Abdurauf Fitrat korpusi

Jumhuriyatimiz tomonidan muvaffaqiyat ham adolat bilan ijro etilmoqda boʻlgʻan yer islohotigʻa bagʻishlayman.
BUTUN OʻYINGA ARALASHGʻANLAR: Toʻlgʻun — 18 yashar bir qishloq qizi.
Arslon — 25 yashar bir dehqon yigit.
Mulla Ashur imom — qishloq imomi, 45 yoshda.
Soʻfi — qishloq soʻfisi.
Mansurboy — sudxoʻr boylardan biri, 50 yoshda.
Qudrat —boyning oʻgʻli, 20 yoshda.
Dargʻa — xonliq zamonida amlokdor odamlardan.
Toʻraqul, Tursun — qirq yashar qishloqlilar.
Koʻr Hasan — bir koʻzi koʻr, qirq yashar dehqon.
Tursunbibi — Arslonning onasi, kampir.
Botur — 25 yashar qishloq yigiti, Arslonning oʻrtogʻi.
Bek — viloyat hokimi.
Yarash, Boymurod — ikki chol dehqon. bekning eng katta odami.
Yasovulboshi — Bekning eng katta odami
Oynuqsa kampir — Toʻlgʻunning onasi.
Norxola — Boturning onasi, kampir.
Ahmad oqsoqol — Mansurboy qishlogʻining oqsoqoli, 50 yoshda Xayri mirzaboshi, Toʻra qorovulbegi, Juma qorovulbegi bekning odamlari. Zaynab oyim, Sharofatxon — Mansurboyning xotinlari.
Joʻra — Mansurboyning xizmatchisi. Loʻli, qishloqlilar, mahramlar, oqsoqollar, zindonchi
Sahna, tong azoni aytilgʻan, tong hanuz otmagʻan chogʻda bir qishloq machitining oldini koʻrsatadir.
Machitning oldi keng maydonliq, chetda kimdir bir avliyo tugʻining yalovi yalpanib turadir.
Maydonliq bilan machitning soʻl tomonida uzaygan qalin ogʻochliq, ogʻochliqning orqasida oʻrtacha bir ariq toʻla suv oqib turadir.
Machit eshigi ochiq, ichkarida yonib turgan bir-ikki shamning oʻlik yorugʻi maydonliqkacha yoyila olgan.
Bir ozdan keyin ogʻochlar orasida Arslon shod, kuvonchli bir holda kelib, bir ogʻoch yonida turib soʻylaydir.
Arslon. Kecha oʻtdi, azon oʻqildi, bir ozdan keyin tong otadir.
Ondan keyin quyosh chiqadir.
Biroq undan burun menim quyoshim keladir.
Quyosh (qoʻli bilan koʻrsatib) mana bu yoqdan chiqadir.
Menim quyoshim bu tomondan keladir.
(Uzoqdagi tong yulduzini koʻrsatib.) Mana shu yashnab turgan yulduz kabi jilmayib keladir.
Menim Toʻlgʻunim. U har kun tong otmasdan burun suv olgʻali chiqadir.
Shu yerdan oʻtadir.
Men uni shunda kutaman.
Mana shunday (koʻrsatib), yulduz meni har kun tong otmasdan burun shunda koʻradir.
Balkim uni kutganimnida biladir.
Balkim bu ham...uni kutadir.
(Oʻzgarib) yoʻq... yoʻq...yoʻq.
Uni mendan boshqa hech kim kuta olmaydir.
U meniki. (Pasayib) Yoʻ...q. Men uniki!.. (Koʻkragini bosib.) Oh, Toʻlgʻun!
Tunokun seni koʻra olmadim, senga aytmadim.
Men pul topdim.
Ertaga pulim boʻladir.
Undan keyin toʻyimizni qilamiz.
Seni uyimga keltiraman.
Onam qizsizliqdan, onang oʻgʻilsizlikdan qutuladir.
Ikki uy birlashgach, kuchimiz ortadir, yashashimiz yengillashadir.
Mana shu koʻkatlar kabi oʻsamiz, shu yaproqlar kabi koʻkaramiz.
(Tong ota boshlaydir. Mansurboy, Qudratboy ham boshqalar bittalab, ikkitalab kelib, machitga kira boshlaylar. Arslon bularning kelganini koʻrgach, soʻzini kesmasdan, oʻzini panaga chegib gapiraveradir.)
Umrimiz shu ariqning suvigʻa oʻxshab sof, tiniq, toza, kirsiz boʻlib oqadir.
Ikki uy birlashgach kuch koʻpayadir, chiqim ozayadir.
Ter toʻkamiz, ishlaymiz-da, yashaymiz.
Mansurboylar kabi odamlarni aldab soʻymaymiz.
Imom oqsoqollargʻa oʻxshab soʻygʻuchilarning oyoqlarini oʻpmaymiz, boshqaga yuk boʻlib tushmaymiz.
Ter toʻkamiz, ishlaymiz-da yashaymiz.
Kimsaga hasad qilmaymiz, kimsaning kundoshi boʻlmaymiz, kimsaga yomonlik-da qilmaymiz, oʻz kuchimizni oʻz ishimizga beramiz, kimsaga topinmaymiz, kimsadan tilanmaymiz.
Kimsaga yalinmaymiz, ter toʻkamiz, ishlaymiz-da, yashaymiz.
Toʻlgʻun koʻzani koʻtarib keladir.
Arslonni koʻrgach, uyalibgina quvonadir.
Toʻlgʻun. Neshlab turasan?
Arslon. Seni kutaman. Men u yulduzga qarab turibman. Qara (ikkisi yonoshadir: Arslon Toʻlgʻunning qoʻlini tutadir), qara, qanday chiroylik, qanday goʻzal turadir. Sen kabi kuladir. Sen kabi yashnaydir.
Toʻlgʻun. Qaygʻusi yoʻq!
Arslon (silashli bir sevish bilan). Bizning ham qaygʻumiz bitar. Biz ham shunga oʻxshash quvonib kelarmiz.
Toʻlgʻun (soʻlush chekib). Oh!..
Arslon. Senga aytmadim hali. Men aqcha topdim. Arpa sotdim, yuz qirq tanga aqcham bor.
Toʻlgʻun. Togʻam meni senga berarga koʻnmay turadir.
Arslon. Nega?!
Toʻlgʻun. Bilmayman.
Arslon. Shuncha yaxshiliklarimni unutdimi u? Kimga berar ekan?
Toʻlgʻun...
Arslon. Gapur, uyalma. Yashirma, soʻyla. Eshitganing, koʻrganing, sezganing nima boʻlsa, hammasini ayt. Qora kun kelmasdan burun onglab, chorasini koʻraylik. Ayt, Toʻlgʻunim, kimga berar ekan seni?
Toʻlgʻun (uyalib). Boyga.
Arslon. Qaysi boyga?!
Toʻlgʻun. Mansurboyga.
Arslon. Oʻgʻligami?
Toʻlgʻun. Oʻziga.
Arslon. Togʻang jinlandimi, nima boʻldi unga? Mansurboy 55 ga kirgan. Uchta xotini bor. Bilmaydirmi, u!..
Toʻlgʻun. Puli boʻlsa boʻlgani, deydir.
Arslon. Demak, u ham pulga topinadir. Togʻang boydan olgan pulni toʻlay olmagani uchun tunokun uyini baholab olmoqchi edilar. Men qoʻymadim. Boyoqish koʻchada qolmasin, dedim, boy bilan shu toʻgʻrida qancha urishdim. Shu yaxshiligimni unutganmi?
Toʻlgʻun. Uyini saqlab qoldirganing uchun bu kun meni baholab beradirlar?
Arslon. Sen buni qanday bilding, sovchimi yubordilar?
Toʻlgʻun. Yoʻq, hali unday ishlar boʻlgani yoʻq. Boyning oʻzi togʻamga gap orasida aytib oʻtgan ekan. Togʻam shuni bizga soʻyladi.
Arslon. Sen nima deding?
Toʻlgʻun. Men nima deyman. Yigʻladim, unga bormayman dedim, kuchlab bersangiz, qocharman, tutib qolsangiz, oʻzimni oʻldirarman, dedim.
Arslon. Shu soʻzingda turasanmi?
Toʻlgʻun. (achchigʻ bilan.) Nima deganing bu? Meni bilmaysanmi? Yuragimni ochibmi koʻrsatay! Yuz yoʻla, ming yoʻla aytdim, sendan ayrilmayman.
Arslon. (qaynab.) Oh, Toʻlgunim. Jonim, men-da shundayman.
Toʻlgʻun. Men sendan ayrilsam, oʻlaman.
Arslon. Men oʻlsam-da sendan ayrilmayman.
Toʻlgʻun (boshini Arslonning oʻmuziga qoʻyib). Bizni hech kim ajrata olmaydi.
Arslon. Togʻangdan ming, boydan milliontasi oramizga kirsa, hammasini itarib, sudrab, yiqitib, toptab, tepib yuraman-da, senga erishaman. (Masalaga qaytib.) Onang nima deydi?
Toʻlgʻun. Onam ham meni yoqlab soʻyladi. Mansurboy qishlogʻida bor narsalarni olib bitirdi. Emdi mening birgina qizimga qoʻl uzatmay qoʻya qolsin, dedi.
Arslon. Bularning oʻylagani nima ekan, bilmadim. Bozorma-bozor, shaharma-shahar, qishloqma-qishloq taladilar. Hukumatni emdilar, elni ezdilar, ming tanoblab yer, oʻnlab uy, yuzlab ot-arava yigʻdilar. Hali ham koʻzlari toʻymaydir. Hali ham talamoqchi, ezmoqchi boʻlib turarlar. Bu ishlari oz ekan-da, hech kimga yomonliq istamagan bizlarga qarab ham tishlarini gʻijirlata boshladilar. U murdor tishlarning bir kunmas, bir kun qattiq bir toshga uchrab sinib ketishidan sira qoʻrqmaydilar, hay...
(Machit ichida soʻfi takbir aytadir, Arslon takbir bitgancha jim qolgandan soʻng.)
Ket, emdi suvingni ol, hech qoʻrqma.
(Toʻlgun ogʻochlar orasida yurib koʻzdan yoʻqolguncha Arslon uning ketidan armonlanib qarab turganidan keyin koʻkka qarab soʻylaydir.)
Koʻk! Sen tonugʻim boʻl: tanimda jon bor ekan, buni hech kim ololmaydir.
(Qaytib ketadir.)
Sahna. Boyogʻi joy, boyogʻi machit. Quyosh chiqayozdi.
Odamlar machitdan chiqib, avliyogʻa qarab fotiha oʻqib bormoqda.
Eng soʻng imom bilan soʻfi chiqarlar.
Soʻfi boyning kovushini koʻtargan, ikkovlari eshik oldida turib boyni kutadilar.
Soʻfi. Taqsir, xudo qabul qilgʻay, boy bobomiz...
Imom. Koʻb ibodat qiladirlar, koʻb.
Soʻfi. Kecha-kunduz namoz oʻqib avrod aytalar!
Imom. Xudoning yaxshi quli shunday boʻladir, soʻfi!
Soʻfi. Albatta, albatta.
Imom. Xudo bilmasdan bir kishiga davlat bermaydir.
Toat-ibodat qilgʻan yaxshi qullarini topib beradir.
Soʻfi. Shunday, taqsir, ha, sadagʻasi ketay xudoning, taqsir, biz ham shuncha namoz oʻqiymiz-u... ha...
Imom. Emdi, uka, bizlar xudoning qullari-da, bilib boʻlmaydir, emdi bizlarni, ha... xudo shulargʻa topshirgʻan-da. Shunlar boyisalar, mol-tovarlari koʻpaysa, bizga yaxshiroq qarasalar, shu-da. Bizdan duo, uka, duo.
Soʻfi. Albatta, taqsir. Men har kecha yotoqqa kirganda, boy bobomni duo qilib, soʻngra yotaman, taqsir.
Boy machitdan chiqadir.
Soʻfi haligacha koʻtarib turgan kovushini boyning oldiga, yerga qoʻyadir.
Ikkalasi qoʻl qovushtirib turalar.
Boy kovushini kiygach, avliyo tugʻiga qarab yukunadir.
Soʻngra qoʻl qovushtirib bir narsalar oʻqigandan keyin qoʻl koʻtarib, duo qiladir.
Sufi bilan imom unga ergashib, qoʻl koʻtarib turalar, boy fotihasini bitirgach, qaytib, bulargʻa qaraydir, ikkovi ham egilib, salom beralar.
Boy. Ha, domla.
Imom. Labbay, taqsir.
Boy. Qalaysiz?
Imom. Alhamdulilloh, taqsir.
Boy. Siz qalaysiz, soʻfi?
Sufi. Qulluq, taqsir. Sizni kecha-kunduz duo qilib turamiz, taqsir. Kecha onam namozga kelganingizni koʻrgan ekan. Uyga borib, yigʻlab duo qiladilar.
(Imomga qaraydir.)
Imom. Albatta, hammamiz ham duo qilamiz, hammamiz...
Boy. Kentimizning yigitlari machitga kelmaydilar. Bularning shumligʻi bilan boshimizgʻa bir balo kelmasa, yaxshi boʻlar edi. Birniki mingga, mingniki olamga boʻlmagʻay.
Imom. Nasihat qilamiz, taqsir, bundan soʻng keltiramiz.
Boy. Borisidan shu Arslon yomon. Juda oʻsal, machit sari yurganin sira koʻrganim yoʻgʻ-a.
Imom. Nasihat qilamiz, taqsir, keltiramiz.
Boy. Nasihat-pasihatingizni qoʻying. Ular bilan boʻlmaydir. Raisga xabar yuboring, eltib jazosini bersun. Koʻzini joyigʻa keltursin.
Imom. Xoʻb boʻlubdir, taqsir.
Boy. Ahmoq Oynuqsa kampirni demaysizmi, tagʻin shu “benamozgʻa” qizini bermoqchi boʻlgʻan-a.
Soʻfi (yoqosini tutib). Iyttubai, iyttubai.
Boy (imomga). Nasihatingizni unga qilingiz. Qizini tuzukroq bir kishiga bersun. (Soʻfiga). Soʻfi, koʻr Hasanni koʻrdingizmi?
Soʻfi. Ha, taqsir, koʻrdim.
Boy. Nima dedi, pulni bermaydirmi?
Soʻfi. Beraman, dedi, taqsir.
Boy (qizibroq). Bu koʻr juda yuzsiz ekan. Pul kerak boʻlganda, necha kungacha kelib yigʻlab-siqtab, oyogʻlarimni oʻpib, zoʻrgʻa oldi. Oyi toʻlgʻach, kelturib bermaydir. Pulni berish nari tursun, oʻzi ham koʻrinmaydir.
Imom. Boy bobo, koʻrning puli yoʻq, narsasi yoʻq ekan...
Boy (imomning soʻzini kesib). Boʻlmasa, joni chiqsin, men nima qilay. Olish bor, berish yoʻqmi? Koʻrning suyaklarini sindirib olaman. Qoʻyamanmi uni.
Imom. Kecha biz bilan kengashdi, taqsir, oʻn ikki yashar bir qizchasi bor, shuni baholab bermoqchi boʻldi. Bu kun shunda toʻplanamiz, shu ishni bitiramiz.
Boy (uzoqdan bir kishining kelganini sezadir. Yonidagʻilargʻa bildirmay, shu tomongʻa qarab kelgan kishining kim ekanini onglagʻandan soʻng yonidagʻilarga soʻylaydir). Hay, siz ketingiz. Men avliyoga yana bir fotiha oʻqiyman.
Boy sagʻanagʻa qarab qoʻl qovushtirib bir narsani oʻqiy beradir.
Soʻfi machitning eshigini yopib, imomga ergashib ketadir.
Toʻlgʻun keladir.
Koʻzi boyga tushgach, hurkib, seskandik boʻlgandan keyin tetiklik bilan oʻtib bora beradir.
Boy birdan fotihasini buzib, qizgʻa qaraydir.
Boy. O... menga qara! (Toʻlgʻun qaramay bora beradir.) O qizgina! (Toʻlgʻun qaraydi.) Beri kel, beri kel!
Toʻlgʻun (boyga yaqinlashib). Nima deysiz, boy bobo?
Boy (oʻzini tanimaslikka urib). Qizim, sen shu qishloqdanmi?
Toʻlgʻun. Ha.
Boy. Kimning qizisan?
Toʻlgʻun. Oynuqsabibining qizi.
Boy. Ha, sen Oynuqsaning qizimisan? Hay barakalla, qizim. Men onangni bilaman. Onang qalay, sogʻmi?
Toʻlgʻun. Shukur.
Boy. Nega biznikiga kelmaydir? Ayt, biznikiga kelsin, sen ham kel. Rahmatlik otang yaxshi kishi edi. Bizga kelingiz, biz sizga qarashamiz.
Toʻlgʻun. Xoʻb, boy bobo.
Boy. Qaydan kelding?
Toʻlgʻun. Suv keltirdim.
Boy. Ha, sen oʻzing har kuni suv keltirasanmi, qizim?
Toʻlgʻun. Ha
Boy. Nechuk bunday qilasan? Biron xizmatchingiz yoʻqmi?
Toʻlgʻun. Xizmatchini kim boqadir, biz oʻzimizni kuch bilan boqamiz.
Boy. Iye, shundaymi? Sizlar kambagʻal boʻlib qolganmisiz? Nega menga bildirmaysiz? Men pul beraman. Onangga ayt, qancha pul qarz istasa, yengilrak qilib beray, olsun.
Toʻlgʻun. Onam biladir.
Boy. Onangga ayt, menga kelsun, qancha aqcha keragi boʻlsa olsun, tuzukmi qiz, aytasanmi?
Toʻlgʻun. Aytaman.
Boy. Oʻzing ham ancha yetishib qolibsan. Onangga aytamiz, seni boyroq bir kishiga bersin. Boy bir ering boʻlgach, xizmatchi ham topilar. Uy, er, ot-arava hammasi tayyor boʻlar, shunday emasmi? (Toʻlgʻunning achchiq aralash uyat ostida ezilib qolgʻanin koʻrgach.) Uyaldingmi, qiz hay, qiz... uyalma!.. Yaqinroq kel.
(Toʻlgʻunga qoʻlini uzatadir. Toʻlgʻun oʻzini ketga tashlaydir. Boy uning qoʻlini tutib, oʻziga tortadir. Toʻlgʻun qizarib, uyalib, achchigʻlanib, boʻgʻilib tortishadir.)
Toʻlgʻun (boʻgʻilib). Qoʻya bering. (Yana tortishadir.)
Ketmanini koʻtarib ekin boshiga borgʻali chiqqan Arslon xuddi shul tortish ustiga kelib qoladir.
Boy (Arslonni koʻrgach, Toʻlgʻunni qoʻya berib). Ahmoq qiz!
Toʻlgʻun boy qoʻlidan qutilgach, hech yoqqa qaramay qochib ketadi.
Arslon. Boy, u qizda nima ishingiz bor?!
Boy (esini yigʻib). Ha, uka, kel. Bu kimning qizi? Men mozorgʻa fotiha oʻqib turgʻan edim. Menga kulib, meni soʻkib oʻtdi. Tutib bir-ikki shapaloq uray dedim, sen kelib qolding.
(Soʻzni boshqa yoqqa burib.) Arslon, sen nechun machitga kelib yurmaysan? Bu ishing yaxshi emas. Boya domla-imom raisga xabar beramiz, deb turgan edi. Men qoʻymadim.
Arslon. Boy, siz shu eldan nima istaysiz?
Boy. Bu nima deganing?
Arslon (boyni tinglamayin). Boylik boʻlsa, oldingiz. Bugun kentimizning bor-yoʻgʻi sandiqlaringizgʻa oqib ketdi. Emdi nomuslarimizni yaralab, koʻngillarimiz bilan oʻynay boshladingiz. Bunchasi uyatdir!
Boy (yolgʻondan shoshib.) Xoʻsh, qani bu nima deganing?!
Arslon. Haligi qizda nima ishingiz bor edi?!
Boy. Tentaklanma, soʻzni eshitasanmi, men mozorgʻa fotiha oʻqib turgan edim, kulib, achchigʻimni keltirdi, chaqirib, bir-ikki shapaloq urmoq istadim, oʻzining kim ekanini bilmayman, dedim-ku.
Arslon. Yolgʻonlaysiz, boy, uning shu qishloq bolasi ekanini, Oynuqsa kampirning qizi boʻlgʻanin juda yaxshi bilib, yoʻlin toʻsdingiz.
Boy. Hay, Oynuqsaning qizi ekan, oʻz qishlogʻimning bolasi ekan, unga men gapuraman, senga nima? Sening nimang ketdi?!
Arslon. Men shu qishloqning bolasi boʻlaman. Qishloq bolalarini sizning yomonligʻingizdan saqlamoq menga tushadir.
Boy (qattiq kulib). Bu qishloqda nimang bor sening! Bu qishloqning yerlari, uylari hammasi meniki. Sufram qoqilgʻanda, yerga tushgan non ushoqlari onang kabi oʻn kampirni toʻydiradir. Qishloqning butkul odamlari mening tilanchilarim, xizmatchilarim yo oʻrtoqlarim. Sen kimsan! Sichqon sigʻmagan bir yiqiq uy bilan qamish koʻkargan toʻrt tanob yering bor, uni ham erta-indin menga sotmasang, ochlikdan oʻlasan...
Arslon. Boy, soʻzingizni bilib gapiring...
Boy (soʻz bermayin gapura beradir). Qishloq bolalarini menim yomonligʻimdan saqlar ekanlar. Sen oʻz ishingni koʻra ber, boshqalargʻa qotishma, oʻgʻlim, ogʻir yuklarni koʻtarolmaysan, beling sinib qoladi.
Arslon (qizib). Boy, u qiz menga fotiha boʻlgʻan, bilmaysizmi?
Boy (yana qattiq kulib). Qargʻa qoʻndirgʻali butoq topolmaysan, sen xotunni qanday qilib olasan?! Xotun olmoq uchun toʻy kerak, nima bilan toʻy qilasan? Uyga kelgan xotunni toʻygʻuzmoq kerak. Nima bilan toʻydirasan?
Arslon (qizgʻin.) Qanday qilsam men qilaman, senga nima?
Boy. Menga nima emas. Men shu kentning kattasi. Katta bir toʻy qilib, butun kentga osh bermasang, senga xotun oldirmaymiz, kimsaning qizini senga berdirmaymiz...
Arslon. Hech nima qila olmaysan...
Boy. Meni tingla, borib oʻz bechorachiligʻing bilan boʻl. Ishlab bir tishlam, non topib, onangni toʻygʻuz. Xotin olaman deb el qizlari orqasidan yurma. (Arslon gapurmoqchi boʻlur, boy qoʻymaydir.) U qizni men olaman!
Arslon (qizgʻin qichqirar). Boy!..
Boy (soʻzini bermayin). Sen uni olmaysan, ololmaysan...
Arslon (qizgʻin). Kim?..
Boy (soʻz bermayin). Olsang ham bir kun och qolgach, menga sotarsan.
(Arslon qizgʻinliqdan oʻzini yoʻqotgʻan kabi boʻlib qichqirib, ketmanini koʻtaradir. Boy uni toʻxtatmoq uchun bir qoʻlini koʻtarib soʻzlaydir.)
Toʻxta, meni urargʻa kuching yetmaydir. Birta ursang, kulingni koʻkka uchirtaman.
(Arslon ketmanni koʻtargan holda qotib qoladir. Boy Arslonning bu holidan foydalanib ketmak uchun keyinrak boradir).
Sen bilan ortiqcha soʻylashishga vaqtim yoʻq.
(Ketadir, boy ketgandan soʻng Arslon ketmanini bir yoqqa otadir. Oʻzi holsizlanib, bir qoʻli bilan koʻz aralash manglayini tutib, ogʻochgʻa yastanib qoladir.)
Sahna. Kun oʻrtadin soʻng quyosh qaytayozgʻan choqda haligi joy, haligi machit oldidagi maydonda bir boʻyra toʻshalgʻan.
Oqsoqol, imom, Mansurboy, Kudrat, Dargʻa. Boʻyrada oʻtirgan oʻnlab kambagʻal qishloqlilar. Qaysisi choʻkub, qaysisi tizzagʻa tayanib oʻtirgʻan.
Imom qoʻlidagi roʻyxatga qarab turadir.
Dargʻa. Qani bitiring, taqsir-ey, kech boʻldi.
Imom. Xoʻb. (Roʻyxatni oʻqiydir.) Toʻraqul Safar oʻgʻli, besh kun hashargʻa chiqmagʻan, besh tangadan yigirma besh tanga boqi boʻlgan.
Dargʻa. Keltiring, qani!
Toʻraqul. Men ikki kundan boshqa har kun chiqqanman. Shul ikki kun chiqmagʻanim ham onamning oʻlgani uchun edi.
Dargʻa. Ahmoq, tentak! Mulla yolgʻon oʻqidilarmi?
Toʻraqul. Mullami yolgʻon oʻqidilar, sizmi toʻgʻri yozmagʻansiz, men nima bilay!
Dargʻa. Menim xatim bormi?! Buni mirzalar yozadi-ya!
Toʻraqul. Hay, mirzalar yozgʻanlar. Men ikki kundan boshqa har kun hashargʻa borganimni juda yaxshi bilaman.
Imom. Uka, gapni choʻzma, besh kunlik boqi deganing hech narsa emas, mirzalar yolgʻon yozmaylar.
Toʻraqul (oqsoqolgʻa qarab.) Oqsoqol pochcha, siz gapuring, ikki kungina qolganimni siz ham bilasiz-ku.
Oqsoqol. Hay, gapni uzatding-a, uka! Ikki kunmi qolding, oʻn kunmi qolding, sira qolmadingmi, nima qilay? Shu roʻyxat nima desa shuni qilasan-a.
Toʻraqul. Siz bilmaysizmi?
Oqsoqol. Bilsam-bilmasam baribir, roʻyxatda yozilganni beraber.
(Toʻraqul yigirma besh tanga sanab, Dargʻagʻa beradir.)
Dargʻa (pulni sanab kissasiga qoʻyib). Domulla, otini chizib qoʻyingiz.
Domulla. Xoʻb. (Chizar, yana boshqasini oʻqir.) Tursun Rahmat oʻgʻli, yigirma besh kun boqi boʻlgʻan. Besh tangadan yuz yigirma besh tanga berasan.
Tursun. Taqsir, hasharning oʻzi oʻttuz kun edi, yigirma kun borib besh kun qolgan edim.
Imom. Mana, roʻyxatda yozilgan.
Tursun. Taqsir, bunday qilmang, mening uyimni kuydirasiz-ku.
Dargʻa. Hammangiz shu hiylani topdingizmi, boshqa hiyla yoʻqmi?
Tursun. Yuz yigirma besh tangani qaydan topib beraman?
Dargʻa. Otangning goʻridan topib ber, men nima qilay? Nega hashardan qolding?!
Tursun. Men besh kundan ortiq qolganim yoʻq. Mana shularning hammasi biladir. (Odamlarga.) Gapuringiz, hammangiz bilasiz, men besh kundan ortiq qolganim bormi? Toʻraqul, san gapur!
Toʻraqul. Menim ikki kundan ortiq qolganimni sen bilmasmi eding?
Tursun. Bilar edim, shuni aytaman, bu qanday ish?
Toʻraqul. Boya nechun daming chiqmadi?
Tursun. Nima qilay, qoʻrqishimdan gapirmadim.
Toʻraqul. Gapurmaganing foyda qildi, ozayturdilar!
Dargʻa. Menga qara, gapni koʻp choʻzib oʻtirma, yuz yigirma besh tanga berasan, boshqa iloj yoʻq!
Tursun (zorlanib). Taqsirlar, xudo haqqi, bunday qilmangiz menim uyim kuyadir.
Mansurboy. Poshsholik ishi bilan oʻynaysanmi?
Tursun. Tangri haqqi, men besh kundan ortiq qolgʻan emasman.
Mansurboy. Domulla, roʻyxatni tuzukroq oʻqing.
Imom. Mana, bu ochiq yozilgʻan. (Oʻqiydir.) Tursun, yigirma besh kun boqi, yuz yigirma besh tanga.
Mansurboy. Mirzalar bilmay yozalarmi?
Tursun. Bu qanday ish? Men qayoqqa boray emdi?!
Dargʻa. Berasanmi, qamalasanmi?
Tursun. Men besh kun qolganimni bilib, yigirma besh tanga kelturdim. Mana (kissadan pulini chiqarib, Dargʻaning oldiga eltib qoʻyar), shuni ham narsa sotib topdim. Boshqa pulim yoʻq. Men yuz yigirma besh tanga qaydan topaman?!
Oqsoqol. Oʻldingmi, boydan koʻtara qol!
Mansurboy (kulib). Zorlanma, ahmoq, men arzonroq qilib beraman.
Tursun. Naviralaringizning toʻyini koʻring, boy, arzonroq qilib bering, xudo xayiringizni bersun.
Oqsoqol. Ana xolos, boydan koʻtarib poshsho haqini ber, soʻngra boygʻa topib berasan-da.
Tursun. Qaydan topib beraman, oqsoqol pochcha?!
Imom. Xudoning oʻzi beradir, gʻam yema?!
Mansurboy. Qani, qancha beray?
Tursun. Baraka toping, boy bobo, yuz tanga bera qoling.
Mansurboy. Ahmoq, yuz tangani shunday chiqarib beramanmi senga? Uning foydasini qaytarmaysanmi?
Tursun. Hay, qancha berasiz?!
Oqsoqol. Uch yuz tanga bering, boy!
Tursun (seskanib). Uch yuz!.. Men uch yuz tangani qaydan topib qaytaraman soʻngra?!
Oqsoqol (qoʻlini siltab qichqirar.) Gapurma koʻb! (Boyka.) Boy, hisoblang, olti oylik qilib uch yuz tanga berasiz.
Mansurboy (Tursunga). Shundaymi? Uch yuz olasanmi?
Tursun (zorlanib). Men uch yuzni qaydan topay soʻngra?!
Oqsoqol (yumruq koʻrsatib qichqirar). Ha-ha, gapirma koʻp ahmoq! (Boygʻa.) Hisoblang, boy, olmay nima qiladir?!
Mansurboy. Ikki botmon bugʻdoy oladir — yuz yigirma tanga, bir botmon joʻxori oladir — qirq tanga, hammasi qancha boʻldi, domulla?
Imom (oʻylab-oʻylab). Hammasi... yuz...yuz.... qirq boʻldimi?
Mansurboy (barmoqlari bilan hisoblab.) Yuz oltmish! Hisobini bilmaylar-a.
Imom. Ha, taqsir, yuz oltmish boʻlar ekan.
Mansurboy. Ikki nimcha choy oladir — yigirma toʻrt tanga, bir toʻp tik oladir — oltmish tanga (yana barmogʻi bilan hisoblab), hammasi boʻladir ikki yuz qirq toʻrt tanga, uch yuzdan ikki yuz qirq toʻrt chiqsa, qoladir ellik olti tanga. (Qoʻltigʻidan bir xalta chiqarib, ellik olti tanga sanab Tursunga beradir.) Mana ellik olti tanga. Narsalarni erta uydan olarsan.
Tursun. Men bu ellik olti tangani boshimga uraymi?! (Dargʻani koʻrsatib.) Bu kishiga yuz tanga berishim kerak.
Mansurboy. Haqqingdan ortiq beraymi? Hisoblab koʻr.
Tursun. Dargʻa pochcha, boʻlmasa siz shuni olingiz, qolganini erta beray.
Dargʻa. Men har kuni seni izlab yuramanmi?! Shu kun yuz tanga berib qutulasan.
Tursun. Qanday qilay emdi?!
Mansurboy. Bugʻdoy, joʻxorini sota qol (odamlarga qarab), hech kim olmaydirmi?
Hamma jim.
Oqsoqol. Keling boy, shularni oʻzingizga sotaylik.
Mansurboy. Nima qilaman!
Imom. Ha, boy bobo, savob boʻladir, oʻzingiz olingiz. Shul orada Arslon kelib nariroqdagi ogʻochga yostanib turganlarga qarab turadir, boyning insofsizligiga tayana olmasa ham oʻzini kuchlab tutarga tirishadir.
Mansurboy. Hay, unday boʻlsa, oʻzimga sot.
Tursun. Mayli, nima qilsangiz, shu topda yuz tanga kerak.
Mansurboy. Ikki botmon bugʻdoying qirq tangadan sakson tanga...
Tursun. Boya menga yuz yigirma tanga baholab berdingiz-ku. Buning qirq tangasi qayoqqa ketdi?
Mansurboy. Sotganimni bahogʻa olamanmi? Menga foyda kerak emasmi?
Tursun. Hali bugʻdoyni uyingizdan chiqargʻanim yoʻq- ku, boy bobo!
Mansurboy. Sotmasang, borib ol.
Oqsoqol. Xudo urgʻan muncha gapurib nima qilasan? Hisoblay bering, boy.
Mansurboy. Bir botmon joʻxoring yigirma besh tanga.
Tursun. Boya qirq tanga edi...
Mansurboy. Bir toʻp tiking ham qirq tanga (hisoblab), hammasi boʻladir...
Oqsoqol. Choy qoldi, boy.
Mansurboy. Choyni oʻzi ichadir.
Tursun. Boy bobo, bizga ichargʻa suv ham topilsa boʻla beradir, uni ham olingiz.
Mansurboy. Hay, mayli, ikki nimcha choyingga ham oʻn ikki tanga beraman. Hammasi boʻladir: yuz ellik yetti tanga. Emdi pulning foydasini hisobla: uch yuz tanganing olti oylik foydasi yuz sakson tanga boʻladir. Toʻqson tangasini shu topda bersang, toʻqson tangasini pulni aytarganingda berasan. Yuz ellik yettidan toʻqson chiqarsak, oltmish yetti tanga qoladir. (Xaltadan sanab beradir.) Mana bu oltmish yetti tanga, boya olgʻaning ellik olti bilan hammasi yuz yigirma uch tanga olding. Yuz tangasini Dargʻagʻa ber, yigirma uch tangasini uyingga narsa ol.
Tursun yuz tanga Dargʻaga sanab beradir, qolgʻanini kissasiga solmoqchi boʻladir.
Oqsoqol. Hammasini solma kissangga, bizga dallollik ber.
Tursun (ezilib bitgan). Boydan ola bering.
Mansurboy. Men ham beraman, san ham berasan, oʻgʻlim! Bir-ikki tanga oqsoqolgʻa!
Tursun. Mana! (Ikki tanga berar.)
Mansurboy. Ikki imomga ber!
Tursun. Mana. (Beradir.)
Mansurboy. Bir tanga soʻfigʻa ber.
Quruq qolmasin (Tursun beradir). Mana emdi man ham beraman.
(Boy ham oqsoqol, dargʻa ham imomgʻa ikki tanga, soʻfiga esa bir tanga beradir.)
Imom (qoʻl koʻtarib, duo qiladir). Ollohu taolo boy bobomga baraka bersin.
Pul olganlar "omin" deylar.
Mansurboy (Tursunga). Erta qozigʻa borib, uch yuz toʻqson tangaga olti oylik xat qilib keltirasan.
Oqsoqol. Tursun, qolgʻan pulni yeb qoʻyma. Erta qozigʻa borgach xat uchun berarsan!
Shu topda bir qizchaning qichqirib yigʻlashi, bir xotun bilan bir erkakning yigʻloq tovushi bilan uni ovuta kelganlari eshitiladi.
Qiz: “Bormayman, ona, bormayman”, deb yigʻlaydir.
Er bilan xotun: “Yigʻlama qizim, yana kelarsan”, deb ovutadirlar.
Mansurboy. Qarangiz, koʻr qiziga nimalar oʻrgatibdir.
Dargʻa. Bukim?
Oqsoqol. Koʻr Hasan degan bir muttaham bor. Boydan pul olgan edi. Bera olmadi. Qizchasini boygʻa xizmatga berib qutulsin, degan edik. Shuni keltirubdir.
Tovushlar yaqinlashadir.
Imom. Buncha yigʻlatib nima qilasan?!
Mansurboy. Koʻr hilla qiladir, hilla.
Koʻr Hasan bilan xotuni, oʻn ikki yashar qizchani chegib keltiradirlar.
Qiz ota-onasining etaklariga yopishib yigʻlaydir.
Koʻr Hasan (yigʻlagʻan). Mana, boy bobo, kelturdik.
Oqsoqol (qizgʻa). Yigʻlama, nega yigʻlaysan?!
Dargʻa. Ahmoq qiz, boynikida yursang, yomonmi?
Imom. Koshki, boy bobom bizni saqlasalar, shukur qilib, kulib-oʻynab borardik.
Qiz: “Bormayman”, deb yigʻlaydir.
Oqsoqol. Yigʻlama, shapaloq eysan!
Xotun. Boy bobo, bolalaringizni toʻyini koʻringiz, duo qilaman. Birgina qizimni mendan ajratmang.
Koʻr Hasan. Boy bobo, yuragingiz toshdan emasdir. Bizga rahm qilingiz, yuz oʻn tanga pulingiz qolgʻan. Bu kun boʻlmasa, ertaga berarman. Shul yuz oʻn tangaga qarab turgʻaningiz yoʻqdir. Kambagʻal bir uyni yigʻlatib qoʻymang.
Mansurboy. Ahmoq koʻr, nima deysan? Men sening qizingni qachon istadim. Unga bergali boʻsh non qayda? Menim pulimni ber, pulimni.
Xotun. Baraka toping, boy bobo. Umringiz uzoq boʻlgʻay, boy bobojon, pulingizni berarmiz. Qizimizni tortib olmangiz.
Mansurboy. Ber pulimni, qizing kerak emas.
Koʻr Hasan. Berarman, boy bobo, berarman.
Oqsoqol. Chiqarib ber, gapurib turasanmi?
Koʻr Hasan. Yana bir oy muhlat beringiz, boy bobo.
Xotun. Bir oyda har qanday qilib topib beradir. Tangri yorlaqagʻay, boy bobo.
Boy (qizib). Koʻr, ahmoq ekansan. Bir daqiqa qoʻymayman, xuddi shu topda berib qutulasan.
Koʻr Hasan. Oʻn besh kun muhlat qiling, oqsoqol bobo. Oʻn beshinchi kunning xuddi oʻzida keltirib berarman.
Xotun. Oqsoqol pochcha, baraka toping, xudo xayr bersin. Qizginamni menga bagʻishlangiz. Tangri oʻgʻulchalaringizni sizga bagʻishlasin.
Oqsoqol. Koʻb uzatma soʻzni (qichqiribroq), oʻn besh kundan soʻng qanday qilib berasan? Pulingiz yoʻq, uyingiz yoʻq, narsangiz yoʻq. Shu qizdan boshqa berarlik hech narsangiz yoʻq. Oʻn besh kungacha bu ham oʻlib qolsa, soʻngra kimni beradir, senimi? Seni yuz yigirma tangaga kim oladir?
(Dargʻa, boy, imom kuladirlar. Xotun oqsoqolning soʻzini eshitmagandek boʻlib Mansurboyga yalinadir.)
Xotun. Boy bobo, rahmingiz kelsin. Qizimni menga bagʻishlangiz. Sizning ham bola-chaqangiz bor. Xudodan umidingiz bor...
Mansurboy (qizgʻin). Ey... bu hali meni qargʻab turadir-ku. (Hasangʻa.) Koʻr pulimni berasanmi, tayoq eysanmi?
Koʻr Hasan. Hech boʻlmaganda, yana bir hafta muhlat beringiz!
Mansurboy (Dargʻaga). Siz gapiring, bek! Olib berasizmi yoʻqmi?!
Dargʻa (qizgʻin). Turing, oqsoqol, tuting, bu koʻrni (oqsoqol bilan yana bir kishi “xoʻb” deb turib Hasanni tutadirlar) ogʻochga bogʻlang!
Oqsoqol. Hasanning sallasini oladir, ikki kishi uni ogʻochga qarab tortalar.
Dargʻa qamchinni belidan tortib, joyidan turadir.
Xotun bilan qiz hasangʻa yopishib qichqirishadilar.
Koʻr Hasan. Toʻxtangiz, oqsoqol, beraman qizni. Olingiz qizni, boy bobo. Tavba qildim! Tavba qildim, bek bobo.
Xotun bilan qiz Hasanni qoʻya berib oʻturadilar.
Oqsoqol (qizgʻin.) Koʻr, shuncha odam senga qarab turadir. Soʻzni tinglamaysan. Hayvon kabi qamchinni koʻrgach, tuzalib qolasan...
Koʻr Hasan. Tavba qildim, oqsoqol pochcha, tavba qildim!
Oqsoqol (Qudrat boyvachchagʻa). Oling, boyvachcha, qizni uyga eltib qoʻying, erta xatini qilib berarmiz.
Qudrat boyvachcha qizni onasidan tortib olmoq istaydir.
Qiz qichqirib yigʻlab, “bormayman”, deb onasiga yopishadir.
Onasi qichqirib-yigʻlab bolasini quchoqlaydir.
Hasan bir chetda yigʻlab turadir.
Shu topda Arslon ilgari bosib ishga qatnashadir.
Arslon (Qudratgʻa yaqinlashib). Toʻxtang, boyvachcha! Oqsoqol pochcha buning oʻzi istamaydir. Qanday qilib qizini zoʻrlab sotdirasiz. Xudo haqqi, bechoragʻa bir oz rahm qilingiz.
Oqsoqol (qaynagʻan). Buning qizi kimga kerak? Boyning pulini bersin!
Mansurboy. Senga nima?
Arslon (imomgʻa). Taqsir, buning qizini shunday zoʻrlab sotdirmoq yozuq emasmi?
Mansurboy. Oʻzi senga nima deyman?
Imom. “Haq ul — abd”ni yemakdan...
Mansurboy (soʻzini kesib). Toʻxtang, domla, (Arslongʻa), senga nima deyman, Arslon! Nima deysan, sen?!
Arslon. Nima deganimni eshitib turibsiz. Shu kambagʻallarga rahm qilingiz, qizlarini sotmoq istamaydilar. Bir oz muhlat beringiz, pulingizni berarlar.
Imom. “Haq ul-abd”ni yemakdan yomonroq yozuq yoʻqdir.
Arslon. Boy bobo, ezgu ishlamak ziyon bermaydir, bir oz muhlat beringiz, pulingizni beradir. Istasangiz men kafil boʻlay.
Mansurboy. Har ishga qotishib nima qilasan sen muttaham?! Sen ham shul itlarning birtasi. Sizlarga rahm qildik, nima boʻldi, qilmadik nima boʻldi!
Arslon. Qizimang, boy bobo!
Mansurboy. Qizimay nima qilay, pulimni yesunmi, men pulimni istayman, qizini sotib, xotunini sotib, pulimni beradir, ongladingmi?
Arslon. Qancha pulingiz bor bunda?!
Mansurboy. Yuz yigirma tanga!
Arslon. Boy bobo, oʻzingiz uch yoʻla sinib koʻb kishilarning oʻn minglab, yuz minglab tangasini yedingiz, sizga: “Xotin-qizingni sotib ber”, degan boʻldimi?!
Imom (shoshqin). Iy, ahmoq... iy, ahmoq... oy... Sen shariat bilan oʻynaysanmi?! Shariatga nima ishing bor?!
Dargʻa. Sen nima demoqchisan, Arslon?!
Arslon. Shu kambagʻallarga rahm qilingiz, deyman.
Dargʻa. Sening unga rahming kelgan esa, qarab tur, ikkovingizni bogʻlab, qoʻrgʻonga eltaman. Qamoqda birga yotarsiz.
Oqsoqol. Arslon, sen nega shu oragʻa kirasan?! Boy pulini olmasinmi? El shovqin soladir.
Bir kishi. Oqsoqol, Arslonning soʻzi toʻgʻri!
Boshqalar. Toʻgʻri, toʻgʻri!
Bir kishi. Bechoragʻa rahm qilingiz!
Boshqalar. Qizini olmangiz!
Arslon toʻgʻri aytadir!
Oqsoqol. “Toʻgʻri”, “toʻgʻri emas”, boyning pulini berish kerakmi, yoʻqmi?
Arslon. Kerak, oqsoqol pochcha, kerak!
Oqsoqol. Bersun!
Arslon. Hozir beradir. (Qoʻltigʻidan qopchugʻini chiqaradir. Oʻylaydir.) Oh, Toʻlgʻun, bizning toʻy yana keyinga qoldi. (Qopchugʻidan yuz yigirma tanga sanab, oqsoqolga beradir.) Mana, oqsoqol pochcha, bu yuz yigirma tanga — boyning pullari.
Dargʻa. Senga nima? Sen kim boʻlasan? Nega buning qarzini sen berasan?! Seni qoʻyarlarmi?!
Arslon. Mana, Dargʻa pochcha, bu ham sizning xizmat haqqingiz, besh tanga.
Dargʻa (pulni olib). Savob ish qilding, yigit!
Oqsoqol. Menim haqqimni ber.
Arslon (ikki tanga berib.) Mana, oqsoqol pochcha, bu sizga. (Hasanga.) Olib bor qizingni, qachon pul topsang, menga berarsan.
Hasan bilan xotuni, yigʻlab Arslongʻa duo qilib, qizlarini olib ketarlar.
Parda tushadir.
Sahna. Issiq yoz kunlarining biri, keng, qirovsiz, chegarasiz yobon, hammasi bir-biriga yondashib, uzaygan ekin yerlari. Oʻrtalarinda siyrakkina tizilgan yosh tut ogʻochlari orasidan, sargʻayib bitgan bugʻdoy, koʻkarib turgan qovun ham boshqa turli ekin yerlari toʻlgʻanib koʻrinib turadir.
Bir tomonda yerdan koʻtarilganday, chuqur bir ariq, suvi koʻrinmaydir.
Koʻkning oʻrtasida turgan quyosh suyuq oʻtga oʻxshagʻan nurini ayamay, har tomongʻa oqizmoqda.
Qizil toʻppi, qisqagina bir chopon kiygan, keng koʻkragini ochiq qoʻyib, belini boʻshatibgina bogʻlagʻan, yalangoyoq ter toʻkib ketman chopadir.
Yonida ikkita qoʻy, oʻrtadagi oʻsimliklar orasida oʻtlanmoqda.
Parda ochilmasdan burun Arslon sof, keskin bir tovush bilan Navoiyning shu gʻazalini oʻqiydir:Kimga qildim bir vafokim, ming jafosin koʻrmadim, Koʻrguzub yuz mehr, ming dardu balosin koʻrmadim. Kimga boshimni fido qildimki, boshim qasdigʻa, Har tarafdin yuz tuman tigʻi jafosin koʻrmadim. Kimga koʻnglum ayladi mehru muhabbat foshkim, Har vafogʻa yuz jafo oning jazosin koʻrmadim.
Gʻazal bitgach, parda ochiladir.
Arslon bir oz ketman chopgandan soʻng manglay terlarini soʻl iligining ikkinchi barmogʻi bilan toʻkadir.
Soʻngra soʻylaydir.
Arslon. Uf!.. Yashamoq sovuq bir hazilmikan, bilmadim! Balo ustiga balo. Qaygʻu ustiga qaygʻu!...
Bittasini talasha-talasha yoʻqotarsan, ikkinchisi keladir.
Undan jon kechib qutularsan, uchinchisi bosadir, uni uzatmayin toʻrtinchisi, beshinchisi, oltinchisi!..
(Bir oz ketman chopadir.)
Yana bularning hammasi bizga, biz kambagʻallarga keladir.
Bilmadim, bizni qaydan topib oldilar!..
Onamdan soʻrasam, "Xudoning taqdiri", deydir.
O, xudoning taqdiri Mansurboylarni koʻrmaydirmi?
Topib olgani yolgʻiz bizmi?!
Shaharda savdogarchilik qilib, uch yoʻla sindilar.
Domla-imomning tunokun eshakdan tushgan togʻorasi kabi mayda-mayda boʻldilar.
Koʻb odamlarning pullarini yedilar.
Oʻz boylari, oʻz savdogarlari orasida saygʻilari qolmadi, baholari yarim chaqagʻa tushdi.
Emdi ota-oʻgʻul bizning oramizga kirib, elni talamoqqa kirishdilar.
Bularni jin urmaydir!.. (yana bir oz ketman chopadir.)
Oʻtgan yil sakkiz tanop yerim bor edi.
Hammasini ekib katta-katta xirmanlar koʻtardim.
Bek “solugʻ” deb, mulla “vaqf“ deb, dargʻalar “kapsan” deb hammasini oldilar.
Hasharning boqisi dedilar, sigirimni sotib berdim, bir yilda ikki yoʻla shariatgʻa ishim tushdi.
Boydan qarz soʻradim, yeringni sotmasang, pul yoʻq, dedi.
Toʻrt tanopini sotdim.
Pulini qozining odamlariga ulashdim!..
Jonim Toʻlgʻun bilan olti oydan beri sevishamiz.
Koʻchalardagina koʻrishib, dardlashmak bilan umrimizni oʻtkarib turamiz.
Ikkovning-da kampir onalarimizni quvondirmoq uchun kichkinagina bir toʻy qilib nikohlanaylik, deyman, aqcha yoʻq!..
(Juda qaygʻulanadir-da, yana ketman chopadir.)
Arpa sotib, bir oz pul yigʻdim.
Toʻy qilmoqchi edim.
Boyoqish Hasanning holiga chidayolmadim.
Uning qarziga berdim.
Nima qilasan?
Yoʻldoshing, ovuldoshing boʻlgʻan bir kambagʻal kishiga shuncha zulm qiladilar, kuchlab qizini sotdiradir.
Chidab turasanmi?
Toʻy uchun yigʻilgan pul ham ketadir.
Yana ishing yoʻl ustida.
(Ketmanning sopiga yostanib, koʻzlarini yerga tikib, oʻylaydir.
Bir ozdan soʻng Tursunbibi boshida eski paranji, yuzi ochiq, ogʻziga bitta non qatlanib tiqilgʻan, koʻza bilan kirli, qop-qora supraga oʻralgan bir chanoqni koʻtarib kelar.
Arslonning holiga qarab... turgʻandan soʻng gapuradir.)
Tursunbibi. Bolam, charchadingmi? Nimani oʻylaysan?!
Arslon (onasiga qarab). Hech!.. (Holini tuzatirga kirishib.) Nima keltirding, ona?!
Tursunbibi. Ozgʻina piyova pishirgan edim, ichasanmi bolam?
Arslon. Ichaman. (Oʻrnini koʻrsatib.) Shunda qoʻy!
Tursunbibi. Yogʻim oz ekan, ikki kosagina piyova pishirdim. Oʻzim bilan senga yetarlik edi. Botur bilan onasi keldilar. Och ekanlar. Bir oz suv qoʻshib ulargʻa ham berdim.
Arslon. Yaxshi qilibsan, ona!
Tursunbibi. (Oshni oʻrt yonigʻa qoʻyib, gapura beradir.) Bechoralar boyning pulini bera olmagan ekanlar. Bu kun uylarini xatlab beribdirlar. Insofsiz boy uyni shu kun boʻshatib berasiz, deb qistagʻan ekan, yigʻlab-yigʻlab togʻasining uyiga koʻchdilar.
Arslon (ichidagi “yomon fikrlar” bilan kurashgani holda). Shu kun boʻshatgan-a...
Tursunbibi. Shu kun boʻshatdilar. Oʻz koʻzim bilan koʻrdim, ey xudoyim-ey yuraklarim ezildi. Boyoqish kampir koʻb yigʻladi.
Arslon. Kampir yigʻlashlari dunyoni oʻzgarta olmas ekan, ona. U yigʻladi, sen yigʻlading, sen kabi, u kabi yana koʻb kampirlar yigʻladilar, nima foyda?! Hech!..
Tursunbibi. Nima qilmoq kerak bolam?!
Arslon. Uni men ham bilmayman!..
Tursunbibi. Osh sovimasin, icha qolsang-chi. Yoʻlda sevarning onasi uchrab gapga tutgan edi, oʻzi ham sovimagan boʻlsa yaxshi!
Arslon. Sevarning onasi nima deydi? Hollari qalay?
Tursunbibi. U... bolam, qalay boʻlsun hollari! U ham kambagʻallikdan zorlanadir. “Erkagumiz yoʻq, boqar kishimiz yoʻq.
Juda xoʻrlanib qoldiq” deydi, “Arslonga ayting, tezrak toʻyini qilsin, ikki uyni birlashtiraylik, bizga ham qarashga bir erkak boʻlsin” deydi. Oʻzim-da senga shuni aytmoqchi edim. Toʻyni qachon qilamiz?
Arslon. Bir oz pul topaylik, ona.
Tursunbibi. Bolam, baribir, biz pul topolmaymiz.
Arslon. Nechun?
Tursunbibi. Chiqiming koʻb, kirim degan narsang yoʻq. Toʻrt tanopgina yering qolgʻan, bundan olganing amlokdorga berasan. Oʻzimizni toʻydirasan, sening qoʻling ham ochiq, kambagʻallarga berasan, shunday qilib, kundan-kun keyinga ketib turamiz, bolam. Sen aytmasang ham men onglayman.
Arslon. Nima qilayik?..
Tursunbibi. Mana, ikkitagina qoʻying bor, shuning bittasini sotib ul-bul ol. Bittasini soʻyamiz. Bir oz joʻxorimiz bor. Tegirmonga berib, un qildiramiz. Shu bilan toʻyni qilamiz. Koʻzim ochiq ekan, seni uylantirib qoʻyay, oʻgʻlim!
Arslon. Shular bilan toʻy qilib boʻladirmi, ona?
Tursunbibi. Toʻy bular bilan boʻlmasa, erta-indin bular ham qoʻldan chiqqandan keyin boʻlarmidi? Yo Toʻlgʻunni olmaysanmi?!
Arslon. Nima? Toʻlgʻunni olmasligimni bilsam shu topda oʻlaman.
Tursunbibi (Arslonning soʻzini eshitmagʻan boʻlib). Balkim sevmay qolgʻandirsan uni...
Arslon (birdan qichqirar). Kes... tovushingni! Uni sevmagan yurakni koʻkragimda koʻtarib yurmayman, tortib chiqarib itlar oldigʻa tashlayman!
Arslonning orqa tomonidan sahnada Botur koʻrinadir.
Arslon bilan onasi Boturgʻa qaraylar.
Botur. Boy bobomgʻa ber, kabob qilib yesunlar.
Tursunbibi. Kel, bolam, Botur, kel!
Arslon. Nima deding?
Botur. Yuragingni it oldiga tashlamoqchi boʻlding- da, “Boy bobomgʻa ber, kabob qilib yesunlar” dedim.
Arslon. Nima deganing?!
Botur. Soʻngra onglarsan! (Tursunbibiga.) Xola, soʻzingiz yarim qolmasin, gapura beringiz.
(Oʻzi sahnaning bir chetidagi ogʻochga tayanib, qaygʻu aralash oʻylab turadir.)
Tursunbibi. Aylanay, bolam, nima qilay? Shu toʻyni tezrak qilishimiz kerak, deyman-da!
Arslon. Ona, bilasanmi? Toʻyni tezrak qilmasak qiz qoʻldan ketadir.
Tursunbibi. Qiz nega qoʻldan ketar ekan, nima boʻladi deysan, oʻgʻlum?!
Arslon. Men bir xabar eshitdim, hali senga aytmayman.
Tursunbibi. Meni eshitmadi deb oʻylaysizmi? Menga Oynuqsa kampirning oʻzi aytdi. Qizga boy chiqqan ekan. Uyi kuysun, (qoʻlini yerga urib), xudoyo, bolalari juvonmarg boʻlgʻaylar! Ellik beshga kiribdir. Tangridan qoʻrqmaydir, eldan uyalmaydir. 18 yoshar bir qizni zoʻrlab olmoqchi boʻladir. Hu, yer yutsin seni!..
Arslon. Qargʻashni qoʻy, ona, gapur-chi, Oynuqsa kampir nima deydi?
Tursunbibi. Nima desun!
Botur. Qizini boygʻa berishga koʻnganmi?
Tursunbibi. Koʻnadirmi hech?! Boya nima dedim? Menga yigʻlab, qarab gapirdi. “Toʻyni tezrak qila qolaylik” dedi. “Uyi kuysin boyning, uchta xotuni bor. Oʻlsam ham qizimni unga bermayman, yer yutsun boyligini” deydir.
Arslon. Kichkina toʻy qilishimdan rozimi?
Tursunbibi. Albatta, rozi boʻlmay ne qilsun, boyoqish?!
Arslon. Oʻzing-chi onajon!
Tursunbibi. Men ham roziman.
Arslon. Menim jonim onam. Men sening koʻnglingni koʻtarmak uchun toʻyni tuzukrak qilmoqchi edim. Sen rozi boʻlsang, shu haftada nikohni qilib qoʻyamiz. (Boturning holigʻa qaragʻandan soʻng.) Kel, Botur!
Botur. Kelganman. (Arslon oʻturib, sufrani ochub, piyovani kosaga agʻdaradir.
Nonni toʻgraydir.) Kel, shuni ichaylik. Oʻzi ham sovugan ekan.
Botur. Men uyingizda ichdim.
Tursunbibi. Aylanay, bolam, kel! Yana bir oz icharsan. Oʻrtogʻingni yolgʻiz qoʻyma.
Botur kelib oʻturadur.
Arslon yeydir.
Botur yemasa ham qoʻshilgʻanini koʻrsatib turadir.
Arslon (Boturgʻa.) Uyni oldilar-a?!
Botur. Oldilar!
Tursunbibi. Tosh koʻngillik boy boyoqish yigitga uch-toʻrt kun muhlat ham bermadi.
Arslon. Boʻlgani boʻldi emdi. Muncha qaygʻurib nima qilasan?!
Botur. Men toshdanmi yaratilganman?! Shuncha haqsizlikka uchragandan keyin qaygʻurmoqdan boshqa bir ish qoʻlimdan kelmas ekan, shuni ham qilmayinmi?!
Arslon. Qaygʻurmoqning foydasi yoʻq.
Botur. Bunday haqsizliqqa, bunday zulmgʻa qanday chidab boʻladir? Oʻzi meni chaqirdi. “Uying yiqilayozgʻan, imorat qil” dedi. “Pulim yoʻq” dedim. “Men beraman, tilxat keltur, uch yuz tanga ol” dedi. “Sendan yuzga oʻn besh foyda olmayman, oʻn tanga ber” deb ham qoʻydi. Qozigʻa borib, uch yuz tangaga olti oylik tilxat qilib berdim. Xatni olib sandiqqa qoʻydi. Menga arpa, joʻxori, tik, choy sotgʻan boʻldi.
Sotgʻan narsalarni yana arzon baho bilan oʻzi olgʻan boʻldi. Olti oylik pul foydasini hisoblab, yarmini saqladi. Ul dedi, bul dedi, menga yuz yigirma uch tanga pul berdi. Uch yuz toʻqson tanga qarzdor qildi.
Tursunbibi. Tangrim joningni olgʻay, insofsiz boy!
Botur. Yuz yigirma tanga bilan imorat qila olmadim. Pulni oʻziga berib, xatimni olay, dedim, koʻnmadi. Pulni bir oz ortdiray, deb qimorgʻa bordim. Yarmi unga ketdi. Qolgʻanini yedim. Shunday qilib, meni aldab uyimni oldi. Nima qilay emdi? Dodimni kim eshitadir? Ikki kundir, yeyishga nonimiz yoʻq. Unda-bunda tomoq qilib yuramiz. Kampir onamning yuzigʻa qaray olmay qoldim...
(Yigʻisini qochirmoq uchun joyidan turadir-da, ikki-uch odim nariga boradir. Uzoqlargʻa qaraydir. Havosiz bir zindondan yangigina chiqqan kishilarning hirsi bilan sof havoni yuta boshlar.)
Boʻlmaydir bu!.. Bunday yashab boʻlmaydir! (Jim boʻlur.)
Arslon bunga qarab turgʻandan soʻng, bir ishga qaror bergan boʻlib irgʻib turadir.
Oʻtlab turgʻan qoʻylarning bittasini ogʻochdan yechib onasiga keltiradir, Boturga eshittirmay, soʻylaydir.
Arslon. Ona!.. Bular togʻasining uyiga koʻchganmi?
Tursunbibi. Ha, shunga koʻchdilar.
Arslon. Mana shu qoʻyni eltib, buning togʻasigʻa ber. Men berganni aytma.
“Buni Botur yubordi, soʻyib, yogʻini erutsinlar, etini sotib, uyga oziq olsunlar, dedi” de, ongladingmi, onajon?!
Tursunbibi. Buni ham berasanmi? (Joyidan turib.) Toʻy nima boʻladir bolam?!
Arslon. Toʻymi?.. (Nafasini zoʻr bilan ichga chekib.) Boʻladir. Tez boʻl, onajonim, tez boʻl, ket!
Tursunbibi gapurmayin qoʻyni tortib ketadir.
Arslon ogʻir-ogir yurib Botur yoniga keladir.
Arslon (marhamatlik bir tovush bilan). Botur!.. Nega buncha gʻujunasan?
Botur. Boʻlmaydir, oʻrtoq, boʻlmaydir! Bunday yashab boʻlmaydir!..
Arslon. Botur, koʻb qaygʻurma, ishni yoʻlga qoʻyarmiz.
Botur. Boʻlmaydir, oʻrtoq, boʻlmaydir. Xoʻrlik oshib ketdi emdi. Onamning shu kungi yigʻlashi meni bitirdi. Qush iniga oʻxshagʻan bir uyimni ham ortuq koʻrdilar, tortib oldilar. (Qaynar.) Odamlar menim qonimni ichmak istaylar! Bular meni oʻldirdilar, bitirdilar! Bular orasida turmayman, oʻldiraman bularni. (Yuragini tutib.) Menga, menga kim koʻmak qiladir?!
(Yiqilayozadir. Arslon uni tutadir.)
Kim?.. Kim meni qutqaradir?!
Arslon. Men. Mana, men yordam qilaman. Botur! Botur! Oʻzingga kel oʻrtogʻim, senga nima boʻldi? (Oʻrtqa qarab chekar.) Kel, oʻrtogʻim, bir oz oʻtur, hech qaygʻurma, hammasi oʻtar. (Oʻrt yonigʻa eltib oʻtqazadi, kosani koʻtarib, ariqqa yuguradir, suv ketiradir.) Ol, bir oz suv ich.
Botur (suvni ichib, holini tuzatirka tirishib). Oh, oʻrtogʻim. Kechirasan. (Arslonning qoʻllarigʻa yopishadir.) Men seni qaygʻurtdim.
Arslon. Mayli, mayli. Hammamizning qaygʻumiz birdir. Men senga jonim bilan, tanim bilan, butun bor-yoʻgʻim bilan koʻmak qilaman.
Botur. Eson boʻl, oʻrtoq... (Umidsiz.) Esizkim... soʻzingda tura olmaysan!
Arslon. Botur, men soʻzimda turaman, soʻzida turmaganlarni odam sanamayman. Sening tinchligʻing uchun qoʻlimdan nima kelsa, qilaman. Seni buncha qaygʻurtkon narsa kichkinagina bir uydir. Uning chorasini toparman.
Botur. Uy uchun qaygʻurgʻanim yoʻq. Uning uchun qaygʻurmayman. Meni bitirgan, ezgan narsa onamning shu kungi holidir. Uydan koʻcharda uning yigʻlashlari, zorlari, uyning devorlarigʻa yopishib oʻpishlari meni ezdi, xarob etdi. Menga yordam et, meni bu holdan qutqor! (Joyidan turadir.)
Arslon. Yordam qilaman. Qoʻlimdan nima kelsa, qilaman.
Botur (yurib). Sen yordam etsang, ishimni yoʻlga qoʻyarman.
Arslon (joyidan turib, Boturning orqasidan yurib-yurib, soʻylar). Nima istaysan? Senga nima kerak?!
Botur (qayrilib, Arslonning qoʻllarini tutib). Arslonim, oʻrtogʻim, koʻmak qil!
Arslon. Ayt, nima qilay!
Botur. Onamning oʻchini olmoq istayman!
Arslon. Ayt!
Botur. Shu mal’un boyni...
Arslon. Xoʻsh?!
Botur. Oʻldiraman.
Arslon (seskanib, iligini Boturning ogʻzigʻa qoʻyar kabi koʻtaradir). Yoʻq... Bu boʻlmas! Men bunga rozi boʻlmayman. Biz qon toʻkmaylik.
Botur. Bular qoʻlidan kelganini ayamasun. Qila bersun. Biroq biz qon toʻkmaylik, shundaymi?!
Arslon. Botur...
Botur. Yoʻq biz qon toʻkamiz! U meni uyimdan chiqardi. Men uni dunyodan quvarman! U meni aldadi, men uni oʻldiraman, menim bilan uning orasiga kim tushsa, uningda qonini toʻkaman, ongladingmi?!
Arslon. Oʻrtogʻim!..
Botur (qichqirib). Qoʻy, bas emdi! U yana besh yil dunyoda tursa, men kabi yigirma-oʻttuz yigitning oʻliklari sagʻanasiz, kafansiz koʻchalarda chirib yotgʻusidir. Sen shunimi istaysan?!
Arslon. Botur, (Boturning qoʻltigʻidan tutib) men uni qaygʻurmadim, seni qaygʻurdim. Qaynab ketib, bir oʻsalliq ishlab qoʻysang, hokimlar onglab qolurlar. Soʻngra seni ham oʻldirarlar.
Botur. Men shu topda tirikmi? Oʻlmadimmi hali? Yoʻq, yoʻq, men oʻlgan, men bitgan, meni oʻldirib bitirdilar. Mansurni qistashi bilan uydan quvilgʻan onamning qaygʻu bulutiga oʻxshab qarshimda yigʻlab turishi meni koʻbdan oʻldirdi. Koʻbdan bitirdi. (Qaynab.) Men tirik emas, men oʻlgan, men bitgan, boraman, oʻlganlar, bitganlar orasiga boraman, yolgʻiz bormayman. Mansurboy menga yoʻldosh boʻlur!
(Siltab, Arslonning qoʻlidan chiqib, telbalarcha yugurib ketadir. Arslon qaygʻu aralash shoshqinliq bilan uning orqasigʻa qarab turgʻandan soʻng birdan yugurib ketadir.)
Sahna. Kechqurun. Birinchi koʻrinishdagi dala. Bulut ostidagi oyning yarim yorugʻi sochilgan.
Bir ozdan soʻng Arslon odam axtargʻanlar tusli telbalanib, u yon-bu yongʻa qarab keladir.
Arslon. Bu yerda ham yoʻq! Bu yigit meni shoshtirdi, esini yoʻqotgʻan.
Bir haftadan beri Mansurboyning iziga tushgan, shuni oʻldiraman, deydir.
Oʻsalliq qilib, uni oʻldira qolsa, oʻzini ham tutib oʻldirarlar.
Togʻ kabi bir yigitimiz yoʻqoladir.
Onasiga bir katta motam boʻladir.
Tutash yonimda olib yuraman, ovutaman, kulishib oʻynamoqchi boʻlaman.
Hech foyda bermaydir.
Shu kun mendan ayrilgach, yana yoʻqoldi.
Bilmasam, qayerga ketdi!
Nima qildi bu yigitga-a...
(Yurib.) Toʻrt-besh kun shahargʻa olib boray, desam qoʻlim boʻshamaydir.
Onam yolgʻiz, uning onasi yolgʻiz.
Toʻlgʻun kishisiz, Toʻlgʻundan ayrilishim-da boʻlarliq ish emas.
(Uylagandan keyin.) Oh... Toʻlgʻun... Bu qurgʻur dunyo, seni uyimga keltirib, tinchlantirishga yoʻl bermay turadir.
Toʻrt-besh tanga orttirib, toʻyimizni qilurgʻa yoʻl yoʻq.
Kundan-kun ishim yomonlashib boradir!
(Uzoqdan bir kishining ot chopib kelganini koʻradir. Qarab, kim ekanini onglaganidan soʻng nafrat bilan yuzini qaytaradir.)
Sichqonning oʻlimi mushukning toʻyi.
Biz kabi oppoq yurakli, toza yigitlar toʻrt tomondan qisilib, ezilib turamiz, mana bular ot chopib yuralar, parvolariga kelmaydir.
Bizni bu holgʻa solgʻan-da oʻzlari...
Shular bechora Boturning uyini tortib olmasa edilar, u bu koʻchalarga tushmas, men-da oʻz ishimni koʻra olar edim.
(Ariq yoqasigʻa borib, oʻylab turadir. Chiroyliq, boʻz bir otgʻa mingan Qudrat keladir. Arslonni koʻrgach, otini toʻxtatadir.)
Qudrat. Arslon akammi?!
Arslon. Salom alaykum, boyvachcha!
Qudrat. Kechasi chiqqan ekansiz-da?!
Arslon. Bir tanob qovunim bor-ku, shundan xabar olgali chiqtim. Bu oydinni koʻrgan kayfim choq boʻldi. Shuni tomosha qilib turibman.
Qudrat. Bizga hech kelmaysiz-a...
Arslon. Ishlar koʻb, kambagʻallik, ishlamasang och qolasan...
Qudrat. Bizga ishingiz tushmaydir. Shuning uchun kelmaysiz. Bizga ishi tushmaganlar kelmaylar.
Arslon. Yoʻq, unday emas.
Qudrat. Hay, kelib ketingiz. Odamning odamga ishi tushmay qolmas. Bir kun emas, bir kun ishingiz tushsa, xizmat qilarmiz. Ha, aytganday, toʻy qachon?!
Arslon. Toʻy... yaqinda boʻlur.
Qudrat. Toʻyingizni otam ham eshitdilar. Mana emdi Arslonning ishi bizga tushadir, deb quvondilar. Unga xizmat qilamiz, deydilar.
Arslon (kulumsirab). Koʻb yaxshi. Qudrat (soʻzini qabul qildirmoq uchun Arslon tomondagi uzangiga tiralib egiladir, qamchigʻa suyalib soʻylaydir). Menga qarang, Arslon aka! Siz pulim yoʻq, deb toʻyni keyinga qoʻymang. Bosh sogʻ boʻlsa, doʻppi topilar. Foydagʻa pul olishga qoʻrqasiz, bilamiz. Bu ishingiz tuzuk. Foydagʻa pul olmang, besh yuz olib, sakkiz yuz qarzdor boʻlmoq yaxshi emas. (Arslon sovuqqina qarab tinglaydir.) Siz toʻppa-toʻgʻri shul toʻrt tanob yeringizni bizga soting, yaxshi pulga olamiz. Yeringiz bizning yerimizning oʻrtasida qolgʻani uchun bizga kerakdir. Pulini olasiz. Toʻyni qilamiz. Ortib qolgʻanigʻa chetdanrak yana ikki-uch tanob yaxshi yer olasiz.
Arslon. Yaxshi hisob.
Qudrat. Juda yaxshi hisob! Men hozir Sharif oqsoqolnikidan kelaman. Otam ham shunda. Sharif oqsoqol juda yaxshi ziyofat qildi. Domlani, otamni, meni chaqirgan ekan. Borib, palovini yedik. Ular gaplashib oʻtirib qolishdilar, men keldim. Ha, unutdim, nima demakchi edim-a...
Arslon. Yer toʻgʻrisida edi.
Qudrat. Ha.
Shunda otam sizning yeringiz toʻgʻrisida gapurdilar. Har qanchaga sotsa olarman, dedilar. Hay, deb pulni ola qoling, toʻyingizdan ortib qolgan pulga yana oʻzim sizga ikki-uch tanob yer topib beraman, tuzukmi?
Arslon. Qani, kengashib koʻraylik-chi.
Qudrat. Kengashni qoʻya bering, kim bilan kengasharsiz? Bir oʻrtogʻingiz Botur bilanmi? Undan nima kengash kutasiz? Oʻtkan kun qarasam, qimor oʻynab turadir. Yegani non topolmagan kishiga qimorni kim qoʻydi?!
Arslon. Botur unday odam emas edi-yu, yoʻqsulliq yomon narsa-da. Kishini har balogʻa uchratadir. Qimor oʻynatadir, oʻgʻriliqqa chaqiradir, odam oʻldirtadir.
(Arslonning soʻng soʻzi Qudratgʻa yomon ta’sir qiladir. Toʻgʻirlab otini haydaydir.)
Qudrat. Hay, uyga keling, gaplashamiz (ketadir).
Arslon (Qudratning ketidan nafrat bilan qarab turgandan soʻng). Yana menim yerimgʻa oyoq bosdingizmi?! Yoʻq, bu yerimni sotmayman. Sevgilim uchun saqlayman. Oh, Toʻlgʻunim, u yerlar seningdir. Ular seni baxtli tinchgina yashatmoq uchun menga kerakdir. Bularni sotmayman, bular bizni kelgusimizni talamoq istaylar. Yoʻl bermayman. Toʻy pulini esa tirishib toparman. Erta-indin qovunlarim yetishadir. Shularni sotsam, kichkinagina bir toʻyga yetarlik pul boʻlur. (Birdan esiga Botur keladir.) Men Boturni axtarib chiqqan edim.
Uni topish kerak.
(Ariq boʻylab ketadir.)
Sahna bir oz boʻsh qolar.
Soʻngra Mansurboy bilan mulla Ashur imom soʻylashib, keladirlar.
Mansurboy (Ketsiz, qirogʻsiz, uzaygʻan ekin yerlarini koʻrsatib). Qarang, domla! Oydinlik ostida qanday chiroylik koʻrinadir!
Imom. Voqean yaxshi, taqsir! Emdi sizga vojib taoloning inoyati katta-da, boy bobo! Qarang, toʻrt tomonga yoyilib turgan oltun kabi yerlar, katta-katta havlilar. Yoʻlbarsdek bir oʻgʻul, xudo umrini ortdirgʻay.
Mansurboy. Alhamdulilloh, xudogʻa shukur.
Imom. Xayru ehson qiling, shukur qiling, machitga qarashing, tangrimiz yana ortdira beradir.
Mansurboy. Albatta, albatta. (Bir tomonni koʻrsatib.) Arslonning yeri mana shu emasmi?
Imom. Shul, taqsir shul.
Mansurboy. Qarang emdi, mana shu yobonning oʻzi yuz oʻn tanop, buning yuz olti tanopi meniki. Oʻrtada bu yigitning toʻrt tanop yeri bor. Shuning uchun har kun necha qatla mening yerlarimni bosib oʻtadir. Mol oʻtkazadir, oʻtlarni yediradir. Bu tuzukmi?! Menga yaxshi pulgʻa sotsun. Bir chetdan yana uch-toʻrt tanop yer olsun.
Imom. Koʻb yaxshi boʻladir. Bir koʻrib aytamiz unga. (Kuchlik bir chora topgʻan boʻlib.) Boy bobo, bir ish qilsak boʻladir. Men Arslonning onasini borib koʻray. Shu kampirni qondiray, sakkiz olchin chit bersangiz, eltib beray.
Mansurboy. Sakkiz olchin chit nega beray?!
Imom. Shunday qilib kampirni aldaymiz-da.
Mansurboy. Jim turing-ey... “Sakkiz olchin chit bering-a...” Sakkiz olchin chit qanchaga turadir? Pulsiz qolgʻach, oʻzlari ham sotarlar.
Imom. Taqsir bir narsa bersangiz, kampirni tez aldasak, yaxshi boʻlur. Mayli chit bermasangiz, choy beringiz.
Mansurboy. Hay, besh misqol choy beraman.
Imom. Xoʻb boʻladir. Men borib kampirni koʻndiraman. (Ekin yerlariga kayf bilan qaragʻandan keyin.) Shuni ham olsangiz, shul yerlaringizning kamchiligi qolmaydir, taqsir. Qarang-a, yuz oʻn tanoblik bir butun yer-a. Yana oydinlikda boshqacha koʻrinadir. Boy bobo, bu ham sizga tangri taoloning marhamati. Kitobda shunday degan: “Bir kishining butun yerlariga oydinliq sochilib tursa, u kishi saodatlik kishidir”, degan.
Mansurboy. Alhamdulilloh. Xudoga shukur. Domulla vojib taolo dunyomizni berdi, emdi oxiratimizni ham oʻzi yaxshilab bersa, soʻngra armon qolmaydir.
Imom. Ha... inshoolloh, oxiratingiz ma’mur boʻlsin. Menga qarang, axir kitob deganining yolgʻoni boʻlmaydir. “Bir mulla bilan bir taboq oshni birga yegan kishi billoh azob ujmohqa kiradir”, deb kitob aytadir. Xudo xohlasa, ujmohning eng yaxshi joylari sizniki boʻladir.
Mansurboy. Domulla, umjoxning yerlari oboddir-a?!
Imom (hovluqubroq). Hu... nima deysiz, boy bobo? Ujmoxdagi yerlaringiz-chi, juda qiziq boʻladir. Ogʻochlarning (yonidagi ogʻochni koʻrsatib), mana shu tanalari oltun-kumushdan, yoproqlari zumurraddan, mevalari yoqut, injudan, yoqutdan yasalgʻan yurtlar, saroylarda oʻturasiz, yetmish besh ming hur, yetmish besh ming gʻilmon qoʻl qovushtirib xizmatingizda turadir.
Mansurboy (juda kayflanadir). Alhamdulilloh, alhamdulilloh, domulla, bu yil odamlarga bergan pullarimni olaman, ekinlarni toʻplayman, soʻngra yuring, hajgʻa boramiz.
Imom. Xudo nasib etgay, omin.
Mansurboy. Domla, oxiratda ujmoxgʻa kirguncha ancha gaplar bor chogʻi?!
Imom. Qiyin, boy bobo, qiyin!!! Tangrining oʻzi tuzatmasa, qiyin! Oʻlikni goʻrga qoʻyib odamlar ketgandan soʻng munkar-nakir kelar ekanlar. Olimlargʻa qarashgʻan, xayru ehson egalariga chiroylik boʻlib koʻrinar ekanlar, hech qoʻrqitmas ekanlar, yomon kishilarga juda qoʻrqinchli, koʻzlari olaygʻan, tanlari qop-qora yung bosqon, oyoqlari yetti qabat yergʻa, boshlari yetti qabat koʻkka yetishgan boʻlib kelar ekanlar.
(Sahnada Botur koʻrinadur. Manglayigʻa bogʻlangan bogʻliqni koʻzlarining ustiga tushirgan, yana bir bogʻliq bilan jagʻi ogʻzi, quloqlari oʻralgan, yirtiq bir boʻrk, qisqa bir chopon kiyib, belini bogʻlagʻan. Qoʻlida uzun bir pichoq, bularga koʻrinmasdan poylab yuradir. Imom soʻzida davom etadir.)
Olovdan qanotlari, qizgʻin temirdan kaltaklari boʻlar ekan. Odamni turgʻuzib, doʻq qilar ekanlar.
(Birdan Boturni koʻrgach.) Voy!... (Qochadir.) Qoching, boy!
Boy telba boʻlib, imomning ketidan emas, Boturga qarab qochadir.
Botur pichoq bilan urmoqchi boʻladir.
Boy jon havli qichqirib, hezlab Boturning pichoqli qoʻlini bilagidan berk tutadir.
Bir qoʻli bilan pichoqni tortib olmoq istaydir, talashadirlar, boy qichqiradir.
Botur boyning boʻgʻzidan tutib siltab-siltab yiqitadir.
Biroq butun kuchi bilan ikki qoʻllab pichoqqa yopishqon boydan, pichoqni qutqara olmaydir.
Boyning qichqirishlarini eshitgan Arslon xuddi shul talash chogʻda yugurib keladir.
Arslon. Nima gap? Voy, odam oʻldiralar, oʻgʻri!!!
(Yugurib kelib oyogʻi bilan Boturni qattiq tepadir. Botur yumalab yiqiladir. Boy Boturning tagidan qutilgʻach, hech tomongʻa qaramay, turib qochadir. Arslon joyidan bot irgʻib turgan Boturgʻa qichqiradir.)
Kimsan?!
Botur (juda asabiy, titraydir. Pichoqni koʻtarib Arslonni urmoqchi boʻladir. Birdan bu fikrdan qaytib, pichoqni uzoqlargʻa irgʻitadir-da, Arslongʻa javob beradir). Men!
Arslon. Botur, senga nima boʻldi, jinlandingmi sen?! Seni oʻgʻri kiyimida koʻraman, bu nima gap?!
Botur. Bundan keyin yana bir yoʻla bizning oramizga kirsang, uning uchun chekganim pichoqni sening qoning bilan boʻyab qoʻyaman, ongladingmi?!
(Qaytib ildam yurib sahnadan chiqar.)
Arslon shoshqonidan nima qilishini bilmay qarab turgʻan chogʻda parda tushadir.
Sahna. Koʻrgʻonbegining uyi. Sahnaning yarmisi Bekning katta, bezangan mehmonxonasining yarmisi shul mehmonxona boʻyi uzangan buyuk soʻfani koʻrsatadir.
Mehmonxonadan soʻfaga uch eshik ochilgan.
Bekning oʻzi mehmonxonaning toʻrida, oxirgi eshikning yonida, qimmatli koʻrpalar ustida oʻlturgʻan, arz soʻraydir.
Tubanda ikki mahram oʻlturgʻan, biri choy suzib beradir.
Soʻfada Bek turgan eshik oldida janjalchilar mana shunday oʻlturgʻanlar: Bekning xuddi qarshusida janjalchi Yarash bilan Boymurod.
Ularning yonida ikki oqsoqol. Oqsoqollar bilan Bek orasida, xuddi eshik yonida kumush kamarli yasovulboshi oq tayogʻini koʻkragida egri tutib, tik turadir.
Janjalchilarning boshi uzra Bekning ikki yasovuli tik turalar.
Har ikki tomonning tarafkashligi uchun kelgan qishloqlilar. Oʻturganlarning boshi boshida yasov tortib turadirlar.
Bek oqsoqollargʻa gapirib turadir.
Bek. Janobi oliy sizlarni yurtqa shuning uchun katta qilib qoʻygʻan. Mana shunday ishlardan xabar olib yurasiz.
Bir oqsoqol. Baloingizni olay, taqsir. Boymurodning hech gunohi yoʻq. Gunoh Yarashda... Yarashning tarafkashlari oqsoqolgʻa qarshu qichqirishadirlar. Ularga qarshu Boymurodning tarafkashlari qichqirishadirlar. Tovushlar bir-biriga aralashib eshitilmas holgʻa qoladir.
El orasidan. Oqsoqol pochcha, xudoni hozir koʻring... Yolgʻon aytasiz, oqsoqol...
— Siz yolgʻonchi... — Taqsir, baloingizni olay... — Gunoh Yarashda... — Gunoh Boymurodning oʻzida... — Sadagʻangiz ketay, Bek bobo, dodimizga yeting... — Xudodan qoʻrqmay yolgʻonlaylar...
Bek qoʻli bilan ishorat qilib, jim turishga buyuradir, yasovulboshi bilan yasovullar “Toʻxta, gapurma, qichqirma”, deb elni toʻxtatishga tirishalar.
Bir-ikki kishini turtib, itarib yiqitsalar-da... Tovushlar kuch bilan toʻxtatilgʻandan keyin bek gapiradir.
Bek. Gunoh kimda boʻlsa, biz bilamiz.
El orasidan. Oʻrgulay, taqsir... Baloingizni olay... Karomat qildingiz...
Yasovulboshi bilan yasovullar yana telbalanib, qichqirganlarni jimitadirlar.
Bek. Bizni janobi oliy: “Elning yaxshi-yomonlarini ajratib ol!” deb yubordilar. Biz yomonni eson qoʻymaymiz. Gunoh kimda esa, jazosini beramiz. Alhamdulilloh, zindonimiz bor, kishanimiz bor. Bular bilan boʻlmasa, janobi oliyga arz qilib, oʻldirishga ham kuchimiz yetadir.
El (quvonib, qichqirishib). Albatta, taqsir, albatta!
— Gunoh Boymurodda!.. — Yarash gunohkor!.. — Yolgʻon aytasiz!.. Oʻzing yolgʻonchi!.. — Sen yolgʻonchi!..
Yasovulboshi bilan yasovullar tovushlarni kuch bilan toʻxtatadirlar.
Bek. Boymurod, panalat, tinch yurmaysanmi?!
Boymurod. Taqsirjon, baloingizni olay, nima qildim man?
Bek. Senga shu ishlarni kim qoʻydi? Joningdan toʻydingmi?!
Boymurod. Baloingizni olay, gunohim nima?!
Bek. Panalat, oʻgʻri. Men seni bilmaymanmi?! Mendan gap soʻraysan? Sen yaxshi kishimi? Kim seni gunohsiz, dedi?!
Oqsoqollar. Tavba qildim, de!
— Tavba qil, Boymurod! — Boymurod, badbaxt, gapurma, tavba qil! — Tavba qilibdir, taqsir! — Tavba qilibdir!
Boymurod. Tavba qildim, taqsir!
Yarash. Sadagʻangiz ketay, Bek bobo. Oʻzingiz hammamizni yaxshi bilasiz!
Bek. Gapurma, panalat, ahmoq. Seni kim bilmaydir?! Men sening qilib yurgan ishlaringni bilmaymanmi?
Yarash. Tavba qildim, taqsir!
Bek. Eshak, oʻgʻri! Tirnogʻlaringni uzib tashlayman. Tishlaringni sindiraman. Sen xom xayolga boribsan!
Yarash. Tavba qildim, taqsir! Bekning gʻazabidan qoʻrqqan elning dami chiqmay qoladir.
Bek oʻzining bilarmandligidan mamnun qolib, nos chekadir, soʻngra gapiradir. Bek. Hokim bilan oʻynaysizmi?! Hokimning tayogʻi bor, zindoni bor, hukmi kushi bor. Sizni qoʻyalarmi?! (Yasovulboshiga qarab.) Bularni saqlovga chiqarib, janjallarini bitiring.
(Janjalchilarga.) Turingiz joyingizdan (Bir xatni oʻqish bilan mashgʻul boʻladi.)
Yasovulboshi. Turingiz, hazratni duo qilingiz.
El. Omin, hazrat jahongir... — Davlat barqaror...
Hammalari turadirlar.
Boymurod joyidan qimirlamaydir.
Yasovulboshi. (Boymurodga qichqiradir). Tur joyingdan!
Yasovulboshining qichqirishi bilan Bek boshini koʻtarib, Boymurodga qaragʻach, Boymurod yigʻlab gapuradi.
Boymurod. Baloingizni olay, taqsirjon, mening dodimgʻa oʻzingiz etasiz, arzimni oʻzingiz soʻraysiz. Men shundan chiqmayman!
Bek. (Boymurodni turgʻizishka tirishgan yasovullargʻa). Ur panalatini! (Yasovul bir shapaloq urgʻach, Boymurod “voy” deb yuzini tutadir.) Ur panalatini, ur, ur.
(Yasovullar uralar, Boymurod “oʻldim”, deb qichqiradir, oqsoqollar “tavba qilibdir, taqsir”, deb qutqarib olib ketarlarkan, Mansurboy sufaga chiqib, haligi eshikdan bekka salom beradir.)
Bek. Iye, boymi?! (Tufdonni koʻtarib, nosini tuflaydir.)
Boy. Taqsir!
Bek. Keling, uyga kiring, boy!
Boy. Xoʻb, taqsir.
(Yugurib quyi eshikka keladir. Kavshini yeshib, uyga kiradir.)
Boy (yana). Salom alaykum.
Bek. Vaalaykum, boy, marhamat, qani koʻrishaylik.
(Qoʻlini uzatadir. Boy yugurib borib koʻrishadir.)
Oʻturing. (Boy oʻturadir.) Qalaysiz, yaxshimisiz?!
Boy (joyidan turib oʻkunadir). Qulluq, taqsir. Davlatingiz koʻlankasida bir nav yuribmiz.
Bek. Yana bizning yoqlargʻa kelib qolibsiz!
Boy. Xa, taqsir! Boshimizga ish tushgach, sizga yuguramiz-da, taqsir! Hammamizning otamiz, bobomiz siz boʻlasiz.
Bek. Xoʻsh, nima boʻldi yana?!
Boy. Taqsir, qulingizni oʻldira yozdilar...
Bek. Aytmang-ey!
Boy. Xudoning marhamati bilan qutulib sizga keldim. Taqsir, oʻlimimga hech narsa qolmagʻan edi!
Bek. Nima boʻldi? Gapuring qani!
Boy. Taqsir, bir kecha qishlogʻimizning oqsoqoli ziyofatga chaqirdi, imom bilan bordik. Qulbachchangiz ham bor edi. Ancha gapurishib oʻturdik. Soʻngra qulbachchangizni joʻnatdik. Biz yana bir oz oʻturub, imom bilan yoʻlga chiqdik. Gaplashib kelar edik. Bizning domulla imomimiz juda yaxshi odam, taqsir, oʻzi mulla kishi, kitobdan, goʻru qiyomatdan gapirib keldi. Kelasi yil, xudo xohlasa, hajgʻa boramiz, deb oʻzaro soʻz berishdik. Xuddi shu tobda bir oʻgʻri chiqib, bizga hamla qildi. Domulla qochdi. Oʻgʻri meni tutib yiqitdi. Ikki qoʻllab quchogʻiga yopishdim. Xudo xayr qildi, taqsir, pichogʻini qoʻlimdan chiqara olmadi. Talosh chogʻida bir kishi kelib, unga hamla qildi. Men qutulib qochdim. Xudoga shukur, taqsir, tirik qoldim. (Yarim yigʻlab.) Boʻlmasa, oʻlgan edim, taqsir.
Bek. Xudo xayr qilibdur, boy, yoningizda pichogʻingiz, yarogʻingiz yoʻq edimi?
Boy. Yoʻq edi, taqsir!
Bek. Xudo xayr qilibdur! Shul hajga boramiz, deganingizning xosiyati bilan qutulibsiz. Xudoyi qiling, boy!
Boy (yigʻlagan kabi boʻlub.) Xudoga shukur, taqsir, qutuldim!
Bek. Xoʻsh, emdi, bu ishni kimdan gumon qilasiz?
Boy. Taqsir, qishlogʻimizda yomonlar koʻb. Botur degan qimorboz yigit bor. Arslon degan bir oqpadar bor. Ikkalasi ham betavfiq. Taqsir, shulardan gumonim bor. Botur deganning meni oʻldurmoqchi boʻlib yurganini eshitgan edim. Arslon esa oʻzimga necha yoʻla yomon harakatlar qilgʻan edi.
Bek (mahramga). Yasovulboshini chaqir!
Mahram. Xoʻsh. (Chiqadir.)
Bek. Boy, bularning sizga nima dushmanligi bor?
Boy. Emdi... oʻzlari kambagʻal, taqsir. Oʻziga tinchroq kishini koʻrolmaydilar-da. Boʻlmasa, nima dushmanliklari boʻlardi?
Maxram kirib oʻturadir.
Yasovulboshi sufa tomondan keladir.
Bek. Yasovulboshi, darrov chaqqonroq bir odamingizni chaqirib, Mansurboy akaning qishloqlarigʻa yuboring. Botur, Arslon degan yigitlar bor ekanlar. Shularni olib kelsin.
Boy. Taqsirjon, qishlogʻimizda Oynuqsa degan bir kampir bor. Oltmishga kirgan. Uning ham shu ishlardan xabari boʻlsa kerak.
Bek (Yasovulboshiga). Oynuqsa kampirni ham ketirsinlar. Darrov yuboring.
Yasovulboshi. Xoʻb. (Yugurib ketadi.)
Bek (boygʻa). Siz emdi yoziling, ular kelgach, ishlarini koʻrarmiz.
(Mahramlardan bittasiga.) Boyni narigi mehmonxonaga olib bor.
Choy damla, chilim ber, yozilsunlar.
Boy (duo qilib). Davlat barqaror boʻlsin, taqsir.
(Turib mahramning ketidan boradi.)
Sahna. Birinchi koʻrinishdagi joy. Bek oʻz joyida, Boy uning oldida. Oʻlturgʻan mahramlar choy suzadilar.
Sufada janjalchilar oʻrnida Arslon, Botur, Oynuqsa kampir, Tursunbibi, Norxola, oqsoqol ham qishloq odamlari, Yasovulboshi ham yasovullar.
Bek: Sizni qoʻyamanmi? Koʻzlaringizga bigiz suqaman. Siz kabi yurtsiz, emsiz, oʻgʻrilar boylarimizni koʻchada bosib oʻldira bersalar, janobi oliyning mulklari xarob boʻladir-ku!
Oqsoqol. Taqsir, karomat qildilar, taqsir...
Norxola. Taqsirjon, tuhmat, bizga tuhmat, taqsirjon!
Tursunbibi. Tuhmatchi boyning oʻzi qani? Oʻzi kelib gapirsa boʻlmaydirmi?
Oqsoqol. Oʻrgilay, taqsir, oʻzlari yomon emas edilar. Oʻgʻrilik qilgʻanlarini bilmaymiz...
Bek. Sen kim boʻlasan oʻzing?!
Boy. U kishi oqsoqolimiz, taqsir.
Bek. Oqsoqol boʻlsang, qishloqning yomonlarini koʻrsatib ber-da. Munda oʻturib bularni yoqlagʻaning nimasi?
Oqsoqol (Boturni koʻrsatib.) Bunisi bir oz qimor oʻynab yurgan edi, taqsir...
Qishloqlilar. Oqsoqol, xudoni hozir koʻring. — Yolgʻon aytmang. — Bularning yomonligʻi yoʻq, taqsir!
Norxola. Insof qiling, oqsoqol pochcha!
Oynuqsa. Nega bizni qiynaysiz muncha?!
Bek (qoʻli bilan ularni toʻxtatib). Qimor oʻynasa, odam oʻldirsa, yana nimasi qoladir?! Sizlarning hammangiz oʻgʻri. Bularni zindonga solgandan keyin arz qilib, sizlarning ham jazolaringizni beraman.
Oqsoqol. Qulluq, taqsir.
Norxola. Bek bobojon, bolalaringizning umrini koʻring, bizlarga rahm qiling, oʻrgulay.
Bek. Bu kim? Hali bularning oʻrtogʻi boʻlgan kampir qani?
Yasovulboshi. Mana taqsir. (Oynuqsani koʻrsatadir.)
Bek (Oynuqsagʻa). Sen bu oʻgʻrilar bilan qachondan beri oʻrtoq?!
Oynuqsa. Ey dod-ey, bu qanday gap-ey! Oltmishga kirib, endi oʻgʻrilik otini koʻtardimmi! (Yigʻlab, qoʻllarini yerga urib.) Bolalaringning oʻlimini koʻr, Mansurboy! Xudoning gʻazabiga yoʻluq, Mansurboy!
Bek. Qichqirma, kampir! (Boy yoqasini tutadir.)
Yasovulboshi. Qichqirma!
Arslon. Sadagʻangiz ketay, bek bobo, bizdan ham bir ogʻiz gap soʻrang.
Bek. Nima deysan sen? Men seni bilmaymanmi?
Arslon. Oʻrgulay, taqsirjon, arzimni eshiting, soʻngra oʻldursangiz ham maylingiz. Bir vaqt yarim kechalar yobonga chiqqan edim, bir kishining dodlab qichqirishini eshitdim. Yugurib borsam, pichoqli bir kishi boy bobomni oʻldirmoqchi, telbalik bilan kelib biqinigʻa tepib yubordim, yumalab ketdi. Boy bir yoqqa, u boshqa yoqqa qochib ketdilar. Mana shunday qilib, boy bobomni oʻlimdan qutqazgʻanimni bilaman, boshqa gunohim yoʻq, taqsir!
Bek. Sen sogʻ kishi boʻlsang, yarim kechada xuddi boyning yoʻlini toʻsgʻan pallada yobonda nima qilar eding?!
Arslon. Bir tanop qovunim bor. Shundan xabar olgʻoni chiqqan edim, taqsir!
Tursunbibi. Oʻzini qutqargʻan kishiga tuhmat qiladirmi? Bu qanday gap, oʻrgulay, bu qanday gap?!
Yasovulboshi. Shu qochib ketgan oʻgʻrini tanimaysanmi?
Bek. Gunohing boʻlmasa, shu oʻgʻrini bizga koʻrsat!
Arslon. Baloingizni olay. U qochib ketdi, koʻrolmadim. Yuzi ham yopuq edi?
Yasovulboshi. Boyni taniding. Uni tanimadingmi?
Tursunbibi. Yuzi yopuq ekan-ku. Qanday tanisun, oʻgʻlim?!
Arslon. Taqsir, boy bobodan soʻrang, oʻzlari ham tanyolmadilar. Yuzi yopuq edi.
Bek. Panalat, menga gap oʻrgatasanmi?!
Arslon (gʻazablanib). Tavba qildim?..
Bek (Boturni koʻrsatib). Bu oʻgʻri, sen uning oʻrtogʻi. Ikkingiz boyni oʻldirgali kengashib chiqqansiz. Yoʻlda kengashingiz buzilgʻan, janjal qilgʻansiz, bu senga haq bermagan. Sen boyni qutqargʻansan.
Botur. Taqsir, hali boyni oʻldirmasdan uning puli ustida qanday janjal qilamiz?!
Bek. Bular koʻp chebar ekanlar. Tutash bizga gap oʻrgatib turalar!
Arslon. Haqiqat qiling, taqsir!
Bek. Haqiqat qilaymi? Juda yaxshi! (Yasovulboshiga.) Bularning uchalasini ham eltib qamang.
Janobi oliyga arz qilib, jazolarini berarmiz.
Yasovulboshi (yasovullargʻa). Torting!
Yasovullar Botir, Arslon ham Oynuqsani keyinga tortib turgʻazadirlar.
Norxola oʻgʻlining etagini tutadir.
Tursunbibi Arslonni quchoqlab oʻpadir.
Onalar bolalarini tutib, boyni qargʻab, Bekka yalinib yigʻlamakda ekan, yasovullar siltab ularni ajratqondan soʻng bandilarni olib ketadirlar.
Norxola esidan toyib yiqiladir.
Tursunbibi yigʻlab qoladi.
Qishloqlilar ular bilan mashgʻul boʻladilar.
Shu choqda boy yugurib sufa tomonga chiqadir-da, Bek oʻtrusiga keladir.
Boy. Taqsir, arzim bor!
Bek. Nima deysiz, boy!
Boy. Taqsirjon, bularning hammasi ham yomon-ku, lekin Oynuqsa kampirning gunohini oʻzimga bagʻishlang, taqsir!
Bek. Nimaga?
Boy. Taqsir, oʻzi qarib qolgan bir kampir. Uyida yoshgina qizchasidan boshqa kishisi yoʻq, holigʻa jabr boʻladir.
Bek. Hay, qaytaring!
Boy. Qulluq, taqsir!
(Keyinga qaytib chaqirmoqchi boʻladir.
Oqsoqol undan burunroq yugurib chaqiradir.)
Oqsoqol (uzoqqa bormagʻan yasovullargʻa). Yasovul, xuv yasovul, Oynuqsa kampirni qaytaring. (Qoʻli bilan imlab.) Qaytaring Oynuqsani!
Bek. Judayam rahmdil ekansiz, boy.
Boy. Ha, taqsirjon, nima qilaylik. Oʻz kambagʻallarimiz-da.
Bek. Ha, mayli, shu ikkisi jazo koʻrsa boʻlgʻani.
Boy. Qulluq, taqsir!
(Bir yasovul Oynuqsa kampirni qoʻltigʻidan koʻtarib keltiradir.
Kampir qoʻrqishidan yurolmaydir.)
Mana, kelturdilar, taqsir.
(Yasovul kampirni keltirib, Bekka toʻgʻri qiladir.)
Bek. Qurgʻur kampir, sening gunohingni boygʻa bagʻishladik. Boʻlmasa zindonda chirib ketar eding. Bor, janobi oliyni duo qil! Shundan keyin yomonliq qilsang... Ket! Yoʻqol!
Oqsoqol. Janobi oliyni duo qil, kampir, qutulding! Bek bobomni ham duo qil! Omin!
(Kampir gapirolmaydir. Qoʻlini koʻtarib, yuziga surtadir.) Ollohu akbar, tur emdi.
(Kampirni qoʻltigʻidan olib turgʻizadir, qishloqlilar olib ketadirlar.)
Boy. (Bekka toʻgʻri boʻlib yerga oʻlturadir.) Hay, taqsir, davlat barqaror.
Bek. Ha, ketasizmi emdi?!
Boy. Ruxsat boʻlsa, ketay, taqsir.
Umru davlatlariga xudo barakasini bersun.
(Qoʻllarini yuziga surtadir. Bek ham qoʻlini yuziga surtadir, boy qaytib ketadir.)
Sahna. Burungi oʻrun. Bekning mehmonxona eshiklari yopiq, oʻzi yoʻq.
Sufada yasovulboshi, Xayri mirzaboshi, Toʻra, Juma, qorovulbegilar choy ichib gapirishib oʻturgʻan.
Xayri. Xudo umrini bersin, begimiz juda oʻtkur bek-a. Hoy, burungi bek boʻlsa, eshon, qozidan juda qoʻrqar edi. Bu kishi tunokun Rajab Aminning uyida shunday soʻkdilarki, eshon, qozining dami chiqmay qoldi.
Juma. Iye... menga qarang. Bu eshon, qozi nima?! Bek undan kattalarini ham soʻka beralar. Bir kun rikobda juda katta bir bek bilan urushib, maxovini chiqardilar.
Yasovulboshi. Oʻzi ham amir bilan yon-yonga oʻturishib gaplashadir, aka.
Xayri. Amir begimizni juda yaxshi koʻrar ekanlar.
Juma. Yaxshi koʻrish ham gapmi, xuddi ogʻa-ini kabi, har ishda shu kishi bilan kengashalar.
Toʻra. Xuv, qaysi kun janjal qilib Bekning oldiga kelgan Boymurod, Yarashlar yoʻqmi?
Xayri. “Huv qaysi kun!”, dema, uch-toʻrt oy boʻldi.
Toʻra. Hay, odamzodning umri-da. Baribir, uch-toʻrt kun nima, hammasi oʻtib ketadir.
Xayri. Hoy, toʻxtanglar, shul Boymurod bilan Yarashning janjallari nima edi? Xoʻb dagʻal boʻldi, Bek ham ancha soʻkdilar-u, janjalning nima ekanini hech kim onglayolmadi!
Yasovulboshi. Hoʻy, menga qara, kattalarning koʻngli xudoning oynasi boʻladir. Janjalchi kelib oʻlturdimi, ular ishning nima ekanini bilib oladirlar. Men, sen kabi haftafahmlar qiyomatgacha onglamay yuramiz, bildingmi?
Juma. Gapni boshqa yoqqa choʻzmanglar. Toʻra soʻzini bitirsun, hay, gapur, qani, Boymurod bilan Yarash nima qildilar?
Toʻra. Yarash shu janjaldan xafa qolgʻan ekan. “Bek bizning dodimizga yetmadi”, deb borib amirga arza bergan. Amirning achchigʻlari kelgan-da, uni yetmish besh tayoq urub, riqobdan haydagʻanlar.
Yasovulboshi. Albatta, shunday boʻladi-da. Amir kichkina odammi? “Falonchi odaming munday qildi. Falonchisi shunday qildi”, deb uning boshini ogʻritib yursalar, qoʻyadirmi?! Hoy, menga qara, men janobi oliyning kattaligini senga aytaymi? Bu kishi Maskopga borganda oq poshshoning oʻzi ministrlari bilan peshvogʻa chiqar ekan. Boʻlmasa-chi...
Shu chogʻda bir yasovul bilan Mansurboy qishlogʻidan oqsoqol, Koʻr Hasan, Toʻraqul, Tursun ham Qudratboyvachcha keladi.
Yasovul. Salomalaykum. (Oqsoqol bilan qishloqlilar-da yasovulboshiga salom beradirlar.)
Yasovulboshi. Vaalaykum. Qani, ovlaringiz barormi? Bek qayda?
Yasovul. Juda yaxshi. Bek kecha ovdan qaytib, Mansurboyga qoʻndilar, bu kecha katta ziyofat edik.
Yasovulboshi (Qudratga.) Ziyofatdan qolibmiz-da, boyvachcha! Qani koʻrishaylik-chi. (Qoʻlini uzatadir. Koʻrishadir.)
Qudrat. Sizniki tayyor, taqsir. (Oʻturadir.)
Yasovulboshi (yasovulga). Xoʻsh, qani, nima gap? Bular nechun keldi?!
Yasovul. Arslon bilan Botur ishlari uchun keldik. Arslonning onasi oʻlim yotogʻida ekan. Qishloqdagilar ularning afvini soʻraydilar, boy ham rozi boʻldilar. Bek mana bu xatni sizga yubordilar. Xizmatonalarini yaxshilab olib, oʻzlarini ozod qilsun, dedilar.
(Qoʻltugʻidan chiqargani xatni yasovulboshiga beradir.)
Yasovulboshi (xatni oladir). Oʻturinglar.
(Yasovulboshi bilan oqsoqol yoqtiroqda, boshqalari har biri bir tomonda oʻturadirlar. Yasovulboshi xatni oʻqiydir.)
“Ixlos osor qilich yosovulboshiro onki, Arslon va Botur nom gunohkoronro az roʻyi xohishi fuqaroi janobi oliy az zindon barovarda ozod karda dar haqqi janobi oliy duo gird”. (Xatni qatlab qoʻltigʻiga qoʻyadir.) Xayri mirzaboshi, borib zindondan kelturing alarni!
Xayri mirzaboshi. Xoʻb. (Turib ketadir.)
Yasovulboshi (Qudratga). Boybachcha, gapiring qani, bu bandilarimizni narsa koralari bormi?
Qudrat. Botur degani juda kambagʻal. Bitta hovlisi bor edi, uni bizga sotib, qimor oʻynadi. Boshqa narsasi yoʻq. Darbadar yuradir.
Yasovulboshi. Arslon-chi?
Qudrat. Arslon tuzuk. Bir hovlichasi bilan toʻrt tanob yeri bor.
Yasovulboshi. Ha, boʻluptir. (Yasovulgʻa). Qaysisining onasi kasal dedingiz?!
Yasovul. Shu Arslonning onasi kasal, balkim oʻlgandir.
Toʻra. Yaxshi boʻliptur. Onasi oʻlgan boʻlsa, unga uy ham kerak emas emdi.
Yasovulboshi (bandilar kelgan tomongʻa qarab). Bittasini keltirdilar-ku! (Qudratka.) Bu qaysisi, boybachcha?!
Qudrat. Arsloni shu. Xayri mirzaboshi bilan zindonchi Arslonni keltiradilar.
Arslonning bosh-oyogʻi yalang.
Soch-tirnoqlari oʻsgan.
Koʻylak-ishtoni yirtilib, kir bosqon, kishan orasida singiri ezilgan bir holda yuradir.
Bir yonida oyoqyalang, xunuk basharali, kirli bir toʻppi bilan yirtiq bir chopon kiyib, belini arqon bilan bogʻlagʻan zindonchi, bir yonida Xayri Mirzaboshi keladir.
Yasovulboshiga toʻgʻri boʻlib toʻxtaydir.
Yasovulboshi. Bularning bittasi qani?
Zindonchi. Taqsir, bir haftadan beri qattiq kasal edi. Tomoq ham qilolmas edi. Bobo mirzaboshi bilan borib xabar olsak, shu kecha oʻlib qolibdir!
Arslon Boturning oʻlim xabarini eshitgach, seskanib manglayini tutadir.
Yasovulboshi (zindonchiga). Padaringga nalat, bu nima qilganing? Bitta bandi oʻlubdir, xabar bermaysanmi?! Qanday oʻldi, nima kasal boʻldi, bilmadingmi?
Zindonchi. Qanday bilay, men tabib boʻlmasam!
Yasovulboshi. Oʻl, badbaxt, aftiga qarang-u! (Arslonga.) Uka, yoʻldoshing oʻlgʻan ekan, xudo rahmat qilsin. Emdi seni ozod qilamiz. Mana, oqsoqolingiz bilan qishloqlilaringiz, bular bilan kengashib ishkil bogʻimizni tuzukrak qiling. Janjalingiz — qon janjali. Bekning haqlari katta boʻladir.
Arslon (oʻylaydir). Botur, oʻchingni ololmay ketding! Koshki shu kecha senga toʻsqinlik qilmagʻay edim!
Yasovulboshi. Ongladingmi, uka! (Oqsoqolgʻa.) Turing, bunga gapni onglatib, ishni bitiring.
Oqsoqol. Xoʻb, taqsir. (Arslongʻa.) Qani, kel!
(Arslonni bir chetka tortadir, qishloqlilar ham Qudratdan boshqalari Arslon tegrasida toʻplanib gapuradirlar.)
Oqsoqol. Arslon, yasovulboshining gapini eshitdingmi?
Arslon. Eshitdim.
Oqsoqol. Nima qilasan, nega jim turding?
Arslon. Nima qilay?
Oqsoqol. Bularning xizmatona, ishkil bogʻilarini berib, uyga qaytish kerak.
Arslon. Qani pul menda?
Hasan. Arslon aka, siz qamoqda yotganda yerlaringizda qovun, bugʻdoylaringizni koʻtarib sotqon edim. Bir ozini onangizga uy chiqimi uchun berdim, qolgʻan yuz yigirma tangasi menda qoldi. Shuni ketirgan edim.
Oqsoqol. Koʻr ahmoq. Maxov gaplarni qaydan topasan-a?! Yuz, yigirma tanga bilan nima boʻladir?! Bu qon janjali.
Arslon. Qancha pul ketadir,
Oqsoqol. Kami sakkiz yuz tanga ketadir.
Arslon. Men bu pulni qaydan topay?
Oqsoqol. Bizlar bir narsa oʻylagan edik. Qudratboyvachchani olib keldik, qamoqdan chiqishni xohlasang, toʻrt tanop yeringni boygʻa sot. Qudrat boyvachchani chaqirib, savdo qilamiz. Pulni bularga berib chiqamiz. Toʻppa-toʻgʻri eshon, qozigʻa borib, vasiqa qilamiz, soʻngra joʻnay beramiz.
Hasan. Yerni, saqlab, uyini sottirmoqchi, oqsoqol pochcha!
Oqsoqol. Koʻr, sen tushunmay gapiraberar ekansan- ku! Boyga yer kerak-da, hovlini nima qilsun? Oʻzing bilasan, muning kampir onasi kasal, erta-indin oʻladir. Buning kelishini kutib turadir.
Hasan. Uni bilaman!
Oqsoqol. Bilsang, nega choʻzib turasan. Tezrak qutqarsang boʻlmaydimi?
Arslon (Xasanga.) Yo onam oʻldimi?
Hasan. Yoʻq, kasal.
Oqsoqol. Oʻlmagan boʻlsa ham erta-indin oʻladir, uka! Men seni shunga koʻrsataylik deb savob uchun bu ishlarni qilib turibman. Arslon gʻazabdan oʻzini yoʻqotib, oqsoqolga yomon qarab soʻylaydir.
Arslon. Ne boʻlsa, boʻlsun, qutulishim kerak. Mayli, sotaman yerimni.
Oqsoqol. (Xursandlikdan boshqalargʻa eshittirib gapuradir.) Aftu basharangni bir oz tuzat, odamni muncha qoʻrqutub, nima qilasan! (Qudratni chiqaradir.) Boyvachcha, keling qani!
(Qudrat joyidan turib keladir.)
Qudrat. Salomalaykum, Arslon aka, qalaysiz? Koʻrishaylik-chi!
(Qoʻlini uzatib koʻrishar-da, Arslonning zaharli qarashlaridan hurkub, keyinga chekiladir.) Qani, oqsoqol pochcha, nima xizmat?!
Oqsoqol. Boyvachcham, Arslon akangizga bir yordam qiling, toʻrt tanop yeri bor, shuni sotsun. Yeri yaxshi. Ham oʻzi yerlaringizning oʻrtasida. Sizdan boshqa hech kim olmaydir. Shuni siz olib, pulini bering. Chiqimlarini qilib muni chiqaraylik. Shu kun eshon, qozigʻa borib vasiqa qilamiz.
Qudrat. Men otamdan ruxsat olmay, qanday qilaman?!
Oqsoqol. Otangiz ruxsat beralar, albatta.
Qudrat. Nima boʻlsa ham ruxsat olish kerak-da, oqsoqol pochcha!
Oqsoqol (yolgʻondan jiddiylashib). Boyvachcha, siz oling, otangiz qabul qilmasalar, pullarini foydasi bilan olsunlar. Odamni qiynamang muncha!
Qudrat. Hay, soʻzingiz sinmasun, mayli olayin. Narxini ayting!
Oqsoqol. Toʻrt tanopi ming tanga.
Qudrat. (Kulib.) Yoʻq. Bu pulga olmayman boshqa kishiga soting.
Oqsoqol. Oling, boyvachcha.
Qudrat. Yoʻq, olmayman.
Oqsoqol. Bering qoʻlingizni. (Qoʻlini olib.) Toʻqqiz yuzga olasizmi?
Qudrat. Yoʻq.
Oqsoqol. Boring, sakkiz yuzga baraka qildim.
(Hasan norizolik qilib ul-bulga qaraydir. Arslonning jonsiz bir gavda kabi tikilib turishini koʻrgach, jim turishga majbur boʻladir.)
Qudrat. Yoʻq, oqsoqol, boʻlmaydir.
Oqsoqol. Boʻlmasa ham boʻladir! Bering menga pulni! Otangizga oʻzim gapuraman.
Qudrat. Hay, sizning xotiringiz uchun olaman-da endi.
(Hamyonini ochadir. Nikolayning oʻntalik, beshtalik qogʻoz aqchasidan yuz yigirma soʻm sanab, oqsoqolga beradir.)
Oqsoqol. Otangizga rahmat, beringiz qoʻllaringizni. (Arslon bilan Qudratning qoʻllarini ushlashtirib.) Boring, baraka toping.
Qudrat. Hay, rizo boʻling, Arslon aka.
(Oʻzining ichki qiynalishlariga berilgan Arslon javob bermay, qoʻlini sekingina tortadir.)
Oqsoqol. Siz toʻxtang, men yasovulboshiga borib, ishni bitiray. (Borib, yasovulboshi oldida choʻkar.) Taqsir, endi nazrimiz ozroq boʻlsa ham mayli-da.
Yasovulboshi. Oʻyinni qoʻying, oqsoqol, janjalingiz — qon janjali!
Oqsoqol. Nima boʻlsa ham shu ishimizni bitirasiz-da.
Yasovulboshi. Qani koʻraylik-chi, nima qildingiz?!
Oqsoqol. Mana, biz shunday qildik, taqsir. (Pulni sanay beradir.) Uch yuz tanga Bek bobomgʻa. Yuz ellik tanga Bekjonga. Yuz tanga sizga.
Yasovulboshi. Meniki oz-ku!
Oqsoqol. Toʻxtang, taqsir, mana bu ellik tanga ham ishkil bogʻi hammasi olti yuz tanga. Olti yuz tangamiz boʻladir toʻqson soʻm. Mana, taqsir, bu toʻqson soʻm! (Uzatadir.)
Yasovulboshi (olmay turib). Bu juda oz-ku!
Oqsoqol. Oling, taqsir. Odamzodga duo ham kerak. Boshqa biron gunohkordan koʻbrak olarsiz. Yasovulboshi (pulni olib). Oʻlmagur, qolgʻan ikki yuzni oʻzing olasanmi?!
Oqsoqol. Xudo haqqi, taqsir, oʻzimga ellik tangasi bas. Qolganini oʻziga beraman, onasiga goʻr, kafan qiladir!
Yasovulboshi. Hay, keltir kishanlarni ochtiraylik.
(Oqsoqol joyidan turib, ularni chaqiradir. Yasovulboshi Qudratga gapuradi.) Boyvachcha, bizning dallolligimiz qachon?
Qudrat (kulib). Qachon desangiz tayyor, taqsir!
Oqsoqol. Katta bir ziyofat qilsunlar, taqsir!
Qudrat. Jonim bilan.
Oqsoqol. Qani, buyuring, taqsir, kishanlarni ochsunlar.
Yasovulboshi (zindonchigʻa). Ochib qoʻy!
Zindonchi. Nimani ochaman. Mening haqqimni bersun.
Oqsoqol. Berdik-ku!
Zindonchi. Qani?!
Oqsoqol. Mana, yasovulboshiga!
Yasovulboshi. Men oldim, ochaver!
Zindonchi. Yoʻq, oʻzimga bermasa, ochmayman.
Yasovulboshi (oqsoqolgʻa). Oʻn tanga ber shunga!
Oqsoqol. Yanami? Hay, mana oʻn tanga! Zindonchi tangani olib, kissasiga solib, jil, kishanlarni ocha beradir.
Yasovulboshi. Oqsoqol, oʻn tanga bularga ham ber! Yonidagilarni koʻrsatadir.)
Oqsoqol. Xoʻb. (Oʻn tanga sanab, Xayri mirzaboshiga beradir.) Oʻzingiz taqsim qilasiz!
(Zindonchi kishanlarni ochib boʻladir. Oqsoqol qolgʻan pullarni Arslonga topshirar ekan, soʻylaydir.) Mana, yeringni sakkiz yuz tangaga sotdik. Olti yuz yigirmatasi chiqim boʻldi. Qirq tangasini oʻzim saqladim, mana bu yuz qirq tanga qolganini oʻzing ol!
(Arslon olib, Hasanga beradir. Hasan olib saqlaydir.)
Yasovulboshi. Hay, janob oliyni duo qiling!
Oqsoqol. Omin, hazrat jahongir boʻlsunlar. Bek bobomning umrlari uzun boʻlgʻay, Ollohu akbar! Qishloqdan kelganlar Arslonni olib ketalar.
Parda tushar.
Sahna. Qishloqda Arslonning hovlisini koʻrsatadir. Kambagʻal, eski bir qishloq hovlisi. Oʻng tomonda ikki eshikli tor bir uy. Soʻl tomonda pakana bir ayvoncha. Ayvonchaning bir tomonida koʻchaga chiqadigan pakana bir eshik.
Uy bilan ayvoncha orasidagʻi devorning yarmisi yiqilgʻani uchun shox-butoqlar bilan bekilgan.
Hovlining oʻrtasida quruq, egri bir tut ogʻochi. Ayvonchaning bir puchmogʻida yiqiq bir oʻchoq, bir yonda qozon, sopol koʻza, sopol oftoba. Oʻchoqda yonib turgan oʻt ustigʻa qora qumgʻon qoʻyilgʻan.
Uyning ichi kiygiz bilan toʻshalgan, bir tomonda eski, kirli yotoqda usti boʻynigacha malla boʻz bilan yopilgan Tursunbibi kasallanib uzangan, essiz, xushsiz bir holda, qiynalib, talvasa qilib yotadir.
Uning boshi yonida qaygʻuli tushunib oʻtirgʻan Norxola sopol kosadagi suvdan ora-sira kasalning ogʻziga paxta bilan tomizadir.
Malla chodirning u yon-bu yonini tuzatib, yana tushunchasiga botib ketadir.
Bu hol toʻrt-besh daqiqa surgandan keyin Norxola boshini koʻtarib gapuradir.
Norxola. Ikki gʻarib, ikki kimsasiz xotun. Bittamiz oʻlib yotadir, bittamiz oʻlikdan badtar. Yoʻlbarsdek oʻgʻullarimiz, uch-toʻrt oydir, qamoqda. Gunohlari yoʻq — dodimizga hech kim yetmaydir, holimizni hech kim soʻrmaydir. Hasan boʻlmagʻanda ochlikdan oʻlishimiz aniq ekan.
Xudo ham qullarining koʻnglini yumshatmas ekan hech! (Tursunbibiga hasratlanib qarab turadir.) Boyoqish, bittagina oʻgʻlini koʻrmay ketadir! Uf, dunyo!.. Bu boyoqishning holiga qarab, oʻz oʻgʻlimni unutib qoldim.
(Oʻchoq tomonga qaraydir.)
Qumgʻon qaynadi, bir choy ichay emdi.
(Yonidagi choynakka choy solib, oʻchoqqa damlab keladir.
Tokchadan dasturxonni olib, yarim yozadir.
Qoq nondan piyolaga toʻgʻrab, ustiga choy toʻkadir.
Dam yeb, dam kasal boqib turadir.
Bir ozdan keyin boshiga chopon olgʻan Oynuqsa kampir keladir.
Choponni olib, uyning eshigiga osib, oʻzi kiradir.)
Oynuqsa. Qalay, Tursun opam tuzukmi?
Norxola. Kel. Oynuqsa, tuzukligi bormi? Bechora Tursun opamiz rahmatigʻa qovushadir chogʻi.
(Kasalning talvasasiga qarab qolgʻandan keyin ogʻzigʻa suv tomizadir.
Kasalning talvasasi zoʻrayadir.
Ogʻzidan bir turli soʻzlar chiqqan kabi boʻladir.
Norxola qulogʻini uning ogʻziga yaqinlashtirib tinglagandan soʻng boshini koʻtarib, Oynuqsagʻa qaygʻuli qaraydir.)
Oynuqsa. Bir narsa deydirmi?
Norxola. Oʻgʻlini soʻraydir... (Oqa qolgʻan koʻz yoshlarini artib.) Koʻralmay ketadir, boyoqish!
Oynuqsa. Tursun opa, Tursun opa! (Qoʻlini uning boʻyniga tegizib.) Uf... qanday issiq? Qoʻlini kuydiradir!
Norxola. Isitmasi juda qattiq. Uch kundir pasaygani yoʻq.
Oynuqsa. Tursun opa, Tursun opa, koʻzingizni ochsangiz-chi, mana, Arslonboy keldi. Kasalning talvasasi kuchayadir.
Norxola. Gapurma, qiynaladir. (Dasturxonni yigʻishtirib, tokchaga qoʻyadir. Uyning bir tomonidan boʻsh bir qopni olib tashqarigʻa, eshik oldiga yopadir.) Oynuqsa kel, munda oʻturamiz, gapuramiz. Uni oʻzi bilan qoʻyaylik. Choynakni ham olib kel.
Oynuqsa. Yaxshi (Choynak, piyolani koʻtarib chiqadir.)
Norxola. Mana shu qop ustida oʻturing. Men unga suv tomizib chiqay.
(Uyga kirib, kasalning ogʻziga suv tomizadir. Kasal susayadir. Qattiq nafas olib talvasasizcha yotadir.)
Oynuqsa (choy suzib ichib). Xolasi, baraka top, ilohi, sen boʻlmaganda bu boyoqishning holigʻa kim boqardi?! (Norxolaning chiqqanin koʻrib.) Qalay?
Norxola. Bir oz susayganga oʻxshaydir. (Oʻturadir.)
Oynuqsa. Rahmatlik onasi ham shu kasal bilan oʻlgan ekan. Boyoqish oʻzi menga aytib bergan edi. Aylanay, xolasi, Tursun opamning onasi juda botur ekan! Juda ham bilarmand-qilarmand bir xotun ekan! Qishloqning oqsoqollari u xotunginadan juda ham qoʻrqar ekanlar.
Norxola. Huv, egachijon, burungi odamlarning qaysi bittasini aytasan. Ular hammasi shunday. Mening rahmatlik onam-chi, otam kasal boʻlganda, butun ekinchilik ishlarini oʻzi qilib ham otamgʻa boqar edi.
Oynuqsa. Ularga erlar qarashgan ekan, xolos. Bizning vaqtimizda hammaning shoʻri tutqon. Hammasi oʻla yozgan. Oʻzimni koʻrmaysanmi? Burnumni tutsalar, jonim chiqadir. Tursun opamning rahmatli onasi bunday emas ekan...
Norxola. Ular burungi odamlar, egachi, burungi odamlar.
Oynuqsa. Shuni aytaman, oʻrgulay, xolasi shuni aytaman. Erining boshiga bir janjal tushganda, oʻzi qoʻrgʻonga borib, bek bilan, eshon, qozi bilan soʻzlashib, qichqirishib, erini qutqarar ekan.
Norxola. Uv, qani emdi u odamlar! Bizning togʻdek oʻgʻullarimizni eltib, gunohsiz qamadilar. Hech ish qilolmadik. Beklarning oldida gapurishga tilimiz tutilib qoladir.
Oynuqsa. Aytma, xolasi! Bekning u kun qizib sukushlarini koʻrding-ku. Unga kim chidaydir, deysan. Burungi beklar bunday emas ekanlar.
Norxola. Bilmaysan, egachijon, bilmaysan! Mening oltmish yoshar bir togʻamni burungi bir bek hech gunohsiz tayoq ostida oʻldirgan ekan. Bolalari tunokungacha shuni aytib yigʻlar edilar.
Oynuqsa. Rost aytasan, xolasi, rost aytasan. Tursun opamning onasini ham bir kun beklikdan urib haydagʻan ekan. Boyoqish opam oʻzi aytib bergan edi.
Norxola. Aytmadimmi? Beklar, eshon, qozilarning hammalari shunday boʻladilar.
Oynuqsa. Rost aytasan, aylanay xolasi, rost aytasan. Gunoh oʻzimizda. Oʻzimizda yurak qolmagʻan. Ana u kun oʻzimni demaysanmi? Bekning oldida tilim tutilib qoldi. Gapurolmadim. Shu pallada bizning oʻrnimizda sening onang bilan Tursun opamning onasi boʻlgʻanda-chi bu uyi kuygan boyning damini chiqartmasdan hammamizni qutqarib olar edilar.
Norxola. Boʻlmasa-chi, egachijon. Mening rahmatlik onam boʻlgʻanda bekning bir soʻziga toʻrt soʻz bilan javob berar edilar, toʻrt soʻz bilan.
Oynuqsa. Rost, rost. Zamona oxir boʻlgʻay. Odamlardan boturlik ketgan. Oh shoʻrimiz qursun, xolasi! Norxolaning esiga Tursunbibi keladir. Uy tomonga qaragʻandan soʻng oʻrnidan turadir.
Norxola. Egachijon, bir oz toʻxta. Men uning ogʻziga suv tomizib chiqay.
Oynuqsa. Bor, xolasi, bor. Boyoqishdan xabar olib chiq.
Norxola uyga kirib kasalning ogʻziga suv tomizib chiqadi.
U chiqqancha Oynuqsa piyolaga choy suzib, ichib turadir.
Norxola. Bechora, Tursun opa!
Oynuqsa. Qalay?
Norxola. Koshki oʻgʻli boʻlsa edi.
Oynuqsa. Shuni demaysanmi, xolasi. Uyi kuysin, baloga yoʻluqsin boy. Hammamizni yigʻlatib qoʻydi. Shu janjaldan qaytgʻanimdan beri avliyolarga borib, bosh uraman. Yigʻlayman, shu boydan bizni qutqaring, deb yalinaman, hech nima boʻlmaydir.
Yana u oʻz ishida, biz oʻz qaygʻumizda. Oʻzining uchta xotuni bor. Uchi ham yosh. (Norxolaga yaqinlashib, juda ahamiyat berib.) Aylanay, uchalasi ham oʻynash olar ekanlar uyga!..
Norxola. Nima boʻlar edi, deysan. Hammalari ham murdor!
Oynuqsa. Uchta xotuni bor. Shularni tuzuk tuta olmaydir. Yana mening bittagina olmos qizimgʻa koʻz tikdi. Bu qanday insof! Bizning dodimizni eshitadirgʻan yoʻqmi? Oʻrgulay xolasi, xabaring bor, shu qurgʻur janjaldan keyin juda qoʻrqub qoldim. Oqsoqolning soʻziga kirib oxir qizimni xizmatchi qilib boygʻa qoʻydim...
Norxola. qoʻymay iloj nima, egachijon, iloj nima? Oqsoqol shularniki boʻlsa, imom shularniki boʻlsa... iloj nima? Xudoning oʻzi bizni gʻazabiga olgan.
Oynuqsa. Mana emdi qizimgʻa kun koʻrsatmaydir. Boyning oʻzi nega menga tegmaysan, deb urar ekan, xotunlari nega boy seni olmoqchi, deb soʻkar ekanlar. Nima qilishimni bilmay qoldim. Koshki bu kunimda Arslon bilan Botur boʻlsa edilar.
Norxola. Ular boʻlsa edi, bu badbaxt damini chiqarolmas edi. Shuning uchun ularni qamatdi-da.
Koʻr Hasan keladir.
Hasan. Qani, xola, kasalingiz qalay?
Norxola. Bir oz tinchib qoldi. Hasanboy, nima qilasizlar? Qishloq odamlarida jon bormi? Shu Arslon hammamizga keraklik yigit edi. Hammamizga yaxshilik qildi. Bu kun oʻzi qamoqda, onasi oʻlim yotogʻida, mening bolam ham bekorga yotadir. Bu nima hol? Biror iloj qilib boʻlmaydirmi?
Hasan. Nima qilay?! Qishloq ham nima qilsun?! Kuchimiz kimga yetadir?! Bek ovga chiqqan, shu kecha boynikiga qoʻnar ekan. Buni eshitib oqsoqolgʻa bordim. “Boyga vosita boʻling. Shularning gunohini Bekdan soʻrab olsinlar”, dedim...
Oynuqsa. Baraka top, Hasanboy!
Hasan. Oqsoqol gapni uzil-kesil qilib aytdi. Arslon yerini boygʻa sotmaguncha qutulolmaydir, dedi.
Oynuqsa. Uyi kuysin, koʻzi tuproqqa toʻlsun. Shugina yerni ham olmoqchimi?
Xasan. Men oʻyladim. Baribir, yerni sotmay iloj yoʻq. Hali ularni qamoqdan chiqargʻanda ishkil bogʻi, xizmat haqi istaylar. (Uydagi kasalni koʻrsatib.) Bu boyoqish oʻlib qolsa, goʻr-kafan chiqimlari bor. Bular uchun koʻb pul kerak. Mana, men uni oʻylab, oqsoqolga, hay, yerini sotdiramiz, dedim.
Norxola. Bechorani yersiz qilib qoʻymanglar, Hasan ukam.
Hasan. Toʻxtang, xola, hali shunday deyaylik. Boy rozi boʻlib, bekdan ularning gunohlarini soʻrab olsin. U yogʻini yana koʻrarmiz. Boyni koʻndira olsak, yerni emas, uyni sotarmiz.
Norxola. Uysiz qanday qiladir u boyoqish?!
Hasan. Nima demakchisiz? Pulsiz qutulib boʻlmaydir!
Norxola. Hay, ishqilib, shularni qutqar, oʻrgulsin xolang!
Oynuqsa. Baraka top, Hasanboy. Yaxshiki, sen bor ekansan...
Hasan. Oqsoqol borib, boyni koʻruptur. Boy ham rozi boʻluptur. Shu kecha gunohlarini bekdan tilab olsa, erta borib ikkalasini-da keltirarmiz.
Tursunbibi yangidan talvasaga tushadir, ingraydir.
Uning ingrashini eshitgach, uchovlari ham uyga kiradirlar.
Norxola suv tomizadir, kasalning talvasasi kuchayadir, ingrab oʻzini har tomonga ura boshlaydir.
Norxola qoʻli bilan imlagach, Hasan bilan Oynuqsa kasalni yotoqda berk tutadilar.
Norxola suv tomizadir.
Sahna. Birinchi koʻrinishning xuddi oʻzi.
Tursunbibi yotoqda, holi qolmagʻan, koʻkrakdan nafas olib talvasasiz yotadir. Uning yonida Norxola.
Yangigina kelgan Oynuqsa boshidagi choponini eshikka osib, uyga kirmakda.
Oynuqsa (uyga kirib). Tursun opam qalay, xolasi?!
Norxola (umidsiz). Bu kun holi bitgan. Qara, yakka nafasga tushgan! Shu kun tirik qolsa edi...
Oynuqsa. Hasan qani? Kechagi ishlardan xabari bormi? Kecha bek kelgan edi-ku.
Norxola. Kecha bek kelgan. Boy biznikilarning gunohini soʻragan. Bek “xoʻb” degan. Bu kun ertalab Hasan, oqsoqol ham Qudrat boyvachchaga bir yasovul qoʻshib qoʻrgʻon- ga yuborgan.
Oynuqsa. Tilingdan oʻrgulay, xolasi! Shu kun keladirlar, desang-chi!
Norxola. Kelsalar kerak.
Oynuqsa. Bir oz tomoq qilib qoʻymaysanmi? Boyoqish yigitlar kelib yesunlar.
Norxola. Kim tomoq pishiradir? Men boʻlsam, buning yonidan qimirlayolmayman. Oʻturganim oʻturgan.
Oynuqsa. Men pishira qolay!
Norxola. Hasan oʻz uyida osh qildiradir. Har kun menga ham uyidan keltirib beradir. Kasalga yogʻning hidi yoqmaydir, deb bunda tomoq pishirmayman.
Oynuqsa. Toʻgʻri deysan, xolasi! Kasalga yogʻ hidi yoqmaydir! Oʻla qolay, men shuni oʻylamapman.
Norxola (kasalga suv tomizadir). Holi yomonlashib boradir.
Oynuqsa. Shu kun tirik qolsa edi, balkim oʻgʻlini koʻrib jon olar edi.
Norxola (umidsiz). Bular ham kelmay qoldilar!
Shu topda koʻcha eshigidan bir loʻli xotin qoʻlida tayoq, yelkasida non xaltasini koʻtarib kiradir.
Loʻli. Qani, yaxshilar. Xayr qiling. Kim bor bu uyda? Qani, yomon koʻz tegmasin. Xayr qilsunlar, yaxshi bibilar. Bahovutdin yor boʻlsin.... Eski koʻylaklardan bittasini bering bizga.
Norxola. (Oynuqsaga.) Egachijon, ana u sufrada non bor, olib bersang-chi! Oynuqsa turib, tokchadagi sufradan non oladir.
Loʻli. Eski koʻylaklardan bittasini bering, duo qilamiz, yaxshi bibilar!
Oynuqsa (nonni chiqarib berib.) Biz oʻzimiz kambagʻal kishilar, bizda eski koʻylak boʻlsa, oʻzimiz kiyarmiz.
Loʻli. Unday demang, sizga nima boʻlubdur. Qarang, yuzingizdan nur yogʻib turadir...
Oynuqsa. Ana u machit yonidagi boyning hovlisiga boring, koʻb narsa beradi.
Loʻli. Nima qilaylik anda?! Bizga unday boylar kerak emas, kambagʻal boʻlsin-u, koʻngli sof boʻlsun, onajon, gʻoyibingiz bormi? Kasalingiz bormi? Men folgʻa boqaman. Bir eski koʻylak bering: folgʻa boqib, koʻnglingizdagilardan xabar beraman.
Oynuqsa. Folgʻa ham boqasanmi?
Luli. Juda yaxshi fol koʻraman...
Oynuqsa (Norxolaga). Folga boqtirsak-chi, xolasi?!
Norxola. Qoʻy, nima qilasan, egachi!
Loʻli. Bir koʻylak bering, folingizga boqay, folim toʻgʻri chiqmasa, koʻylagingizni qaytarib oling, onajon!
Oynuqsa. Aylanay xolasi, yoʻq dema, chiq, bir folga boqsunlar!
Norxola (umidsiz). Hay, mayli.
(Uydan chiqadir. Yoyilgan qop ustiga oʻturadir. Oynuqsa uning yoniga oʻturadir.)
Oynuqsa (Loʻligʻa). Qani, keling!
(Loʻli xolaning yoniga kelib, xaltasini yerga qoʻyib oʻturadir.)
Loʻli. Qaysilaringizni koʻray?!
Oynuqsa (Norxolani koʻrsatib). Mana shu kishini.
Loʻli. Otingizni ayting, onajon!
Norxola. Norxola!
Loʻli (oʻz qoʻligʻa qarab gapiradir). Norxolaning follari, holu avhollari, baxtlari toʻq boʻlsin. Qaygʻulari yoʻq boʻlsin. Norxolamni xafa koʻrdim, ahvollarini soʻrdim. Gʻoyibingiz bormi? Kasalingiz bormi? Qaysi bittasini koʻray?
Norxola. Ikkalasini ham koʻring!
Loʻli. Ikkalasini ham koʻrdim. Ikkalasini ham soʻrdim, bittasi kasal, bittasi gʻoyib, deylar. Bir yoshgina odam koʻrinadir, bu kim? Yuzi oydek, qoshlari yoydek, koʻzlari qora, sochi qora, yigit deyaymi, qiz deyaymi?..
Norxola. Topdingiz, mening oʻgʻlim boʻladir, shuni koʻring.
Loʻli. Bu yigitning rangi oʻchgan, oʻzi juda xafa. Bir narsani oʻylaydir, bir narsa uchun qaygʻuradir, qaygʻusi bekor, bu yigitga davlat yor, baxtida uch nikoh bor, bittasi yaqinda boʻladir, toʻy narsalari tayyor.
Oynuqsa. Koʻrsang-chi, qachon keladir?
Loʻli. Boya aytdim-ku. Yigit juda xafa. Tezrak sizning yoningizga kelmakchi boʻlib turadir, biroq bir-ikki kishi qoʻymay turadirlar. Yoʻli ochiqdir. Bir kunda, deyaymi, bir hafta deyaymi, bir oyda deyaymi, bir yilda deyaymi. Yigit kelib qoladir. Yoʻlga chiqqan. Xayr qiling, xudoyi qiling.
Oynuqsa. Ilohi, baraka top, loʻlixon, tuproq olsang, oltun boʻlsun, hammasini topding! Koʻrsang-chi, kasalimiz sogʻayadirlarmi-yoʻqmi?
Loʻli. Topgan boʻlsam, bering koʻylakni!
Norxola. Koʻylak-ku yoʻq, pul beraman.
Loʻli. Hay, bering qani! (Norxola uyga kiradir.)
Oynuqsa. Hay, aytaber san!
Loʻli. Toʻxtang, onajon, nazrimizni olaylik. (Norxola kasalning yostugʻi ostidan bir roʻmolcha chiqarib, tishi bilan tugunni eshib, ikki tanga oladir, roʻmolchani tugub joyiga qoʻyadir.) Nazrni tuzuk qiling, onajon!
Norxola uydan chiqib, joyida oʻlturadir.
Norxola. Qani, ayt qolganini!
Loʻli. Nazrimizni bering.
Norxola. Ayta ber, haqingni yemayman.
Loʻli. Kasalingiz ogʻir, tez sogʻayar deb boʻlmaydir, buning uchun bir qashqa qoʻy yo bir qora tovuq keltirsangiz, qon qilaman, soʻngra sogʻayar.
Norxola. Menda qoʻy nima qilsun!
Loʻli. Hay, qoʻy boʻlmasa, tovuq toping, onajon, qonsiz boʻlmaydir.
Norxola (pulni berib). Hay, ma, pulni ol, boshqa bir kelganingda tovuq topib qoʻyarmiz.
Loʻli. Shu topda yoʻqmi? (Joyidan turib, xaltasini koʻtaradir.)
Norxola. Yoʻq.
Loʻli. Hay, qoʻrqmang, kasalingiz oʻlmaydir, umri uzun ekan, tovuqni topib qoʻying, erta kelib, qon qilarman.
Norxola. Hay tuzuk. Loʻli chiqib ketadir.
Oynuqsa. Aylanay xolasi, domla-imomni borib keltiray-chi? Dam solsunlar. Shu kishining nafaslarini juda pok deylar.
Norxola. Baraka top, ilohi! Borib keltir, qaydan topasan u kishini?
Oynuqsa. Uylaridan topaman. U kishi har vaqt uylarida.
Norxola. Bor, keltir, egachijon, bor! Oynuqsa (joyidan turib, uydan chiqib, choponini boshiga oladir). Men darrov domlamni keltiraman. (Chiqib ketadir.)
Norxola (yolgʻiz). Mulla kishi, sadagʻasi ketay, nafaslari pok. Nafaslari yoqib, umrini bir-ikki kun uzaytib qoʻysalar ham ajab emas. Mulla degan paygʻambarning noiblari boʻlar ekan. Sadagʻasi ketay xudoning. Shu boyoqishni oʻldirmay qoʻysa, nima boʻlar ekan-a? (Birdan ogʻziga bir narsa keladir.) Toʻxtang, domla uchun pul tayyorlab qoʻyay. (Kasalning yostiq ostiga qoʻlini uzatib, tugulgan roʻmolchani chiqaradir.) Yaxshikim, boyoqish Hasan bor ekan. Arslonning ekinlarini ishlab, sotib unga-da, menga-da bir oz pul berib turadir. Shu yaxshi kishi boʻlmaganda, ekinlar ham xarob boʻlardi-yu, bizlar ham!.. (Roʻmolchaning tugunini tishi bilan yeshib, ikki tanga olib, yonidagi piyolaga qoʻyadir.) Ikki tanga basdir domlamga... Ha, kambagʻal odamdan shunisi ham bas.
(Roʻmolchani tugub joyiga qoʻyadir.)
Shu topda Oynuqsa kampir koʻcha eshigidan kirib qichqiradir.
Oynuqsa. Bormisan, xolasi. Domla keldilar! Sen bu yoqqa chiqaqol, domla kirib oʻqusunlar!
Imom (koʻchadan tovushini chiqaradir). Yuzlarini yaxshigina yopingiz, oxir damda koʻzimiz nomahramgʻa tushib qolmasin.
Norxola malla chodirni kasalning boshigacha tortib qoʻyib, chiqar ekan.
Oynuqsa qichqiradir.
Oynuqsa. Sadagʻalari ketay, domlamning soʻzlarini eshitdingmi? Yuzini yaxshigina yopib chiq!
Norxola uydan chiqib, ayvon tagida turgan Oynuqsaning yoniga keladir.
Uning boshidagi choponining yarmisini oʻz boshigʻa tortadir.
Norxola. Kiring, domlajon, uy boʻsh.
Imom. Bismillohir rahmonir rahim. (Koʻcha eshigidan kiradir.) Xudo shafo bersun, xudo shafo bersun, xudo shafo bersun.
(Uy eshigiga kelgach, kovishini yeshib, yana bir “bismilloh” bilan uyga kiradir. Kasalning bosh tomonidan oʻturub, pichirlab, bir narsa oʻqub.) Suf!!!! (Yana bir oz pichirlagandan keyin.) Suf!!!! (Yana bir oz pichirlab.) Suf!!!!
Norxola. Oʻrgulay, domlajon, nazringizni piyolaga qoʻygan edim.
Imom. Xoʻb, xoʻb. (Piyoladagi tangani olib, kissasiga soladir. Qoʻlini koʻtarib.) Hay, xudo shafo bersun, Ollohu akbar. (Qoʻlini yuziga surtub, joyidan turadir, uydan chiqib, kavshini kiyar ekan, soʻylaydir.) Bukun Arslonboy bilan Boturboy ham keladirlar, Tursunbibi ham yaxshi boʻlub qolar.
Norxola. Nafasingizdan oʻrgulay domlajon.
Imom. Issiqqina choy ichira bering, terlab ochiladir. Qoʻrqmang.
Norxola. Hay, sadagʻangiz ketay, hay.
(Imom chiqib ketgach, Norxola bilan Oynuqsa choponini eshikka osib, uyga kiradirlar. Norxola kasalning yuzini ochadir.) Bechora Tursun opam tamom boʻlayozgʻan!
Oynuqsa. Bir oz suv tomizsang-chi!
(Norxola suv tomizadir. Kasal birdan qattiq talvasaga tushadir. Ikkalalari tutib saqlaylar. Oynuqsa kasalning oyoqlarini tutib koʻradir.)
Xola-ey, oyoqlari muzdek boʻlgʻan!
Kasal sekin-sekin susayib jon chekisha-chekisha.... oʻlib qoladir.
Norxola (yigʻlab). Tamom boʻldi! Ikkalalari birdan qichqirib, “Voy, opajon, voy! Oʻgʻlungni koʻrolmay qoldingmi, voy?! Oʻgʻlungga nima deymiz?” “Gʻarib oʻlgan opam!” “Murodiga etmagan opam!” deb yigʻlaydirlar.
Oynuqsa. Nor, buni tuzuk yotqizib, jagʻini bogʻlash kerak.
Norxola joyidan turadir.
Yovosh-yovosh yigʻlab, mixga osilgan boʻz parchasini oladir.
Ikkiga yirtib, yarimtasi bilan oʻlikning jagʻini bogʻlaydir.
Shu topda koʻcha eshigidan Arslon bilan Hasan kiradirlar.
Arslon qamoqdan chiqqani holda. Koʻrolmadim onamni!
Hasan (qichqiradir.) Norxola, chiqsang-chi! Nima gap?
Norxola bilan Oynuqsa: “Mana keldilar”, deb yugurib yigʻlab chiqadirlar.
Norxola (Arslonga yopishib). Onangni yoʻqotding, bolam, seni koʻrolmay ketdi, bolam, gʻariblikda oʻldi, bolam.
Arslondan boshqalari qichqirib yigʻlaydirlar.
Arslon (oʻzining koʻz yoshlarini artadir). Emdi mening onam sen boʻl, (yigʻlab) sening oʻgʻling men boʻlay!
Norxola (Arslonning bu soʻzidan seskanib). Nima? Hali Botur qani? Ayt, mening oʻgʻlum qani? Uyga ketdimi? Sizdan keyin qoldimi?
Hasan qattiq yigʻlaydir.
Arslon. Onajon, bizdan ilgari bordi. Onam bilan bordi. Botur oʻrtogʻim rahmatigʻa qovushti.... (Yigʻlaydir.)
Norxola. (Arslon soʻzini bitirmasdan, oʻzining koʻkragiga ikki qoʻllab ura-ura qichqiradir). Bolam ham oʻldimi? Voy, bolam, meni olib ket, bolam.....
(Yiqiladir, Arslon bilan Hasan yigʻlab uni yerdan koʻtarib, uyga kirgizadirlar.)
Sahna. Arslonning uyi. Oynuqsa, Norxola, Hasan, Arslon oʻturgʻanlar.
Xotunlar esa (motam) kiyimlari kiygan.
Arslon kesik, qisqa jumlalar bilan gapuradir, boshqalar tinglaylar.
Arslon. Mana shu holda uch yarim oy qamoqda yotdim.
Shul uch yarim oyda besh yoʻla bizni suv tashimoqqa chiqardilar.
Uch yoʻla chiqqanimda oʻrtogʻim Boturni koʻrdim.
Toʻrtinchi, beshinchi yoʻla koʻrmadim.
“Mening oʻrtogʻim bor edi, nega chiqmaydir” deb soʻradim, javob oʻrnida soʻkdilar.
Balkim ozod boʻlgandir deb oʻylagan edim.
Soʻngra oʻzimni qamoqdan ozod qilamiz, deb chaqirib, bor-yoʻgʻimni talab qilgʻanlarida Boturning oʻlim xabarini berdilar.
Undan burun onglaganim yoʻq edi.
Norxola (tizzasiga urib). Bolam, voy bolam. (Yigʻlaydir.)
Arslon. Ona, mening onam, sening bolang oʻlgʻan. Biz onasiz qolgʻan bir yigit bilan bolasiz qolgʻan bir xotun. Necha kun burun sening oʻgʻling oʻldi, bu kun ertalab men onamni koʻmdim. Ikkalamiz ham kimsasiz, gʻarib. Ikkalamizga ham zulm oʻtgan. Bundan soʻng yigʻlashlarni qoʻya ber. Men sening oʻgʻlung boʻlay, sen mening onam boʻl.
Norxola. Oʻrgulay bolam. Men hamisha seni oʻgʻlum deganman. Botur tirik boʻlganida ham u kichik oʻgʻlum, sen katta oʻgʻlum eding. Emdi esa kichik oʻgʻlumni yoʻqotdim. (Yigʻlaydir.) Yolgʻiz sen qolding.
Arslon. Yigʻlama, ona. Oʻchimizni olmay qolmasmiz. (Hasanga.) Hasan aka, sizda aqcha bormi?
Hasan. Bor, yer pulingdan yuz qirq tanga, qolganini oʻzing topshirding. Burungi puldan yuz yigirma tanga qolgʻan edi (chiqarib), bundan yigirma tangani kecha chiqim qildim. Mana bu ikki yuz qirq tangasi menda qolgʻan.
(Arslonga beradir. Arslon qogʻoz aqchalarni qoʻlida tutadir. Oynuqsaga gapuradir.) Oynuqsa bibi, hali Toʻlgʻunni boynikiga olib ketdilar, dedingmi?!
Oynuqsa. Ha, bolam, boya aytdim-ku. Uylari kuysun, birgina qizimni qoʻlimdan tortib oldilar. Sizlarni qamaganlaridan soʻng bir yarim oygacha qizginamni koʻkragimga bosib saqladim. Biroq qoʻymadilar. “Yana qamaymiz, yana qiynalarsan”, deb qoʻrqitdilar. Hammasiga shu oqsoqol sabab boʻldi, bolam.
Arslon (oʻylaydir). Oh, Toʻlgʻun, seni mendan mangulik ajratdilar, seni mendan butunlay oldilar. Ajratganlarning, olgʻanlarning jazolarini beraman. Biroq senga bundan keyin erisha olmayman. (Oynuqsaga soʻylaydir.) Oʻsha kun seni ham biz bilan qamoqqa buyurib soʻngra qutqarib olgʻanlari shuning uchun edi. Men shunday boʻlurini oʻsha kun onglagan edim.
Oynuqsa. Uyi kuysun, goʻrida tinch yotmasin boy. Mening birgina olmos qizimni tortib oldi. Koshki shu vaqt sen boʻlarding, qizimni ajratib olarding.
Arslon (oʻrnidan turib). Hali ham ajratib olarman. (Hasangʻa.) Hasan aka, men emdi shu uyda, sizning orangizda yashayolmayman.
(Hammalari shoshqin qarab tinglaydilar.) Men shu kun chiqib ketaman. Shu Mansurboydan borib “dod” deyman, kim dodimni eshitsa, shunga boraman. (Norxolaga qarab.) Boturning oʻchini olaman. (Oynuqsagʻa.) Toʻlgʻunni undan qutqaraman. Boshqa qishloqdagʻilarni ham tinchitib qoʻyaman shundan.
Hasan. Biroq sening oramizda boʻlishing yaxshi edi, Arslon! Qilma bu ishni!
Arslon. Orangizda shunday qola bersam, yana bir kun tutib qamaylar. Soʻngra mening ham qamoqda oʻlgʻanim xabarini eshitarsiz.
Oynuqsa. Emdi biz oʻlaylik, sen yasha, sen bizni koʻmib qoʻy, bolam.
Arslon. Mening qamoqda oʻlib qolurimni istamasangiz, shu kun chiqib ketishim kerak. (Uyning tokchalarini axtarib, tugulgan bir roʻmolchani olib ochadir. Eski bir qogʻoz chiqarib, Hasangʻa beradir.) Hasan aka, bu hovlining xati. Buni senga beray. Sen oʻz hovlingni sotib, mening hovlimga kelib tur. Men qaytib kelgach, boshqa joy toparman. (Norxolaga.) Mana bu yuz ellik tangani sen ol.
Oʻzingga chiqim qil (beradir). Oynuqsa bibi, mana bu toʻqson tangani sen ol. Men yaqinda Toʻlgʻunni qutqaraman. Yana sizga pul ham topib yuboraman. Hay, keling, emdi siz bilan koʻrushib qoʻyaylik. Meni joʻnatib qoʻyingiz.
Hammalari turib qiy-chuv yigʻlab, Arslon bilan oʻpushadirlar.
Parda tushar.
Sahna. Mansurboyning katta xotuni boʻlgʻan Zaynab oyimning uyi. Katta bir qalin gilam bilan toʻshalgʻan. Bir tomonida ikki katta sandiq.
Bittasining ustida koʻrpalar, bittasining ustida choponlar qoʻyilgʻan.
Eshiklar ochiq Toʻlgʻun uyni supurib turadir.
Uy axlatlarini xokandozga olib, eshikdan tashqari qoʻyadir.
Supurgini irgʻitib tashqariga tashlaydir, oʻrnidan turib belini toʻgʻrilab gapuradir.
Toʻlgʻun. Uy supuraman, oʻtin yoraman, sigir sogʻaman, soʻkish eshitaman, tayoq yeyman!
Onamni bu yerlarga oyoq bostirmaylar.
Haftada bir-ikki yoʻla oʻzim borib koʻrardim, kecha uni ham qatagʻon qildilar.
Gunohimni bilmayman. Oʻzim bulargʻa yomonliq qilgʻanim yoʻq.
Huv, ana u kun machit oldida boyning qoʻlidan qochgʻan edim-ku, gunohim shumi ekan, desam: bu gunoh uchun soʻksa, boy soʻkadir, oyimlar(ni) nechun soʻkadirlar?
Qaysi kun onamdan soʻradim: “Sen bulargʻa bir gunoh qilgʻan edingmi?”, dedim. “Yoʻq”, dedi.
“Bular nega meni qiynaydirlar?”, desam, “ular xizmatchiga shunday qarashadirlar”, dedi.
Bir kun bularning bittasini oʻzimdan rozi qilolmadim.
Uf, koshki meni ham Arslonim bilan birga eltib qamasa edilar.
Arslon bilan qamoqda yotmoq bular bilan bogʻchalarda yurishdan yaxshi.
Joʻraning tovushi. Qochinglar, oʻtun ketirdim! Oyilar, nari turinglar!
Toʻlgʻun (uyda turib). Kira ber, hech kim yoʻq, kira ber!
Joʻraning tovushi. Xoʻb, mana kirdik.
Toʻlgʻun (oʻzi). Shu katta uyda mana shu yigitdan tuzukrak odam yoʻq.
Koʻngli bor, hech kimning koʻnglini ranjitmak istamaydir.
Soʻkulib, tayoq yeganim kunlarda qanday qilib-da meni ovutmoqqa, meni yigʻlatmaslikka tirishadir.
(Uyalib.) Meni sevadir-da, biroq Arslondan boshqa kimsani istamaganimni bilgani uchun gapurmaydir.
Oh... hamma kishilar shunday boʻlsa edilar...
Joʻraning tovushi. Oyilar qayda?!
Toʻlgʻun. Boqqa oʻtdilar. “Shunda choy ichamiz” dedilar.
Joʻra uyga kiradir.
Joʻra (Toʻlgʻunga bir oz qarab turgandan keyin). Qalay, bu kun urushqonlari yoʻqmi seni?!
Toʻlgʻun. Yoʻq, hali!
Joʻra, kecha boy meni soʻkub, “Bundan keyin soʻramasdan hech qayoqqa bormaysan” dedi, eshitdingmi?
Joʻra. Oʻzim shunda oʻturgan edim-ku.
Toʻlgʻun. Nima uchun munday dedi, bilmadingmi?
Joʻra. Bilmadim, sen ketgach, menga ham aytib qoʻydi, “Toʻlgʻunni hech qayoqqa borishga qoʻyma”, dedi. Bilasanmi, bir yaxshi xabar bor. Meni qaygʻurtdi, boy bobomni vahimaga soldi, seni quvontiradir!
Toʻlgʻun. Jon Joʻra, aytsang-chi, qanday xabar?
Joʻra. Oʻzim ham shuni senga aytgali keldim. Bilasan-mi, Arslon kelgan!
Toʻlgʻun (erksizcha ikkala qoʻlini koʻkragiga bosadir-da, birdan Joʻraning borligini oʻylab, uyaladir). Qutulganmi? Qachon kelibdir?!
Joʻra. Kecha keldi.
Toʻlgʻun. Bechora, onasining oʻlimi ustiga kelgan-a.
Joʻra. Onasining joni chiqqach, eshikdan kirgan ekan. Bu kun onasini koʻmdirdi.
Toʻlgʻun. Botur ham keldimi?
Joʻra. Botur qamoqda oʻlgan ekan!
Toʻlgʻun. Voy, boyoqish yigit... Norxolamga toʻzum bersin emdi!
Joʻra. Hay, men ketay. Oyilar kelib, yana bir janjal chiqaradirlar.
(Qaytadir.)
Toʻlgʻun. Joʻra! (Joʻra qaytib qaraydir. Toʻlgʻun uyalib gapiradir.) Oq koʻngildan senga bir soʻzim bor.
Joʻra (silagan bir tovush bilan). Ayt.
Toʻlgʻun. Soʻzimni qaytarmaysanmi?
Joʻra. Ayt, qaytarmayman.
Toʻlgʻun. Borib, Arslonni koʻrib, mening holimni onglatib qoʻysang-chi, shu balodan qutulishim uchun bir yoʻl izlab senga aytsin.
(Joʻraning ogʻir oʻylagʻanini koʻrgach, telbalanib.) Qilmaysanmi? Mening shu soʻzimni qaytarasanmi?!
Joʻra. Toʻlgʻun, seni qaygʻudan qutqarish uchun har ishni qilaman. Bilasanki, men seni sevganman.
Toʻlgʻun. Joʻra, men boshqa kishiga...
Joʻra. Toʻxta, soʻzimni bitiray. Men seni sevdim. Biroq sening Arslonni sevganingni bilaman, shuning uchun seni injitmadim. Aytsa eding, oʻzim ham seni qutqara olardim. Hali ham sening yoʻlingda har qanday ish boʻlsa qilaman. Biroq sening ishing toʻgʻrisida Arslon bilan gaplashmakka (yuragini koʻrsatib) mana bu koʻnmaydir.
Toʻlgʻun (umidsiz). Hali shu ishni qilmayman, desang-chi?
Joʻra. Toʻxta. (Bir narsa oʻylab.) Sening roziliging uchun boshqa bir ish qilay. Aytganlaringni borib onangga aytay. Onang Arslongʻa aytsin.
Toʻlgʻun. Yoʻq, onamga aytma. U oʻzidan qoʻrqadir.
Joʻra. Hay, boʻlmasa, Norxolaga aytay.
Toʻlgʻun. Mana bu yaxshi, Norxoladan aytib yubor. Javobini senga shu ketirsin.
Joʻra. Tuzuk, emdi men ketay. Sen uy ishlarini qil. (Ketadi.)
Toʻlgʻun (yolgʻiz). Mana, Arslon qutuldi. Emdi u meni qutqaradir (koʻrpachalarni solib). U mening munda qamoqda turganimni bilsa, bir nafas turmaydir. Meni koʻradir. Meni qutqaradir. Zaynab oyi bilan Sharofatxonning gapurishib, kulishib kelganlari eshitiladir.
Zaynab tovushi. Qani, toʻxtang, hali bu qizni chaqiraychi, nima qilib turadir. Toʻlgʻun!
Toʻlgʻun. Labbay.
Zaynab tovushi. Supurdingmi uylarni?! Zaynab, Sharofat uyga kiradirlar.
Toʻlgʻun. Ha, ayajon, ikkala uyni ham supurdim.
Zaynab. Barakalla qiz, bizning uylarimizni yaxshilab supuraber, boy boboga xotun boʻlib borganingdan keyin sening ham uyingni yaxshi supuradirlar. Zaynab bilan Sharofat uyatsizcha kuladirlar.
Toʻlgʻun (ezilgan bir holda yalinadir). Ayajonim, murodingizga yeting, bunday gaplarni aytmang!
Sharofat. Oʻl, uyatsiz qiz! Oʻzingdan kattaning gapini qaytarib nima qilasan?!
Toʻlgʻun. Oyijonim, yomon gap bilan odamni ezib nima qilasiz?!
Sharofat. Senga nima dedilar, qani yomon gap?! Boy bobo kabi semizgina bir erga chiqsang, yomonmi?! Ikkalasi kuladir, Toʻlgʻun eziladir.
Toʻlgʻun. Men hali er istamadim-ku!
Zaynab (achchigʻlanib). Er istamasang, nima deb kelding? Kelganingda, onang senga: “Borsang, kelin boʻlasan”, demadimi? (Yana kuladirlar. Toʻlgʻun yigʻlaydir.) Yoʻqol koʻzimdan, shum qiz, uyimda yigʻlab turma, yoʻqol!
Toʻlgʻun mazlum bir asabiylik bilan chiqib ketadir.
Sharofat (Toʻlgʻunning ketidan qarab qolgʻandan soʻng). Boy ham seni olgach, boʻlib qolar oʻzi. (Kuladilar.)
Zaynab. Shum qiz uyimda yigʻladimi, koʻnglim qoralanib qoladir. Shumligʻi oʻz boshiga ursun, ilohi.
Sharofat (kulib). Bunday demang, boyga yomon boʻladir.
Zaynab. Boyingiz ham qursin, tuturuqsiz, kunda bir xotun olib nima qilar ekan bu!
Sharofat. Men falonchiga borib, fol ochtirdim. Qurgʻur darrov topib aytdi. “Boyimiz uylanmoqchilar”, dedi. “Tezlik bilan bu yangi xotunladan ajratmasak, sizlarga yomon boʻladir”, dedi.
Zaynab. Siz nima qildingiz?!
Sharofat. Ikki yuz tanga pul soʻradi, berdim. “Uch kunlik bir oʻlik xotunning kallasini topib keltiring”, dedi. Uni ham goʻristondan topib yubordim. Emdi qirq kecha-kunduz duo oʻqib, har kuni shu kallaga qirqta igna suqar ekanman. Qirq kun toʻlgʻach, shu xotun kasal boʻlib oʻlar ekan.
Zaynab. Shul ikki yuz tanga basmi? Yana pul deydirmi?
Sharofat. “Duoning ta’siri koʻrilib, xotungina kasal boʻlgʻach, yana yuz tanga ketirasiz. Boʻlmasa, duo undan sizga qaytadir” dedi. Yarmini siz berasiz-de.
Zaynab. Albatta, beraman. (Esnaydir.)
Sharofat. Uyqungiz keldi chogʻi.
Zaynab. Shu kecha sira uxlamadim. Bir oz uxlaymi, deyman.
Sharofat (oʻrnidan turib). Hay, men ham bir oz uxlayman. Kechqurun borib, folchidan xabar olamiz. Siz ham borasiz.
Zaynab (esnab). Borsam boʻladir.
Sharofat (turib ketar ekan). Boring, koʻnglingiz ochiladir.
Zaynab. Oʻrtoqjon, eshiklarimni yopib ketingiz.
Sharofat. Hay. (Uydan chiqib, eshiklarni yopib ketadir.)
Zaynab (yolgʻiz). Loʻli xotin, meni tushunmaydir, deb oʻylaysan. Juda yaxshi bilaman. Toʻlgʻunni jodu qilib oʻldirgʻandan soʻng meni ham shunday qilib oʻldurmakchi boʻlarsan. Uni qilolmaysan. Mening ham duochi, joduchilarim bor. Aytsam, darrov sening jodularingni oʻzingga qaytarib qoʻyadilar. (Oʻylab.) Lekin oʻlik boshigʻa qilinadigan jodu juda yomon boʻladir. Iloji yoʻq, oʻldiradir. Mening otamni ham dushmanlari shunday qilib oʻldirgan ekanlar. (Joyidan turib, eshik orasidan tashqarigʻa qarab.) Peshin namozini oʻqib kelmakchi edi, kelmadi-ku (oʻturadir), kelsa soʻray-chi, oʻlik boshiga igna suqib oʻqishni bilarmikan, bilsa-ku, ish katta, darrov aytaman, Sharofatning jodusi oʻziga qaytsin. Sharofatning jodusi bilan Toʻlgʻun oʻlsa, mening jodum bilan Sharofat oʻladir. Ikkisidan ham qutulib qolaman.
(Shu topda uyning eshigi ochiladir. Boshiga paranji, qoʻliga chachvon olib bir xotun kiradir. Zaynab oyim uni koʻrgach, irgʻib turadir.)
Keldingmi? (Uning paranji, chachvonini oladir. Paranjidan xotun emas, salla-choponini qoʻltugʻiga olgan domla-imom chiqib qoladir.)
Imom (chachvon-paranjini Zaynab oyimgʻa bergach, darrov choponini kiyib, sallani oʻrab gapuradir.) Ha, aylanay, keldim, bir oz kech qoldim chogʻi.
Zaynab. Yaxshi, oʻzingiz bilasiz!
Imom. Oʻrgulay oyimxon.
(Sallasini oʻragach, oʻturadir. Zaynab oyim ham oʻturadir. Imom fotiha oʻqib, yana soʻzida davom qiladir.)
Oqsoqolimiz xatmi qur’on qilgan ekan, borib ozgina qur’on oʻqidim-da, “Kasal boʻldim, qolgʻanini uyda oʻqiyman”, deb javob olib keldim. Boy bobom yoʻqmi?
Zaynab. Boy bobongiz yoʻq, boʻlsalar ham bu yoqqa kelmaylar. Qoʻrqmang.
Imom. Aylanay, qoʻrqmayman-u, biroq koʻrib qolsalar, tuzlarini koʻb yeganmiz, yaxshi boʻlmaydir.
Zaynab. Tinch oʻtira bering. Kelmaylar-da, koʻrmaylar-da!
Imom. Hay, sadagʻangiz ketay, berirak kelsangiz-chi. Juda uzoq oʻtiribsiz-ku. (Zaynab nozlanib imomgʻa yaqinroq oʻturadir.) Bay, bay, bay, bu kun judayam ofat boʻlibsiz. Xudo yomon koʻzdan asrasin. (Duo oʻqib, dam soladir.)
Zaynab. Xabaringiz bormi? Qishloqqa yangi duochi chiqqan.
Imom (Zaynabning qoʻlini tutib.) Oʻrgulay, kim ekan u?
Zaynab (nozlanib). Bir xotun.
Imom. Sadagʻangiz ketay. Xotunning yaxshisi boʻlsa mana shunday oʻtqizib, sadagʻasi boʻling, yomoni boʻlsa, u dunyogʻa joʻnata bering. Duo-muosining mazasi boʻlmaydir.
Zaynab. Duolari yaxshi ekan.
Imom. Duoni biz, erkaklar qilamiz, oʻrgulay!
Zaynab. Jodu ham qilar ekan.
Imom. Joduni mana bu qop-qora koʻzlaringiz qiladirlar.
Zaynab (itob bilan). Quruq gaplarni qoʻyib, meni tinglasangiz-chi!
Imom (Zaynab oyimning qoʻlini oʻpib). Xoʻsh, aylanay, marhamat qiling.
Zaynab. Siz ham oʻlik boshiga igna suqib, oʻqiy olasizmi?
Imom. Uxuv... xuddi oʻzimdan chiqqan, mening rahmatlik otam hajga borganda, bu duoni Shomi sharifning Hinduston degan shahridan oʻrganib kelgan edilar, uni mendan boshqa hech kim bilmaydir.
Zaynab. Yolgʻon aytmang. Haligi xotun bilar ekan.
Imom. Sadagʻangiz ketay, men yolgʻon aytmayman. Yolgʻon aytsam, duomning ta’siri ketadir. Oʻsha xotungina yolgʻon aytibdir.
Zaynab. Bir kishi shu oʻlik boshi bilan jodu qilib qolsa, siz uning jodusini oʻziga qaytara olasizmi?
Imom. Yolgʻiz oʻziga emas, ota-bobolariga ham qaytara olaman.
Zaynab. Hay, toʻxtang. Men aytsam, oʻlik boshi bilan bir kishiga jodu qilasizmi?
Imom. Darrov qilaman. Kimga qilay, ayting, oʻrgulay!
Zaynab. Kichik kundoshim Sharofatxon-chi?
Imom. Ha, nima boʻldi unga?
Zaynab. Ana shu haligi jodu xotunga borib, oʻlik boshi berib, menga jodu qildirgan.
Imom (yasama bir qaygʻu bilan). Voy, badbaxt, voy, badbaxt! Sadagʻangiz ketay. Men shu quruq jonimni sizning yoʻlingizda koʻrganman. Darrov borib, badbaxtning jodusini oʻziga qaytaraman.
Zaynab. Ham jodusini qaytarasiz ham oʻziga ayrucha jodu qilasiz.
Imom. Xoʻb, boʻlubtur, aylanay. Az doʻst yak ishorat, az mo basar davidan.
Zaynab. Shu ishga ertadan boshlaysizmi?
Imom. Xuddi ertadan boshlayman, oʻrgulay! Emdi keling, shu qop-qora koʻzlaringizdan bir oʻpay.
Zaynab oyim boshini imomning koʻkragiga qoʻyib, oʻzini uning ixtiyorigʻa qoʻyadir.
Imom uning koʻzidan juda yaxshilab oʻpgan chogʻda tashqaridan boy bilan Joʻraning tovushlari eshitiladir.
Boyning tovushi. Joʻra, hoy, Joʻra!
Imom, Zaynab telba boʻladirlar.
Joʻraning tovushi. Labbay!
Imom (oʻrnidan turib). Xudo urdi meni, qaysi goʻrga boray emdi?
Zaynab (esini yigʻib). Qoʻrqmang. Oʻturing.
Boyning tovushi. Mollarning tagini supurdingmi?
Juraning tovushi. Hozir supuraman, boy bobo, hozir!
Boyning tovushi (uyga yaqinlashadir). Padaringga nalat, tez boʻl, supur!
(Imom qoʻrqadir. Boy eshik oldiga keladir.) Oyim, bormisiz?
Zaynab oyim oʻrnidan turib, eshik yonigʻa boradir.
Uydan chiqmay gapuradir.
Boy eshikka yaqin keladir.
Zaynab. Borman, bor. Hay, kirmang, qoʻnoq bor!
Boy. Kim bor?!
Zaynab. Xolamlar kelgan edilar.
Boy. Hay, unday boʻlsa, men mehmonxonada oʻturay.
(Qaytmoqchi boʻladir.)
Zaynab (imomning holigʻa qarab, kulib). Xolamlar sizni soʻraydirlar. “Boy bobom, qalay, yaxshimi” deylar.
Boy. Xudoga shukur, oʻzlaridan soʻraylik. Oʻzlari qalay? Omon-esonmi, nechun biznikiga oz keladirlar. Sizni sevmaylar chogʻi!
Zaynab. Yoʻq, sevadirlar-ku. Emdi ishlari koʻb-da.
Boy. Dunyoning ishi bitmaydir. Tez-tez kelib ketsinlar.
Zaynab (imomga qarab kulib). Sizni yana uylanar ekansiz, deb eshitibdirlar.
Boy. Yoʻ...gʻe...
Zaynab. Xudo xohlasa, yangi xotunlarini ham kelib koʻraman, deylar.
Boy. Yoʻ...gʻe.... Shul borlarini kelib koʻra bersinlar. Emdi yangisini olishga kuch yoʻq, qoʻying bu gaplaringizni! Xolani kechasi saqlab qoling.
Zaynab. Men boya shuni aytdim, "yoʻq" deylar.
Boy. Nechun? Qolsalar, yaxshi boʻladir-ku?
Zaynab. Ishlari koʻb ekan. Bu kecha qoʻnoqlari boʻlar ekan, meni ham chaqiralar, boraymi, yoʻqmi?
Boy. Albatta, boring, siz boring, ular kelsinlar. Dunyoning shunday borish-kelishlari bor-ku. Hay, emdi men mehmonxonada oʻturaman, siz xolangiz bilan gapurishib oʻturingiz. (Qaytadir.)
Zaynab. Hay. (Boy uzoqqa borguncha qarab turadir. Soʻngra birdan sakrab, kulib imomning yoniga kelib oʻturadir.) Nega muncha qoʻrqasiz?!
(Kuladir.)
Imom. Oʻrgulay, oyimxon, sadagʻangiz ketay, yuragim yorildi. Oʻla yozdim. Uf!
Zaynab. Nima boʻldi?! Sizni oʻldirdilarmi?
Imom. Sadagʻangiz ketay, boyning shuncha tuzlarini yeganman, pullarini olganman. Bir koʻrib qolsalar, yaxshi boʻladirmi?!
Zaynab. Qoʻrqmang. Kelib koʻrishlarini bilsam, sizni munda saqlaymanmi?! Keling, emdi oʻynab-kulaylik bir oz.
Imom. Ey, oʻrgulay. Bugun menga ruxsat bering, juda qoʻrqdim. Hafsalam ham qolmadi.
Zaynab (achchigʻlanib). Oʻtura bering, hali oʻlganingiz yoʻq-ku!
Imom. Oʻrgulay, oyimxon, sadagʻangiz ketay. Oʻturishga toqatim qolmadi. Bu kecha xolamga boraman, deb oʻzingiz kelingiz, ham duoga boshlaymiz, ham suhbat qilamiz. Oʻrgulay, menga ruxsat beringiz!
Zaynab. Hay, tuzuk. Men bir ozdan keyin xolamgʻa boraman, kechasi unikidan chiqib sizga qoʻnaman. Hali duo uchun oʻlik boshini qanday topamiz?
Imom. Aylanay. Siz hech tashvish chekmang. Men oʻzim topib qoʻyaman. Ikkalasi ham oʻrinlaridan turadirlar. Imom salla-choponini chiqarib qoʻltigʻiga oladir, paranjini boshiga soladir-da, quchogʻini ochib, Zaynab sari yuradir.
Imom. Koʻzlaringizdan oʻrgulay. Shu yuzginangizdan bir oʻpib olay.
(Zaynabni quchoqlab oʻpadi.)
Sahna. Birinchi koʻrinishdagi uy. Oʻrtada qalin koʻrpachalar ustida par yostiqlarga tayanib Mansurboy uzanib yotadir.
Qudrat choy suzib beradir.
Toʻlgʻun boyning oyoqlarini uqalaydir.
Yonlarida katta bir shamdonda sham yonadir.
Bir ozdan keyin Joʻra keladir.
Boy (Jurani koʻrgach). Ha, domulla kelmadimi?
Joʻra. Domullani yomon sanchiqlari tutqon ekan, hech yurolmayman deydilar.
Boy. Qurgʻur hiyla qilibdir.
Qudrat. Yoʻq, ota, bu kun oqsoqolning xatmi Qur’oni bor ekan, domulla ham bor edilar. Bir oz oʻturib, “Kasal boʻldim, qolganini uyimda oʻqiyman”, deb chiqib ketdilar. Oʻzlari kasal.
Boy (Joʻraga). Hay, ket, eshiklarni yaxshigina bekit, koʻppakni yeshib yubor. Oʻzing darrov uxlama.
Joʻra. Xoʻb. (Chiqib ketadir.)
Qudrat. Ota, Arslon kecha kelib bu kun ketibdir-ku! Toʻlgʻun es qoʻyadir.
Boy. Qayoqqa ketibdir,
Qudrat. Bilmasam, onasini koʻmgandan keyin “Emdi men qishloqda turmayman”, deb uyini Koʻr Hasangʻa bagʻishlagʻan, yeridan ortib qolgʻan pullarini Norxola bilan (Toʻlgʻunni koʻrsatib) buning onasiga bergan, oʻzi chiqib ketgan.
Boy. Yaxshi boʻluptur, qishlogʻimiz bir muttahamdan qutulubtir. (Toʻlgʻunning bu soʻzlarga es qoʻyib, uqalashni unutkonini sezgan boy uni oyogʻi bilan tepadir.) Nima boʻldi senga, hali ham koʻnglingni uzmadingmi?! (Tepishdan yiqilgʻan Toʻlgʻun turib, tez-tez uqalaydir.) Chiq, yoʻqol, ket! (Toʻlgʻun chiqib ketadir. Boy oʻgʻliga gapuradir.) Qayoqqa ketgani ma’lum emasmi?
Qudrat. Hech kimga aytmabdir.
Boy. Lekin shuning yerlarini xoʻb arzon oldik-a.
Qudrat (hovliqib). Ota-chi, men shu sakkiz yuzga ham olmasdim. Yetti yuzlargʻa tushirmakchi edim, Oqsoqol qoʻymadi. Shuni olasiz deb turdi.
Boy. Ha, yaxshi qilibsan, oʻgʻlim. Yeri sakkiz yuzga arzon. Yaxshilik bilan sotmoqchi boʻlsa edi, ikki ming tangaga olardim. Hali uning vasiqasi sendami?
Qudrat. Tokchaga qoʻygan edim.
Boy. Ol shuni! (Qudrat yuksak bir tokchadan vasiqani olib, keltirib boyga beradir. Oʻzi oʻlturadir. Boy vasiqani ochib, oʻrta yeridan shul forsiycha soʻzlarni oʻqiydir.) “Furuxtam ba bay’i botiy, ba totiy shar’i chor tanob zamini korami haq va mulki xudamroki... ” (vasiqani qatlab oldiga qoʻyadir.) Qudrat, tur, vasiqalarning hammasini keltir! (Qudrat borib sandiqni ochib, oq bir xalta chiqaradir. Boyning oldiga keltirib qoʻyadir. Boy toʻgʻrilab oʻtiradir. Xaltani agʻdaradir. Yerga koʻp vasiqalar toʻkiladir. Boy har bittasini ochib koʻradir. Ba’zisining oʻrtasidan haligi forsicha “Faruxtam... tanop” soʻzlarini oʻqib qoʻyadir. Bittasiga kelgach, oʻgʻliga koʻrsatadir.) Mana shu toʻrt tanopni ham arzon olgan edik.
Qudrat. Qaysi toʻrt tanob bu?
Boy. Sultonniki-chi!
Qudrat. Ha, u juda yaxshi yer. (Yana vasiqalarni koʻrib, qatlab qoʻyishda davom qiladir. Yana bir vasiqani olgach, oʻgʻliga koʻrsatadir.) Mana bu yer butun oltin. Buni haligi Ahmadni onasidan hij olgan edim.
Qudrat. Shu kampir ham juda yomon edi-a, ota.
Boy. Yerimni sotmayman, deb qanday dodlar, faryodlar qildi.
Qudrat. Eshon, qozigʻa ham borgan edimi?
Boy. Eshon, qozigʻa, bekka borib koʻb tirishdi. Biroq, men gapimni oʻtkarib, yerni oldim-da. (Vasiqalarni qatlab, xaltagʻa soladir. Arslondan olgʻan yerning ham vasiqasini shularning ustiga qoʻyadir.) Xudoga shukur, oʻgʻlim. Ishqilib ancha davlat yigʻdim. Men oʻlgandan keyin navira, aviralaringizgacha yetadir. Ishqilib nobud qilmay, saqlasangiz boʻlgʻani.
Qudrat. Bunday gaplarni aytmang, ota, menga sizning tirikligingiz kerak.
Xuddi shu topda koʻcha tomonidan shovqin-suron eshitiladir.
“Shayton, aldovchi, tort, chiq, qoʻyma, boyni chaqir” degan tovushlar chiqadir.
Ota-oʻgʻil shoshib bir-birlariga qaraylar.
Boy. Bu nima gap?
Qudrat. Bilmasam!
Boy. Meni ham chaqiralarmi?
Qudrat (tinglab). Ha, mana, sizdan ham gap bor chogʻi!
Boy (xaltani olib, oʻgʻliga beradir). Ma, buni joyiga qoʻy. (Kudrat xaltani olib, yugurib borib sandiqqa qoʻyadir.) Bekit! Ochgʻichni menga ber!
(Qudrat bekitib, ochgʻichni otasiga beradir. Boy ochkichini u yon-bu yonga yashirmoqchi boʻlgʻan chogʻda Joʻra kiradir. Koʻchadagi shovqin davom etadir.)
Qudrat (Joʻraga). Nima gap?
Boy. Kimlar qichqiradir?
Jura. Boy bobo, qolqagʻa koʻb kishilar kelib, qichqirib turalar, qopqani och, deylar.
Boy. Kim ekan ular?!
Joʻra. Shu qishloq odamlari, oralarida oqsoqol ham bor.
Oqsoqolning oʻzi meni chaqirib: "Qoʻrqma, eshikni och, boyga arzimiz bor" dedi.
Bir kishini qiynab ketirganga oʻxshaylar.
Boy. Kim boʻlar u?!
(Qudratga qaraydir.)
Qudrat. Arslon biron yomon gapurgan boʻlsa, shuni qiynab ketirganlardir.
Boy (Joʻraga). Och qopqani, kelsunlar-chi! (Joʻra yugurib chiqadir.)
Qudrat. Men ham chiqaymi?!
(Joyidan turadir.)
Boy. Nima qilasan chiqib?
Qudrat. Bilib kelaymi, dedim-da.
(Tovushlar yaqinlashadir.)
Tovushlar: — Boyning oʻzi koʻrsin! — Albatta, koʻrsin! — Qani, nima qiladir! — Boy uygʻoqmi? — Uygʻoq ekan. — Uxlagan boʻlsa, uygʻotamiz!
Boy (Qudratga). Oʻtura ber. Oʻzlari keldilar!
— Boy bormi? Tovushlar xuddi eshik oldida: — Uygʻoqmi bor? — Kira bersang-chi! — Shoshma, soʻrab kirish yaxshi-da. Boy (tovushini chiqaradir). Kela beringlar, nima gap?! — Mana, uygʻoq ekan, kir!
Oqsoqol, kiring.
Eshikdan oqsoqol kiradir.
Oqsoqol. Salom alaykum.
Oqsoqoldan keyin Toʻraqul, Tursun, Koʻr Hasan, Oynuqsa, Norxola ham boshqa qishloqlilar kiradirlar.
Koʻr Hasan bilan Toʻraqul domla imomni ushlaganlar.
Norxola bilan Oynuqsa boshlariga chopon olgʻan, chachvon-paranjiga yopilgan Zaynab oyimni ushlaganlar.
Boy (shoshqin). Ha, oqsoqol, nima gap, bular kim?!
Oqsoqol. Hech gap emas, boy bobo.
Boy. Xoʻsh!
Oqsoqol. Endigina uxlab yotgan edim. (Qishloqlilarni koʻrsatib.) Bular kelib, uygʻotdilar. “Domla-imomimiz uyiga bir yomon xotunni oʻynashlikka chaqirgan” deydilar. Bizning qishloqda bu gap yoʻq edi. Bu nima balo ekan, deb bordik. Xotunginaning kim ekanini bilib olmoq uchun (Oynuqsalarni koʻrsatib) mana bular ham kelib qoldilar. Hammamiz bosib, mullaning uyiga kirdik. (Zaynabni koʻrsatib.) Mana shu xotungina bilan yotgan ekanlar, ikkalasini ham tutib ketirdik.
Boy domla-imomga qaraydir.
Imom uyalgan boʻlib, boshini bukib, yerga qarab, qimirlamasdan turadir.
Boy. Bu xotun kim ekan?!
Oqsoqol. Taqsir... Uyalaman aytishdan.... Bu kishi oyimiz ekanlar.
Boy (telbalanib). Oying kim sening?!
Oqsoqol. Taqsir... ana u.... boybachchamizning volidalari, deylar!
Boy (qichqiradir). Ha!
Hasan (oqsoqolgʻa). Uyalib nima qilasiz, oqsoqol! Emdi uyalish vaqtimi?! (Boyga) Boy bobo, bu kishi xotuningiz, imomning quchogʻidan tortib chiqardik biz!
Boy (imomga qarab.) Voy panalat kofir! (Yigʻlab.) Bu nima qilganing?! Imom yerga qarab turgʻani turgʻan, qimirlamaydir.
Oynuqsa. Boy bobo, oʻz xotunlaringizni berk tutolmaysiz-u, boshqalarning qiz-kelinlarini zoʻrlab tortib olasiz. Bu qanday gap? Oʻz xotiningiz yotlarning quchogʻida...
Boy (birdan qichqirib Oynuqsaning soʻzini kesadir). Kes tovushingni! Panalat kampir! Sen nimaga gapurasan! (Oʻgʻliga.) Ur, oʻldir bu panalatni. Qonini oʻzim beraman!
(Oʻzi ham urmoqchi boʻladir. Qishloqlilar hujum qilib qichqiradirlar.)
Tovushlar: — Oʻturing, boy! — Boy, jim turing!
Xasan. Boy, gunohsiz odamlarni oʻldirib, qonini berish chogʻi emas. Xotuningizni oʻynash bilan tutib keltirdik. Bularni oʻldiring. Qonlarini ham hech kim tilamaydir!
Boy. Nima deysiz menga?! Keltiribsiz, yaxshi qilibsiz, baraka toping. Erta ikkisining ham jazosini beraman. (Qudratga.) Bolam, tur, onangni narigi uyga eltib, qoʻl-oyoqlarini bogʻlab qoʻy. (Imomni koʻrsatib.) Bu koʻrnamakni ogʻilgʻa tiqib qamab qoʻy. Erta Bekka eltib, jazolarini berdiramiz. (Qishloqlilargʻa.) Yaxshiliqlaringizga rahmat! Yaxshi ish qildingiz. Bunday yomon kishini imom qilib qoʻyishimizgʻa hayronman! Erta yaxshi bir kishini topib, imom qilamiz.
Oqsoqol (qishloqlilarga). Turing emdi, ishimiz bitdi, ketamiz, turing! Hay, boy bobo!
Qishloqlilar: Boy bobo, xay! — Hay, yaxshi qoling, boy! — Tinch yoting, boy!
Boy. Salomat boʻlinglar. Qilganingiz xizmatni unutmayman men!
(Bitta, bitta chiqib ketadirlar. Oqsoqol eng soʻng chiqmoqchi boʻladir.) Oqsoqol, siz toʻxtang! (Oqsoqol toʻxtaydir.)
Oksoqol (oʻturadir). Uf... Hay, padariga nalat imomning.
Boy. Boshlab sening padaringga nalat, ahmoq!
Oqsoqol (shoshqin). Nechun, men nima qildim?!
Boy. Men boʻlmasam, shular seni oʻldirib, goʻshtingni yeydilar. Bilmaysanmi?!
Oqsoqol. Bilmagan koʻr boʻlsun, boy, men nima qildim?!
Boy. Panalat, shu ishni bilgʻan ekansan, sekingina kelib, menga xabar bermaysanmi? Shuncha odamni yigʻib, meni rasvo qilgʻaning nima?!
Oqsoqol. Shu ishni men qilgʻan boʻlsam, xotunim taloq boʻlsin. Men hammadan keyin xabar topdim. Men chiqqanda ish qoʻldan ketgan edi, boy!
Boy. Kim qilgʻan bu ishni?!
Oqsoqol. Men hammadan keyin chiqdim. Ishni qilgʻan Arslon.
Boy (qichqirib). Yolgʻon!.. Koʻrnamak.... Arslon chiqib ketib yoʻqolgʻan. Qishlogʻimizda Arslon yoʻq, kimni aldaysan?!
Oqsoqol. Gapni tinglang. Men ham Arslonning ketib qolgʻanini eshitgan edim. Biroq shu kecha, mana shu janjal ustida oʻzim koʻrdim!
Boy. Qanday qilib yana keladir u?!
Oqsoqol. Gapurishga qoʻymasangiz, qanday qilay?!
Boy. Hay, ayt, qani, nima boʻlgʻan?
Oqsoqol. Arslon qishloqdan chiqib ketmagan ekan. Ul bir narsa poylab yurganga oʻxshaydir. Bu kishining imomga borib kirganini qanday qilib koʻrgan, qishloq odamlariga xabar bergan. Bu kishining yuzini tanib qoʻymoq uchun kampirlarni chaqirgʻan. Imomning uyiga qorovullar qoʻyib, soʻngra menga kelganlar. Menga oyim ekanlarini bildirmadilar. “Imomingiz bir yot xotun bilan yotadir” dedilar. Borib, ikkalasini tutqonimizdan keyin haligi kampirlar koʻrib, Zaynab oyim ekanini aytib qoʻydilar. Men hech iloj qilolmay qoldim. Yoʻqsa, oʻldirsalar ham bu ishni qilmayman, boy bobo! Siz meni bilasiz-ku!
Boy. Unday esa, bu Arslon menga bir yomonlik qilmoqchi boʻlib yuradir, desang-chi!
Oqsoqol. Men shundan qoʻrqaman. Erta qoʻrgʻonga borib, Bekka ayting, uning ilojini qilsunlar.
Boy. Hali oʻzi qayoqqa ketdi?
Oqsoqol. Bilmadim, uyiga borgandir.
Qudrat keladir.
Boy. Hay, sen ket, oqsoqol!
Oqsoqol. Xoʻb (Joyidan turib, chiqib ketadir, boy yana yostiqqa yostanadir).
Boy. Nima qilding, oʻgʻlim?
Qudrat. Ikkovini ham qamab qoʻydim. Onam duoga borgʻan edim, deydir.
Boy. Gap boshqa ekan bolam! Bu ishlarni Arslon qilib yurar ekan.
Qudrat. Arslon ketgan-ku.
Boy. Ketmagan ekan. Bizning ketimizga tushgan, shuncha odamni onangning boshigʻa yigʻib borgʻan shu ekan.
Qudrat. Kim aytdi?!
Boy. Oqsoqol oʻz koʻzi bilan koʻrgan.
Qudrat. Unday boʻlsa, ertaga u itni topib oʻldirib tashlamasam boʻlmaydir! Uning bu oʻyini yaxshi boʻlmadi.
Boy. Erta bekka borib aytaman, ilojini qilsin.
Qudrat. Siz oʻzingizning beklaringizni koʻra bering. Men oʻz hisobimni oʻzim baravar qilaman.
Boy (javob bermay, bir oz oʻylanib turgandan keyin), Toʻlgʻunni chaqir, yotoqlarni tuzsin.
Qudrat. Nima qilay chaqirib, sizning yotoq tuzuk, menikini oʻzim tuzataman.
Boy. Hay, mayling, bolam. Yotogʻingni tuzat. Soʻngra chiqib, u yoq-bu yoqlarni koʻr, qopqadan xabar ol. Joʻrani uygʻotib qoʻy, uy eshiklarini berkit.
(Boy soʻzini bitirgancha Qudrat turib, sandiq ustidagi koʻrpalardan oʻziga yotoq tuzishga tirishgan boʻladir. Boy oʻylab turadir.)
Nega men shuni qutqardim?
Boturgʻa oʻxshab qamoqda oʻlib ketgani yaxshi emasmi edi?!
(Qudrat eshikka chiqadir.)
Ahmoq oqsoqolning soʻziga kirib, shuni qutqardim.
Mana bugun boshimga balo boʻldi.
U shu qilgan ishi bilan qolmaydir.
Bu qilgʻan ishi nima?!
Menga juda katta ziyon emas-ku!
Xotunimni uch-toʻrt kun shunda bogʻlab qoʻyaman.
Imomni saharlab qochiraman, bundan keyin bu qishloqda koʻrinmasin.
Qishloqlilarni qoʻnoqqa chaqirib, yogʻli bir palov yediraman, bu ish shu bilan tamom.
(Bir oz oʻylab.) Lekin ana u badbaxt turmaydir.
Boshimgʻa bir yomon hangama chiqarmay qoʻymaydir.
(Qudrat tashqari tomondan uy eshiklarini yopadir. Oʻzi yonidagi eshikdan kirib, hamma eshiklarni zanjirlaydir).
Erta tezdan borib Bekni koʻrish kerak-da, shu badbaxtning ilojini qilish kerak.
Qudrat (eshiklarni zanjirlagandan keyin). Ota, shamni oʻchiraymi?!
Boy (birdan ayiladir). Xabar oldingmi?
Qudrat. Har tomonni koʻrdim, xotirjamlik. Joʻrani ham uygʻotdim.
Boy (boshini yostiqqa qoʻyib yotadir). Hay, oʻchur!
Qudrat shamni oʻchiradir.
Oʻzi yeshinib yotoqqa uzanib uxlaydir.
Ikkovi ham butunlay uxlagandan keyin yuqori eshikning bir pallasi tagidan sekingina koʻtarilib, keyinga olinadir-da, oʻgʻri qiyofasida Arslon kiradir.
Arslon (ikkalasiga ham tuzukrak qaraydir). Uh.
Ikkisi bir yerda tutildi, ilon bilan ilonbachcha.
Ikkisining ham boshini ezaman.
(Maxsining sogʻidan uzun pichogʻini chiqarib, boyning boshigʻa boradur.)
Koʻzing yerga toʻymadi.
Mana yer tagiga ket!
Pichogʻini boyning xuddi koʻkragiga uradir.
Boy boʻgʻiq bir tovush bilan yarim sakrab yiqiladir.
Arslon uni bosib turadir.
Boyning tirpinib jon chekishidan Qudrat uygʻonadir.
Bir narsani koʻra olmagach, gugurt chaqadir, Arslonning oʻz tomoniga kelganini koʻrgach, qichqirmoqchi boʻladir.
Biroq tutiladir.
Bir-ikki boʻgʻiq tovush chiqargʻach, Arslon yetishib, qoʻldan tutadir.
“Kel, otang chaqiradir” deb boyning gavdasi tomon tortadir.
Qudrat uning pichogʻiga jon hovli yopishadir.
Ancha talashdan keyin Arslon pichogʻini uning qoʻlidan qutqarib koʻkragiga uradir.
Arslon. (Qudrat “voh” deb yiqilgʻach, uni boyning gavdasi uzra yotqizadir.
Belini toʻgʻrilab, oʻliklarning jon chekishiga qaragʻandan soʻng uzoqlarga tikilib.) Botur, sening oʻchingni oldim.
Qishlogʻimizni ham qutqardim! (Bot chiqib ketadir.)
Parda tushar.