Abdurauf Fitrat korpusi

Arab quyoshining qup-quruq, oʻtkir, ezguvchi nuri endigina togʻ boshlarini qizarta boshlagan, kimsasiz tor koʻchalardan kechaning ogʻirligi hanuz koʻtarilmagan edi.
Koʻzalarni, qumgʻonlarni yelkalariga koʻtarib har uydan bitta-bitta chiqqan xotin-qizlarning soni sakkizga erishdi. Bular boʻsh suv idishlarini yelkalariga koʻtarib tartibsizcha yurmoqda edilar. Oralaridan keksaroq bir xotinning nafratli tovushi jimjitlikni buzib yubordi:
Muhammad xotinlaridan ajralibdir, eshitdingizmi?
Qumgʻon koʻtargan xotinlarning hammalari birdan: Vo ajabo, qachon?
“Nima uchun”, — deb qichqirdilar.
Keksa xotin javob berdi: Kecha, xuddi kecha, — dedi. —Beshovidan ham ajralibdirmi? —Ha, beshovidan ham? — Nima uchun? Qani gapiring-chi? — Muhammadning asalni harom qilganini eshitgan edingizmi? — Ha, eshitgan edik. Un kun boʻldi. Musulmonlar, “endi asal harom boʻldi”, deb hamma asallarini toʻkkan edilar. — Mana shu voqeada Muhammadni xotinlari aldagan ekanlar. — Qanday aldaylar uni. Paygʻambarni aldab boʻladirmi? — Toʻxta yo ummi Sa’id, soʻzimni kesma, asli qizigʻi ham shunda. Muhammadning qoʻgʻurchoq xotini Oysha bu masalada yolgʻiz Muhammadni emas, Muhammadning xudosini ham alday yozgan!
Suvga borayotgan xotinlar yelkalaridagi boʻsh qumgʻonlarni bir qoʻllari bilan mahkam saqlab, bir qoʻllari bilan yoqalarini tutdilar, tavba dedilar.
— Qani ayting-chi, qanday qilib aldabdir?! — Muhammad asalni yaxshi koʻrar ekan. Xotinlaridan bittasiga otasining uyidan har kun asal kelar ekan. Muhammad shundan yemoq uchun har kun shuning uyiga kirar ekan. Qoʻgʻirchoq Oysha mundan qizgʻongan. Bir hilla ishlatgan: Muhammad uning uyiga kelgan, oʻtirgan, kulishib, oʻynashgan choqda Oyshani oʻpmoqchi boʻlgan. Oysha birdan oʻzini keyinga tashlagan-da, “ogʻzingizdan yomon bir hid keladir!” — degan. Yosh, oʻynoq xotinidan mundoqa nafrat alomati koʻrgan Muhammad judayam shoshib qolgan, “hech bir sassiq narsa yeganim yoʻq edi-yu, qanday hid ekan!” — deb qoʻydi. Oysha soʻzining ta’sirini anglagach shodlik bilan javob qaytargan: “Dalada bir xil oʻt bor, shuning hidi...” degan. Esh, oʻynoq Oyshasini oʻpishga judayam hirsli boʻlgan Muhammad terlab-pishib: “Men undoq sassiq oʻtni sira yemadim, yemadim emas, sira unga yaqinlashmadim”, — deb oʻzini mudofaaga kirishgan. Nozli Oysha uning bu holiga kula-kula: “Nega munday deysiz? Asal yemadingizmi?” — degan.
— Ha, yedim. — Asalarilari shul sassiq oʻtni yaxshi koʻrar ekanlar, har vaqt shunga qoʻnar ekanlar, asaldan ham shul sassiq hid kelib qolsa ajab emas!
Bu hilla xuddi joyiga tushgan.
Muhammad asal beraturgan xotiniga bormayturgan boʻlgan.
Ish yolgʻiz shuning bilan qolmagan.
U, Oysha bilan bir kechalik oʻynab-kulishiga mone boʻlgan asaldan ham intiqomini olmoqchi boʻlgan.
Ertasi kun chiqib hech kim asal yemasin, asal yemak mening shariatimda “makruh boʻldi” degan.
Unga ishonganlar, albatta uning soʻziga ham ishonganlar.
Mana, oʻn kun burun Muhammad dinida asalning harom boʻlishiga asli sabab shu ekan.
Keksa xotinning bu qadar asrordan xabarli boʻlishi suvga borayotgan xotin-qizlarni hayron qoldirdi.
“Ummi Sa’id” soʻzga aralashdi: — Yo “Ummi Zahro”, uning hamma soʻzlari ham shundaqa desangiz-chi! — dedi.
“Ummi Zahro” oralarida katta bir koʻzani koʻtarib, jimgina yurgan chiroylik musulmon qizga qaradi-da: — Boʻlmasa-chi, bizning bir xil jinni arablarimizning unga ishonib yurganlariga hayronman, — dedi.
Ikkinchi bir xotin masalaga aralashdi:
— Qoʻyinglar, gapning oxirini anglaylik. Yo Ummi Zahro, aytsangiz-chi, oxiri nima boʻlgan ekan, — dedi. — Oxirini nima qilasiz?
Oyshaning hillasi bilan asal harom boʻldi, har musulmon uyidagi asalni chiqarib toʻkdi, oʻn kun asal yemay qoldi.
Oxiri qandaydir bir odam Muhammadga ishni anglatgan: “Asaldan yomon hid kelmaydi, asalarilari sassiq oʻtlarga qoʻnmaylar, kichkina xotin kundoshlik dardi bilan sizni aldabdir”, — degan.
Muhammad oʻzining bu qadar bolalarcha aldanganidan albatta xafa boʻlmay qolmaydir.
Shuning uchun xotinlarining hammasidan achchiqlangan, hech birining yoniga bormasligini e’lon qilgan.
Beri tomondan paygʻambarlikni qoʻldan bermaslik uchun xudosidan yangi bir oyat keltirgan: “Ey paygʻambar, sen xotinlarning rizosi uchun men halol qilgan narsani nega harom qilasan, tangri sening gunohingni bagʻishlar” degan bu oyat bilan asal yangidan halol boʻldi...
Soʻz shu yerga kelgach “Ummi Sa’id” oʻzini tuta olmadi, birdan qichqirib yubordi: — Vallohi, Muhammad yolgʻon soʻylaydir. Oysha uni aldagan daqiqada xudo uxlagan ekanmi? Xuddi shul daqiqada “bu xotin seni aldab turadir” deb oyat yubormasdan oʻn kundan keyin bildiradirmi? Vallohi Muhammad odamlarni aldaydir... — dedi.
Gapning qiziqligi bilan suv boʻyiga kelganlarini sezmay qoldilar.
— Yo “Ummi Sa’id”, Muhammad kimni aldadi, xudodan qoʻrqmaysanmi? — degan bir tovush hammasining koʻzini suv bilan turgan bir yigitga tikdi.
— Zayid ibni Horisa Muhammadning quli. — Quli emas, oʻgʻli. Paygʻambar buni oʻgʻillikka olgan.
Oralaridagi musulmon qizning ogʻzidan ixtiyorsizcha chiqqan bu soʻzlarni hech kim tinglamadi, tinglashga vaqt ham yoʻq edi, chunki Ummi Zahro Zayid ibni Horisaga javob berishga tutingan edi: — Yo Zayid, oʻzing oʻyla, shul asal janjaliga nima deysan. Bir qoʻgʻurchoq Muhammadni aldasin, Muhammad shunga ishonib asal harom desin, bu ish oʻn kunlab davom etsin. Muxammad haqiqatni anglagandan keyin, xudodan oyat kelsin, bu qanday gap. Muhammadni aldab turganlari daqiqada oyat kelsa boʻlmasmi edi?!
Zayid titradi, qaynadi, qoʻlni beliga uzatdi, xanjari yoʻq ekan.
— Sizga haqiqatni eng soʻng qilich bilan anglatishga majbur boʻlarmiz, siz qilichsiz soʻz tinglamoq istamaysiz!!! — deb qumgʻonni koʻtarib ketmoqchi boʻldi, birdan koʻzi haligi qizga tushdi. Yo Zaynab, sen ham shundami?
Zaynab yarim uyalib javob berdi: — Suvga keldim. — Shular bilanmi? — Ha. — Shularning soʻziga qoʻshildingmi? — Yoʻq, qoʻshilmadim. Koʻpchilik boʻlganlari uchun gapirishga ham kuchim yetmadi. — Suvingni ol, baravar boramiz, bularning soʻzini tinglama.
Zayid ibni Xorisa kutib turdi, Zaynab qumgʻonini toʻldirib yelkasiga koʻtardi, baravar yuraverdilar.
Ikkalasi ham nimanidir oʻylab jimgina yurdilar.
Eng soʻng Zayid soʻz ochdi.
—Yo Zaynab, nega bu kunlar koʻrinmay qolding?! — Borman. — Bizga kelmaysan. — ... Nega kelmaysan? Biron gap boʻldimi? —Yoʻq... — Soʻyla, qoʻzim, nima boʻldi?! — Hech nima boʻlgan yoʻq! Nega kelmaysan? — Uyalaman. — Kimdan? — Bizning sevishganimizni sezganga oʻxshaylar. — Buning uchun nega uyalasan. Baribir, yaqinda birlashmaymizmi? — Kim bilsin? — Bu nima deganing. Men seni sevaman... —Men ham. — Shunday boʻlgach? — Paygʻambarning menga qarashlari boshqacha... — Sevishganimizdan achchiqlari kelganmi? — Unday emas...
Zaynab uyalib soʻzini bitira olmaganidan Zayidga qandaydir bir baxtsizliklar koʻrina boshladi.
Titradi, ezildi, boshi aylandi, tili tutilayozdi.
Oʻzini zurlab oʻtdi-da: —Seni olmoqchimi? - dedi. — Shundoqqa oʻxshaydir.
Ikkalasi ham jim boʻldilar.
Ikkalasi uchun ham bundan qorongʻiroq bir daqiqaning boʻlishi mumkin emas edi.
Bu ikkalasi uchun ham ogʻir bir dard edi, hamda chorasiz dard!
Paygʻambar bu qizni olmoqchi, u qari, bu yosh.
Lekin Zaynab Muhammadga ishonadir.
Uning ummati, haligi xotinlarning soʻzlaridan ham uning ishonchiga zarar kelgan emas.
Lekin Zayidni sevadir.
Zayid oʻzi kabi yosh, oʻzi kabi chiroylik...
Zayid ham Zaynabni sevadir.
Ikki yildan beri uning tushungani yolgʻiz Zaynab.
U, Zaynabni butun dunyoga qarshi mudofaa qilishga hozir.
U, Zaynab yoʻlida yoshgina jonini ham fido qilishga tayyor.
Biroq Muhammad... Muhammad uning paygʻambari, otaxoni, xoʻjayini...
Unga qarshi qoʻlidan hech nima kelmaydir.
Har kim unga ishongan, har kim uni tinglaydir, xudo ham uning soʻzidan chiqmaydir.
Ikkala doʻst mana shunday qop-qora xayol dengizida choʻmila-choʻmila yurmoqda edilar. Zaynab oʻzining uyga kelganin sezib, birdan toʻxtadi. Men uyga kiraman, — dedi.
Bechora Zayid eng qimmatli narsasi qoʻlidan oʻgʻirlanib turgan choqda uygʻonib qolgan kishilar kabi koʻzini ochdi, birdan Zaynabning qoʻliga yopishdi.
— Ketma, Zaynab, — deb chaqirdi. — Nima boʻldi senga! Men uyimga kiraman! — Zaynab, men seni sevaman. — Men ham sevaman. Lekin nima qila olamiz?! Hali shu soʻzlarimiz ham paygʻambarga ma’lum boʻlib qolsa, bizga gʻazab qiladirlar deb qoʻrqaman. — Zaynab, men hech narsani bilmagan boʻlib, Abubakir va Umarga boraman, ularni paygʻambarga vosita qilaman.
Men bilan Zaynab koʻpdan beri sevishamiz, ruxsat bersalar men Zaynabni nikohlab olay deyman.
Paygʻambar bizning koʻpdan beri sevishganimizni bilgach, Abubakir bilan Umarga: “Yoʻq, uni man olaman”, deyishdan tortinar-da, xoʻp, olsin deb qoʻyarsa, ish bitdi...
Zayid Zaynabning nozik qoʻlini qisib qoʻydi.
Zaynab uyiga kirgach, u ham oʻz uyiga qarab ketdi.
Kuz vaqti, quyoshning harorati kamaygan, havo burungidan yumshaygan edi.
Zayid buyuk qoʻrquvlar, katta vahimalardan keyin suyukli Zaynabni nikohlab olgʻan, uyiga keltirgan edi.
Uning koʻnglini olmoq, uni xursand qilmoqdan boshqa hech bir tilagi yoʻq edi.
Kun yarim boʻlganda Zayid uydan chiqdi, oshno-doʻstlariga uchrashib hol soʻradi, keraklik ishlarini koʻrdi.
Bozorga kirib suyukli Zaynabi uchun ba’zi narsalar oldi.
Oʻz uyiga qarab joʻnadi, oʻz koʻchasiga keldi.
Uning kichkina eshigi koʻchaning nari boshidan koʻrinib turar edi.
Koʻcha boshidan bir-ikki qadam ilgari bosgach, uydan Muhammadning chiqib ketganini koʻrdi.
Paygʻambar uning uyiga nechun kelgan. U nima axtarib keldi, yo boshqa...
U yogʻini oʻylashdan qoʻrqar edi...
Butunlay oʻzini yoʻqotgan edi.
Uyga kirib suyukli Zaynabning qarshisida turganini bilmay qoldi.
Zaynab koʻkragi yarim ochilgan holda oʻzining qop-qora uzun sochlarini taramoqda edi.
Uning chiroyligina jilmayib qarashi Zayidni oʻziga ketirdi, titragan, kuchsiz bir tovush bilan: Kim kelgan edi? — dedi. — Paygʻambar. — Nima dedilar?!
Zaynab erining qanday fikrlar ostida ezilib turganini koʻrdi.
Suyukli, ruhim sen yo Zayid, dedi. Nikohimizdan burun suv boshida koʻrishganimiz esingda bormi? Mana shunda senga aytganim soʻzlar boshimizgʻa kelaturgon kabi: Paygʻambar keldilar, joyimdan turdim, salla berdim, seni soʻradilar. “Uyda yoʻq”, dedim. Menga juda katta hirs bilan, savdo bilan qaradilar, qaradilar-da, birdan qattiq oh chekdilar: “Ey koʻngillarni undan munga, mundan unga berguvchi tangri!” — deb... Zaynab soʻzini bitira olmadi, yigʻlab qoʻyaverdi.
Zayidga: “Sen nari tur, men shu kelinchakni yutaman”, — dedi.
Togʻ kabi bir toʻlqin orani toʻsdi.
Zayidni, Zaynabni, tuyani botirdi, nariroqdan yuzaga chiqdilar.
Baliq bularni quvib kelmakda edi...
Quruqlik koʻrindi.
Dengiz yoqasiga kelib yerga chiqdilar.
Qutulganlaridan mamnun edilar, yana boʻlmadi.
Bularni koʻpdan beri izlab yurgan oʻgʻrilar tomonidan urildilar.
Endi qutulish chorasi yoʻq edi.
Zayid qilichini chekdi.
Bir qoʻlida tuyaning noʻxtasini mahkam tutgani holda oʻgʻrilargʻa hujum qildi.
Bir necha oʻgrini yiqitdi.
Oʻgrilardan biri koʻkragiga minib, boshini kesdi.
Tuyaning noʻxtasini mahkam ushlagan edi.
Barmoqlarini kesdilar.
Tuyani olib ketdilar...
Zayid oʻzini chiroyli bir bogʻda yolgʻiz koʻrdi.
Zaynabni izlashga tutundi.
Katta bir sufaga uchradi.
Muhammadning bir toʻda xotinlar bilan oʻynashib, kulishib turganini koʻrdi.
Boshidan oʻtganlarni arz qilmoq uchun yugurib sufaga chiqdi, oʻng tomondan borib salom berdi.
Paygʻambar yuzini chap tomonga qaytardi.
Chap tomondan borib salom berdi.
Paygʻambar yuzini ung tomonga qaytardi.
Shu chogʻda ikki haybatli farishta keldi.
Tayoqlarini koʻtarib Zayidga qichqirdilar: — Kimsan? — Zayid ibn Horis. Muhammad paygʻambarning oʻgʻilxoni. —Bu yerni bilasanmi? — Yoʻq! — Bu yer jannatdir.
Suyukling boʻlgan bir qizni otaxoningdan ayaganing uchun jannatdan mahrum qilingansan.
Sening joying bunda emas.
Jahannam- da... - deb Zayidni koʻtardilar-da, jahannam oʻtlari orasiga tashladilar...
Harorati oshgʻan, issiq terga botqan, qattigʻ bosh ogʻriqigʻa tutilgani holda Zayid koʻzlarini ochdi.
Tong otqon edi.
Ixtiyorsizcha joyidan turdi.
Yigʻlab-yigʻlab bir chekkada yotib qolgan Zaynabning manglayini sekingina oʻpdi.
Hech bir yoqqa qaramay chiqib ketdi.
Toʻppa toʻgʻri Muhammadning machitiga bordi.
Hammani hayron qilarliq bir vaziyat bilan. — Yo Muhammad, men xotinim Zaynabni sevaman, ul ham meni sevadir. Bir-birimizdan rozimiz. Shunday boʻlsa ham men xotinimni shul soatdan boshlab boʻshatdim, uyimning butun narsalari bilan unga bagʻishladim, — deb yigʻlab yubordi.
Unda oʻtirgan masaladan xabarsizlar joylaridan turib Zayidga tasalli berdilar, ovutdilar...
Shuning bilan planning birinchi qismi muvaffaqiyat bilan bitdi.
Zaynab Zayiddan ajraldi.
Endi Muhammad uni ola biladimi, yoʻqmi, masalaning muhim jihati ham shul, chunki Muhammad Zayidning otaxoni oʻz oʻgʻlining boʻshatqan xotinini xotinliqqa ola bilmaydir.
Burungi arablarda qonun shul, Muhammad ularning bu qonunini oʻz shariati uchun qabul qilgan.
Demak, Zaynabni xotinliqqa olish mumkin boʻlmaydir!
Lekin Muhammad uchun bu tugunni eshmak qiyinlik qilmadi, ikkinchi kuni Oysha bilan oʻtirganda goʻyo xudodan oyat kelgan boʻldi.
Oyat shu edi: “Zayidning xotini boʻlgandan keyin uni senga xotinlikka berdikki, shunday vaqtlarda boshqa musulmonlargʻa xaraj boʻlmasun, xudoning amrini qilish kerak”.
Muhammad goʻyo xudodan kelgan bu oyatni baland tovush bilan oʻqidi.
Borib Zaynabga xabar berilsin.
Uni xudo menga xotinliqqa berdi, — dedi. Ertasi kuni toʻy boʻldi. Xudo bilan paygʻambarning aytganlaridan chiqishni gunox deb bilgan Zaynab bu munosabatsiz nikohga rozi boʻlishdan boshqa chora topmadi.
Lekin arablarda nafrat va noroziliklar boshlandi.
Sa’id, Ummi Zahro kabi xotinlar koʻp edi.
Bular yana shovqin koʻtardilar.
“Muhammad oʻz oʻgʻlining xotinini oldi, bu qanday gap?!” — deb e’tiroz yogʻdirdilar.
Muhammadning xudosi uni mudofaaga sustlik qilmay yana bir oyat yubordi.
“Muhammad hech bittangizning otangiz emas, u xudoning paygʻambaridir!” — deb, boʻlib oʻtgan ishlarning hammasiga munkar boʻldi.
Mana shunday boʻlib xudoning eng yaxshi paygʻambari oltmishgʻa yaqinlashgʻani holda yaxshigina bir xotinni yosh bir kuyovdan xiyla bilan ajratib oʻziniki qilib oldi.