda “Umumiy turk tili, umumiy turk adabiyoti” shiorlari hukm surganda “Chigatoy gurungi” oʻzbek tili, oʻzbek adabiyotini oʻrgatish uchun Xadrada pulsiz dars berishni e’lon qildi.
Muallimlikka men, Shokirjon Rahimiy, Qayum Ramazon tayin etildik.
Darsga bir koʻb muallimlar davom etmakchi boʻlib keldilar.
U vaqtlarda Toshkent maorif shu’basida panturkistlarning toʻdachilik yordamchilari hukm surar edi.
Mana shular bir darsdan keyin bizni quvdilar, talabalarni tarqatdilar.
Bir kecha “Chigʻatoy gurungi”ning majlisi boʻlgan edi.
Gurung a’zolari tomonidan yozilgan asarlarni oʻqib, muhokama qilmoqda edik.
Toshkentning eng katta tashkilotining birida turgʻan bir oʻrtoq vintovka koʻtarib kelib, majlisimizga birdan kirdi.
“Chigʻatoy gurungi”ning maqsadini soʻradi.
“Siz dinga qarshi fikr tarqatar ekansiz, Muhammad paygʻambarning me’rojini inkor qilar ekansiz” deb taftishga kirishdi va bizni “mundoqa yoʻlsiz harakatlardan” man’ qilib ketdi.
Mana bularning hammasi panturkistlarning igʻvosi bilan boʻlar edi: “Men “Chigʻatoy gurungi” proletar mafkurasini tashir edi” demayman, buni da’vo qilish jinnilikdir.
Tuzuk, “Chigʻatoy gurungi” bevosita siyosat bilan mashgʻul boʻlmoqni istamadi, yolgʻiz til, imlo, adabiyot bilan shugʻullandi.
Lekin uning ayrim a’zolari oʻsha vaqtda soʻl millatchi edilar.
Shuning uchun ayta olamizkim “Chigʻatoy gurungi” jadidlarning soʻl qanoti boʻlib, u jadidlardan til, imlo, adabiyot va dinga qarshi ham panturkizm va oʻzbek millatchiligi bilan ajralar edi.
Mana bu tafsilot “chigʻatoy gurungi”ning koʻrsatilgan ilmiy ishlarda panturkist, panislomistlarga nisbatan inqilobiy yoʻl tutganini koʻrsatadi.
Agar siz “Bu ilmiy toʻgarakning a’zolari oʻzbek millatchilari edilar, shuning uchun bu toʻgarak qarshi qurulgan bir tashkilot edi” desangiz, non orasidan kir izlamakdan boshqa bir ish qilmagʻan boʻlursiz.
“Chigʻatoy gurungi” 20-yillagarcha davom qildi.
Bu vaqtgacha uning oʻz oldiga qoʻygan ilmiy yumushlari bajarilgan edi.
Yangi imlo shoʻro maorif komissarligi tomonidan maktablarga kirgizilgan shoʻro hukumati tomonidan “Har millatning maktab tili oʻz ona tilida boʻlsin” deb e’lon etilgan asos bilan oʻzbek tili ta’min etilgan edi.
Bir tarafdan, kommunistlar firqasining milliy mas’alani toʻgʻri hal qilmoqda boʻlgʻani va mustamlakachilik asoslarini yemirishda keskin yoʻl tutgani kun sayin ochiq koʻrina boshlagan, oʻzbek millatchisi boʻlib turishda ham ma’qul bir sabab qolmagan edi.
“Chigʻatoy gurungi” tarqaldi.
Uning a’zolari bitta-bitta oʻz xatolarini e’tirof qila-qila firqa safiga oʻtdilar va bor kuchlari bilan bu kungacha xizmat qilmoqdalar.
Emdi oʻzimning din bilan munosibatim haqqinda soʻzlashaylik.
Men yuqorida aytgʻanim kabi bir vaqtlar diniy reforma tarafdori edim.
Dinni xurofotdan ajratish degan xayolga berilgan edim.
Mana shu diniy reforma ketidan yurish, meni dinsizliqqa olib bordi.
Din xurofotdan ajralsa, nari tomonda hech bir narsa qolmaganini koʻrdim.
Dinning fan bilan hech bir vaqt kelisha olmagʻaniga ishondim va shuning natijasida dindan qaytdim, dinga qarshi fikr tarqatdim.
Mening dinsizligim oʻzbeklar va tojiklar orasida hammadan burun, hammadan koʻbrak mashhur boʻlgʻan.
Bu nuqtani inkor qilib boʻlmaydi.
Dinsiz, xudosiz boʻlgʻan bir kishining mutasavvif boʻla olmasligini onglamoq uchun juda oz bir muhokama kuchining sizda borligini, ruxsat bersangiz, qabul qilaylik.
Maqolangiz bir yerida meni Turkiya sultoniga maktub yozish bilan ayblaysiz.
Men umrimda Turkiya sultoniga maktub yozmadim, bu menga tamoman tuhmat!
1908 yilda yozgʻanim bir asarimda Buxoro xonligida hukm surgan diniy taassubni va shunga tayangan idora usulini eslaysizmi?
U vaqtda Buxoroda bir kalla 2 tiyin edi.
Hibs qilish, oʻldirish, sangsor qilish kundagi odatlardan edi.
U zamonlarda kitob yozishning oʻzi “kofir”lik edi.
Men shu vaqtlarda birinchi asarimni yozdim.
Buxoroning idora usulini, ta’lim-tarbiya usulini, bir koʻb rasmiy idoralarni tanqid qildim.
Bu kitob Buxoroda tarqalar edi.
Uning noshirlari boʻlgʻan Buxoro jadidlarini tahlikaga tushirmaslik uchun amirga qaratib bir soʻz boshi yozdim va shuning bilan, goʻyo, tanqidning unga emas, ma’murlariga oid boʻlgʻanini koʻrsatdim.
Bu zamondagi Buxoroning javobi edi.
Shuning bilan meni Buxoro amirining tarafdori deyish ham mumkin emas, menim Buxoro amiriga qarshi har vaqt kurashganim va kurashgan tashkilotlarga rahbarlik qilgʻanimni bilmagan yoʻq.
Soʻng toʻrt-besh yilda yozganim “Arslon”, “Umar Xayyom” kabi asarlarimni, hatto tanqid qilgʻaningiz “Namunalar”dagi davrlar taqsimini shu yoʻl bilan olib borishga tirishdim.
Mazkur ishlarimda yanglishlar boʻluvi mumkin.
Lekin bularni(ng) voqealarini tahlil qilgʻanda boʻlgʻan yanglishlardan hisob qilib, tanqid qilish, xato joylarni koʻrsatish kerak.
Har bir yanglish yangi yanglish deb oʻylangan nuqtani, mening yigirma yil burungi panislomistligim bilan izoh qilish toʻgʻri ilmiy bir harakat boʻlmaydir.
Azizim, Oʻrta Osiyoning olamgʻa ma’lum bir madaniyati boʻlgʻan, bu madaniyatning turkiy asarlari qolgan.
Bu asarlarning hammasiga birdan “axlatlar” deyish, sizning muhokamangizning kirligidan chiqqan yangi bir istiloh boʻlsa kerak.
Men oʻzimning yigirma yillik mutolaam, juda kuchsiz boʻlmagan kutubxonam soyasida shu yoʻlda ishlamoqdaman.
Albatta, ishlarimda yanglishlar boʻluvi mumkin.
Yanglishlarimni joy-joyi bilan koʻrsatish kerak, koʻzni yumib, ogʻizni ochib soʻkishning ilmiy foydasi yoʻq.
Maqolangizda katta harflar bilan “Maorif va oʻqitgʻuchi” jurnali Fitratning noshiri afkori edi deyish mumkin” deb yozasiz.
Bunisi emdi uyot!
“Maorif va oʻqitgʻuchi” Ramzdan burun bor edi.
Ramz zamonida ham davom qildi.
U har vaqt maorif komissarligining noshiri afkori boʻlib davom qildi.
Jurnalning butun davom muddatida men yozgʻan maqolamning soni oʻnga bormaydir.
U qanday qilib mening noshiri afkorim boʻlsin?!
Biroz oʻylang, Oʻzbekistonning markazida firqa va shoʻro idoralarining koʻzlari ostida chiqgʻan bir jurnal uch-toʻrt yil mening noshiri afkorim boʻladi-yu, shuni sizdan boshqa hech kim onglamaydimi?
Siz bu demagoʻgi bilan kimni tahrir qilganingizni oʻyladingizmi?!
“Maorif va oʻqitgʻuchi” jurnalida Yassaviy haqida yozgʻanim maqoladan soʻz ochasiz.
Men u maqolamda Yassaviyni san’at yogʻidan, mafkura tomonida qattiq tanqid qildim, uning zararli ekanini, uning ta’siriga qarshi kurashmoq kerakligini soʻzladim.
Yolgʻiz uning ba’zi she’rlariga oldanib, uning yoʻqsullar tomonida turgʻanin qabul qimoqchi boʻldim.
Soʻngralari esa, fikrimning yanglish ekanini ongladim.
Sizga yoqmagʻan “Namunalar”imning muqaddimasida Yassaviy haqinda boshqacha fikr yurgizdim.
Siz “Namunalar” haqinda tanqid yozmaganingiz holda Yassaviy haqinda uning muqaddimasidagi soʻzlarimdan koʻz yumib, “Maorif va oʻqitgʻuchi”dagi maqolamgʻa yopishasiz.
Bundan keyin Chigʻatoy adabiyotining “mundarijasi” va “shakli” haqinda fikr yurguzasiz.
Boshlab Chigʻatoy shoiri deb Navoyi bilan Yassaviyni koʻrsatasiz.
Azizim, sizda chigʻatoy soʻziga qarshi qiziq bir holat paydo boʻlgan, oʻzingizga yoqmagʻan har kimni chigʻatoy deb soʻkmoqchi boʻlasiz, ishning bu qadari chegarani oshishdir.
Yassaviy Chigʻatoy shoiri emas.
U Chigʻatoy adabiyotidan burun oʻtkan bir shoir.
Soʻngra Navoyidan namunalar olgʻanda mening tartib qilgʻanim va sizning tanqid qilgʻaningiz kitobdan olmaysiz-da, Navoyining oʻz devonidan, diniy mavzudagi baytlarni olasiz.
Sizning u namunalaringizni koʻrgan kishi mening kitobimdan olganingizni gumon qiladir-da, menga hujumlaringizni qisman haqli koʻradir.
Siz ham shuni istaysiz.
Holbuki, Navoyining dinsiz bir shoir ekanini men da’vo qilmadim.
Uning diniy parchalari bor ham koʻbdir.
Lekin mening “Namunalar”imdagi asarlari bu qatordagi asarlar emas.
Navoyidan olgʻan baytlarni tarjima qilishingiz bir oz “vadudona” boʻlgʻan, koʻbi toʻgʻri emas.
Soʻngra Navoyi bilan Yassaviydan berganingiz namunalargʻa suyanib, “Chigʻatoy adabiyotining shaklidan ham foydalanish mumkin emas” deysiz.
Lekin siz shakl bilan vaznni bir-biridan ajrata olmagansiz.
Shakl deb vazn bilan ayrim soʻzlarni olasiz.
Holbuki, shaklga ifoda tarzi, majoz, istiora va she’rning butun (poetik) xususiyatlari kiradir.
Navoyining vaznidan foydalanish, albatta, mumkin.
Mundan boshqa(si) Yassaviyning vaznidir.
Yassaviy va Yassaviy maktabi shoirlarida barmoq vaznining chiroylik namunalari bor, foydalanish mumkin.
Siz Yassaviyni chigʻatoy shoirlarining aruz vaznida yozganlari oʻylab, shu xatolarga tushgansiz.
Hatto koʻchirganingiz Navoyi bilan Yassaviy she’rlari orasida boʻlgan vazn ayirmasigʻa ham diqqat qilmagansiz...