Abdurauf Fitrat korpusi

Abulfayzxon — Buxorodagi oʻzbek xonlarining soʻnggisi; qirq-ellik yoshlarinda.
Ulfat — xonning xoʻjasaroyi (haram boshligʻi); qirq-ellik yoshlarinda.
Davlat toʻqsoba — xonning yaqin xizmatchilarindan.
Qozi Nizom — Buxoroning qozi kaloni. Ellik-oltmish yoshlarinda.
Hakimbiy — xonning inogʻi, soʻngra otaligʻi; ellik-oltmish yoshlarinda.
Rahim qoʻrchi — soʻngra toʻqsoba, soʻngra otaliq. Hakimbiyning oʻgʻli; oʻttiz-qirq yoshlarinda.
Mir Vafo — Rahimxonning hukmronlik tarixiga bagʻishlangan “Tuhfai xoniy” asarining muallifi. Hakimbiyning odami, ellik oltmish yoshlarinda.
Donyolbiy — Hakimbiyning ukasi; qirq-ellik yoshlarinda.
Ibrohim inoq — soʻngra otaliq; oltmish-yetmish yoshlarinda.
Togʻayqulbek — mangʻit beklaridan.
Xoʻja Kalon — mashhur xoʻjalardan.
Oxund — Buxoroning katta mullasi.
Nodirshoh — Eron shohi.
Rizoqulixon — Nodirshohning oʻgʻli.
Mirzo Mahdi — shohning bosh kotibi.
Aliqulixov, Husaynxon, Ahmadxon — Eronning qoʻshun boshliqlari.
Abdumoʻminxon — Abulfayzxon oʻgʻli, 15 yashar.
Yoʻldosh, Ergash — qalandar kiyimlik tilchilar, Hakimbiyning odamlari. Qorovullar, xizmatchilar, jallodlar, cholgʻuchilar.
Kecha. Buxoro arkinda. Abulfayzxonning uyi shohona toʻshalib, bezangan.
Oʻrtada osilgan muhtasham “Chil chirogʻ”ning butun shamlari yonib turadir.
Uyning oʻrtasinda, kichkina kursichaning ustindagi shamdonchada yonib turgan shamning oydinligʻi ostinda Ulfat xoʻjasaroy, Mir Vafo ham Qozi Nizom taxta oʻynab turalar.
Tashqarida cholinib turgʻan cholgʻular bir ozdan keyin sekinlashar, soʻngra bitar.
Qozi Nizom. Kisht! (Bir dona surar.)
Mir Vafo. E... otimiz ketdi-ku! Ulfat. Podshohi olam eson boʻlsalar, yana ot topilar.
Qozi Nizom. Tangri xoqonimizga esonliq bergay.
Ulfat. Omin (bir dona surar).
Mir Vafo. Shu kecha tushimda xoqonimizni koʻrdim, boʻz bir otgʻa mingan, qoʻllarinda qilich, yiroqlargʻa qarab turgʻanlar edi.
Qozi Nizom. Xudo xohlasa, yiroq yerlargacha borib, koʻb oʻlkalarni olarlar.
Ulfat. Nafas muborak, omin.
Mir Vafo. Kisht! (Bir dona surar.)
Qozi Nizom. Mana, emdi ish qiyinlashdi!
Hammalari taxtaga tikilalar.
Abulfayzxon ichkari uylaridan juda ogʻir bosib chiqar, oʻtirganlarga qarab yurar, hammalari turub qoʻl qovushturalar.
Abulfayzxon. Qani, kim kuchli?
Ulfat. Xoqonimizning ikkala qullari ham yaxshi oʻynaylar.
Xon. Sen qaysi tomonda?!
Ulfat. Men xoqonimizni olqab tomosha qilib turaman, hech bir yoqqa qoʻshulgʻanim yoʻq.
Xon qaytib, katga chiqar.
Yonboshlab, bir qoʻlini boshiga tirkab uzonar.
Kuchli bir qaygʻu ostinda ezilib turgani koʻrunadir.
Mir Vafo. Kisht! (Bir dona surar. Oʻyunchilar singirlanib, taxtagʻa qaraylar.)
Xon. Kim oʻtdi?!
Ulfat. Mir Vafo qulingiz oʻtdilar.
Xon boshini qimirlatur.
Oʻyunchilar taxta boshindan turub, uyning eski yoqasindagʻi koʻrpalarga oʻturalar.
Xizmatchi kirib, taxtani hamda kursicha bilan shamdonni olib chiqar.
Xon (Qozi Nizomga). Farhod otalikni koʻrdingizmi?
Qozi Nizom. Hazratimning buyruqlari bilan borib koʻrgan edim.
Xon. Nima qildingiz?
Qozi Nizom. Otaliq qulingiz bilan uzun soʻylashdim, hazratim buyursalar, hammasini arz qilayin.
Xon. Aytingiz.
Qozi Nizom. Bordim, koʻrushdim, soʻyladim: “Siz xoqonimizning eng ishonchli qullari boʻlasiz.
Xoqonimizning muborak mijozlarigʻa yoqmayturgʻan ishlar qilar ekansiz.
Eron qoʻshuni Qarshidan qaytqondan soʻngra, sizning yurush-turushingiz boshqacha boʻlgʻan ekan”, dedim.
Xon. “Eron qoʻshunini Qarshidan qaytargʻan yolgʻuz sen emassan”, demadingizmi?!
Qozi Nizom. Uni ham aytdim. “Nodirshoh tomonidan yuborilgan qoʻshunning Qarshidan qaytishi uchun sizgina emas, Hakimbiy inoq ham koʻb tirishdilar”, dedim.
Xon. Nima dedi?!
Qozi Nizom. Otaliq qulingiz bu soʻzimga kulubgina qaradilar.
“Eron qoʻshuni ikki-uch bekninggina tirishmagi bilan yurtimizdan chiqmadi”, dedilar.
Mir Vafo. Xoqonimiz juda yaxshi biladilarkim, Nodir shoh qoʻshunining tuprogʻimizdan chekilishiga Hakimbiy inoq qullari koʻb tirishdilar. Otaliq shuni koʻrmak istamaylar chogʻi!
Qozi Nizom. Otaliq deylarkim, Eron qoʻshunini tuprogʻimizdan biz chiqarmadik, oʻzi chiqdi.
Xon. Nima... Oʻzimi chiqdi?!
Qozi Nizom. Otaliq qulingiz shunday deylar: “Eronning, — deylar — yangi toʻp, miltiqlar bilan yaroqlangʻan qoʻshuni bizning qoʻshunimizni buza olgʻan boʻlsa ham, oʻzbakning boturligʻini bilgʻani uchun, qoʻrqub tura edi. Bizga yordam uchun Xiva qoʻshunining ham Buxorogacha kelganini eshitgach, butun qoʻrqdi, ustalik bilan urushni yotquzdi-da, qaytib ketdi. Bu ishda menim-da, Hakimbiy inoqning-da ayricha xizmatimiz Xiva qoʻshuni Buxoroga kelgancha urushni uzatib turmoq boʻldi. Men Eron qoʻshunini qaytardim deb, kattalik qilmaganim kabi, xonimizdan yoshirungina Nodir shohgʻa elchilar yuborib, xabarlashib-da turmadim”.
Xon. Kim Nodirgʻa elchi yuborgan ekan?!
Qozi Nizom. Otaliq qulingizning soʻzlariga koʻra, Hakimbiy inoq shunday qilgʻan boʻlsalar kerak.
Xon. Ul menga doʻst boʻlsa, nega bukungacha qizini yubormaydir?!
Qozi Nizom. Uni ham soʻradim.
Xon. Nima dedingiz?!
Qozi Nizom. “Molimizni, jonimizni xoqoni olamning muborak oyoqlarinda qurbon qilmoq hammamizga lozimdir. Shuni qilmagʻanda, sultonimizning chin qullari boʻla olmaymiz. Siz shuncha kundan beri bittagina qizingizni tortuq qilmay turasiz”, dedim. Otaliq bu soʻzni eshitgach, yomon qizidilar. “Xonga yaxshi koʻrunmak uchun qiz qurbon qilgʻuchilar koʻb, shunlarning qizlarini oldira beringiz”, dedilar.
Xon. Oʻzi yubormaydir. Yuborgʻanlargʻa soʻz ham otadir.
Ulfat. Yomonning bir qiligʻi ortuq!
Qozi Nizom. “Biz xon hazratlarigʻa oʻzimizni qurbon qildik, emdi nomusumizni ham istamasunlar”, dedilar. Men aytdimki...
Xon (soʻzini kesib). Bas!.. Yegan tuzlar koʻr etsun uni.... Kimni tuproqdan koʻtarib, kursiga chiqarsaq, tezgina boshimizgʻa chiqmoqchi boʻladir.
Ulfat. Xoqoni olam! Unlarni yana tuproqgʻa qaytarmoq sizning qoʻlingizdadir.
Xon. Yaxshikim, bunlarning oʻlimi qoʻlimizdadir. Yoʻqsa oz zamonda bizni eshak qilib minmak istaylar!!!
Ulfat. Xoqonimizgʻa ma’lumdirkim, podshohliq qon bilan sugʻorilaturgʻan bir ogʻochdir. Qon oqib turmagan yerda bu ogʻochning qurub qolishi aniqdir.
Xon (Ulfatgʻa). Tur joyingdan. Tez ket. Besh daqiqadan keyin Farhod otaliq boshini kelturasan. Qanday istasang, shunday ishla! (Ulfat qulluqlab chiqar.) Men tinchgina turayin deb, akamni oʻldirdim. Emdi bir-ikki buzuqbosh chiqib, menim tinchligimni buzmoq istaylar! Qoʻyaman sizni!
Qozi Nizom. Xoqoni olam! Otaliq eski bir qulingizdir. Kichkinagina bir erkalik qilgʻani uchun uni oʻldirmak nechuk boʻlar ekan?
Xon (Qozining soʻzini eshitmagandek bir oz oʻylagʻandan soʻng). Farhod otaliqni eski bir qulimmi, dedingiz?!
Qozi Nizom. Hazratim karomat qildilar.
Xon. Farhod otaliq xitoy qipchoqning boshligʻidir, bilmaysizmi?!
Qozi Nizom. Hazratim yaxshi biladirlar.
Xon. El boshligʻi boʻlgʻan beklarim menga qul boʻlmaylar, unlar oʻz ellariga toyanib, tutash menga yomonliq qilmoqchi boʻlalar.
Qozi Nizom. Tavba qildim!
Xon. Buxoroda el boshliqlari boʻlmaganda, men tinchgina xonliq sura olar edim. Menim butun qaygʻularim shunlardandir. Otam sotib olgan qullar mana Ulfat bilan Davlat. Koʻringiz-chi, men chizgan chiziqdan chiqardirlarmi?
Qozi Nizom. Albatta, chiqmaylar.
Xon. Emdi kimin otaliq qilishimiz kerak, siz shuni aytingiz, boshqa gaplarni qoʻyabering!
Qozi Nizom. Tangri xoqonimizgʻa esonliq bergay. Oʻzlari yaxshi biladirlar.
Mir Vafo. Hazratim, albatta, yaxshiroq biladirlar. Mangʻitlardan Hakimbiy inoq, qalmoqlardan Jiyanqulibiy, kenagaslardan Ibrohimbiy qullari bor.
Xon. Jiyanqul boʻlmaydir. Hakimbiy bilan Ibrohim kenagasdan bittasini qoʻyarmiz. ...Toʻxta, domullo! Menim yonimda har kun maxtab turganing Hakimbiy inoq Nodirshoh bilan nechun xabarlashadir?!!
Mir Vafo. Bu soʻz toʻgʻri boʻlmasa kerak.
Xon. Boya qozining Farhod otaliqdan kelturgan xabarlarini eshitmadingmi?!
Mir Vafo. Farhod boshliq oʻzining oʻlumini bilgan boʻlsa kerak. Qutulmoq uchun shunday soʻylagandir.
Xon. Men boshqa joylardan ham eshitdim, toʻgʻri soʻyla!
Mir Vafo. Hazratim eson boʻlsunlar. Inoq qulingiz bunday ishni oʻylamagʻan boʻlsalar kerak. Menim xech xabarim yoʻq. Shuni juda yaxshi bilamankim, inoq qulingiz xoqonimizning muborak xizmatlarini har narsadan ortuq koʻradirlar.
Xon (tashqariga qarab). Toʻqsobani chaqir, kelsun. Davlat toʻqsoba kelar. Yotishda kimlar bor?!
Davlat. Ibrohimbiy bilan Rahim qoʻrchi bor.
Xon. Ikkovini ham olib kel. Soʻngra bizga bazm qilib ber! Davlat toʻqsoba chiqar. Mana shul Davlat bilan Ulfat kabi oʻnta odamim boʻlsa edi, Buxoroni tinchgina saqlar edim. Ishning yoʻllarini bilalar, teran tushunalar. Yomonliq, yogʻiylikni esa sira oʻylamaylar.
Qozi Nizom. Hazratim marhamat qilsalar, hamma qullari ham shunday ishlaylar.
Davlat toʻqsoba chagʻir bilan piyolalarni kirgizadir.
Ketindan uch tanburchi, bir rubobchi, ikki naychi, bir dafchi, bir-da oʻyinchi qiz kirarlar.
Hammalari oʻturgach, bazm boshlanadir.
Davlat uch piyoladan chagʻir tarqatadir.
Bazm bitkach, uyunchi, cholgʻuchilar qulluqlab chiqarlar.
Ulfat piyolalarni chiqarar.
Xon (juda teran bir tushunchadan ayrilib). Rahim qoʻrchi, otangiz qalay?
Rahim qoʻrchi. Hazratimni duo qilib turadirlar.
Xon. Yaqinda Erondan sizga qoʻnoqlar kelganmi?!
Rahim qoʻrchi. Hazratim karomat qildilar. Mir Vafo telbalanadir.
Xon. Kim ekan unlar?!
Rahim qoʻrchi. Qarshi urushinda Eron qoʻshunindan bir-ikki kishi bizning tomonga tutulgan edilar. Inoq otam unlarni ozod qilgʻan edilar.
Shunlar savdo uchun Buxoroga kelgan ekanlar.
Yaxshilikni unutmagʻanlarini koʻrsatgali otamni kelib koʻrdilar.
Xon. Tuzuk... Yaxshiliq, albatta, unutilmaydir. (Bir oz tuxtab.) Biz Farhod otaliqqa shuncha yaxshilik qildik, bittasini ham bilmadi. Yana bizga xiyonat qila boshladi. Eng soʻng oʻz boshini yeydi.
Rahim qoʻrchi bilan Ibrohimbiy shoshqin tinglaydilar.
Farhod otaliqni oʻrundan tushurdik. Oʻz jazosisi yaqinda koʻrar. Uning oʻrninda, Ibrohimbiy, seni otaliq qildik. Rahim qoʻrchi, senga ham toʻqsobaliq berdik. Inoq, otang ham yaqinda katta mehribonchiliq koʻrarlar.
Ikkalasi turub, qulluq qilarlar.
Ibrohimbiy. Hazratimgʻa arzim bor.
Xon. Ayt!
Ibrohimbiy. Otaliq oʻrin juda katta oʻrun, men bajara olmayman.
Xon. Nega bajara olmaysan, uning nimasi bor?!
Ibrohimbiy. Farhod otaliq kabi, oʻtkur bir odamning bajara olmagʻani bir ishni men qanday bajararman?!
Xon. Nimasi bor, nimani bajara olmaysan?!
Ibrohimbiy. Xoqonimizni rozi qilmoq juda qiyin bir ish boʻlib qolgʻan.
Xon. Nima deganing bu?! Ibrohimbiy. Shul Ulfat bilan Davlatni rozi qilmasam, siz quvonmaysiz, bu ikkisini rozi qilmoq-da mumkin emasdir.
Xon. Devona boʻldingmi?!
Ibrohimbiy. Devona emas, toʻgʻriman, toʻgʻriliqning devonaliqdan yomonroq natijalar berganini bilaman. Yana toʻgʻriliqdan ayrila olmayman, xoqonim! Shul ikki odam boʻlmagʻanda, siz Farhod otaliqni yoʻq qilmoq fikriga tushmas edingiz.
Xon (qizgʻin.) Soʻzni uzatma, qabul et!
Qozi Nizom bilan Rahim qoʻrchi koʻzlari bilan uni qabul etdirarga tirisharlar.
Ibrohimbiy. Buyrugʻingizni qaytarmoq qoʻlimdan kelmaydir, qabul etaman.
Biroq bir kun menim ham oʻlimimga hukm chiqararsiz, xoqonim!
Xon. Qabul etdingmi?!
Ibrohimbiy. Qabul etdim.
Xon. Emdi chiqib, saqlovda yotingiz. Erta bilan yorliqlaringiz chiqar.
Ikkalasi ham duo qilib, chaqib ketarlar.
Bunlar chiqgʻach, Ulfat xoʻjasaroy qizil oʻrtuq bilan oʻrtulgʻan bir taboqni koʻtarib kelar, xonning oldiga qoʻyar.
Oʻzi ikki odim keyinga borib, qoʻl qovushtirub turar.
Och ustini!
Ulfat oʻrtuqni olar, taboqda Farhod otaliqning qongʻa boʻyalgʻan oq soqolli boshi koʻrunar.
Xon (yovvoyi kulush bilan). Xo... xo... xo... eng soʻng oʻlum... oʻlum janjalimizni bitirdi. Butun janjallarni oʻlum bitiradir.
Ulfat. Xoqoni olam eson boʻlgʻaylar.
Xon. Buni chiqarib, “Chil duxtaron” qudugʻiga tashlat. (Ulfat taboqni olib chiqar.) Yeganlari tuzni oʻylamagʻanlarning jazolari shuldir.
(Qozi Nizom bilan Mir Vafogʻa.) Sizga javob emdi.
Qozi Nizom. Tangri hazratimga esonlik bergay.
Ikkovi ham duo qilib, turub ketalar.
Xon (yolgʻuz). Shul tiriklikdan-da bezdirdilar meni. (Turub yuradir.) Bir dushmanimning qoni qurumayin, yana birtasi chiqib qoladir. Bu Ibrohim ahmoq ham meni tinch qoʻymay turgʻandek koʻrinadir. Qachongacha oʻldiraman bunlarni! Ortuq hech kimning menga ishonchi qolmadi...
Bunlarning oʻzi yoʻlgʻa kelib, menga dushmanlik qilmoqni tashlasa, nima boʻlur! Yoʻq.... yoʻq. Bunlarning oʻzi yoʻlga kelmaydir. Oʻlduraman, oʻlduraman. Dunyoda birta dushmanim qolmagʻancha, qon toʻkaman. Ulfatning soʻzi toʻgʻri! Podshohliq qon bilan sugʻorilaturgʻan bir ogʻochdir.
(Ulfatning kirganini koʻrib, joyiga oʻturar).
Kel, Ulfat, oʻtur. Qanday qilib oʻldurding?!
Ulfat (oʻturar). Xoqonimizning ishlari bor, deb kelturdim. Bir uyga kirguzdim. Unda yoshurunib turgʻan ikki kishi birdan chiqib, yopishdilar. Bir oz talashgandan soʻng, yiqitib, boshini kesdilar.
Xon. Hech kim onglamadimi?
Ulfat. Kimsa onglagan emas.
Xon. Ibrohim kenagasni otaliq qilmoqchi boʻlub, oʻziga soʻyladiq. Uning ham tusi boshqacha-ku!
Ulfat. Nima dedi?
Xon. Koʻb ahmoqliqlar qildi. Sening uchun ham ma’nosiz soʻzlar soʻyladi. Hakim inoqning oʻzini otaliq qilsaq boʻlmaydirmi?
Ulfat. Xoqoni olam! Hakim inoqning Nodir, bilan xabarlashib turgʻani aniq. Shu tobda uni (ish) boshiga qoʻyib boʻlmaydir. Shuning oʻzi boʻla bersun, toʻgʻriliq bilan ishlasa, turadir. Yoʻqsa, Farhod otaliq izindan bora qoladir-da!
Xon. Ulfat, men bu ishlardan bezdim. Bu odamlarning birtasi ham menga toʻgʻri qaramaydir. Farhod otaliq yomonliq qildi. Hakim inoqning qilgʻan ishlarini koʻrub turubsan. Ibrohimni odam deb oʻylasam, bu ham buzuqqa oʻxshaydir. Qon toʻkmakdan-da bezdim. Akamni oʻldurdim. Koʻb doʻstlarimni oʻldurdim. Meni bir ota kabi asragʻan Farhod otaliqni(ng) boshini oyoqlar ostinda koʻrdim. (Koʻzlarini tutub.) Uf... koʻzlarim qongʻa toʻldi. Kechalar uxlay olmayman. Koʻzlarimni yumgʻach, butun oʻlgʻanlar, oʻldurgʻanlarim meni aylanturub olalar, siralanib, yonimdan oʻtalar. Meni qoʻrqutalar, menga kulalar!..
Ulfat. Xoqonim, bunlarni oʻylamangiz. Oʻluklarni esingizdan chiqaringiz. Yotoqqa kirgach, Qur'ondan bir oyat oʻqub yotingiz. Bunlar hammasi oʻtgusidir. Yaqinda dushmanlaringizning hammasini bitirarmiz. Hozir emdi boshqa ishlarimizni koʻraylik.
Xon. Yana nima ish?
Ulfat. Farhod otaliqning qizini kelturaylikmi?
Xon. Erta bilan kishi yuborursan. Men emdi charchadim, bir oz uxlayin. Sen ham ket, ishlaringni koʻr. Birtasini yubor, choponimni olsun. Tanburchilargʻa ayt, ikki tanburni kamoncha qilib bir “Husayniy” cholsunlar.
Ulfat. Xoʻb boʻlubtur.
Ulfat chiqar.
Xon salla, choponini chiqara boshlar.
Xizmatchi kelib, xonning salla, choponini olib, bir chetga qoʻyar.
Xonning kecha kulohini berib, shamlarni oʻchurub chiqar.
Xon kulohini kiyib, yotoqda uzanib yotar.
Tashqarida ikki kamonchining “Husayniy” cholgʻani eshitilar.
Cholgʻi sekinlanib bitgʻanda, xon uxlagʻan boʻlur.
Bir oz soʻngra xonning oʻldurilgʻan akasining xayoli qonli kafan bilan koʻrinadir.
Xon. (tushinda.) Akam... Nechun keldi...
Boʻgʻdurulgʻani, arqon boʻyninda taqilgʻani holda chiroyli bir xotunning xayoli kelar.
Yoʻqol... ket...
(Xotun xayoli xonni boʻgʻardek, unga qarab yurar. Xon talvasa qilar.)
Ket... ket!...
(Bir yigit xayoli Farhod otaliqning boshini olib kelar. Xongʻa yaqinlashar.)
Yoʻqol... kelma... Yoʻqol.... kelma...
(Xayol chekilar. Undan soʻng uchala xayol birgalashib, xongʻa hujum qilarlar. Xon kuchli talvasa bilan qichqirar.)
Voy....Urma!
(Oʻz tovushindan uygʻonib, irgʻib turar.)
Tovushin eshitgan Davlat toʻqsoba bir shamdonchani koʻtarib, yugurib kirar).
Davlat. Hazratim qoʻrqdilarmi?!
Xon (titrab turgani holda). Bir oz qoʻrqdim chogʻi! Shamni qoʻyib ket. Suv tayyorlang, tarati qilaman.
(Davlat toʻqsoba shamni qoʻyib ketar. Xon yotoqdan tushub, choponini kiyar ham soʻylar.)
Bunlar u dunyoda ham menga qarshu birlashgʻangʻa oʻxshaylar. Meni tinch qoʻymaylar, chogʻi!
(Shamni olib, boshqa uylargʻa boraturgʻan eshikdan chiqib ketar).
Parda tushar.
Oydinli bir kechada Hakimbiyning hovlisi. Terazisiz eshiklari tashqarigʻa ochilgʻan bir uyining oldinda uzun bir sufa. Sufa boʻynicha uzun bir qalin yoyilgʻan.
Koʻrkamlik koʻrpalar toʻshalgʻan.
Toʻrda pakana qurli bir kat ustida yotoq tayyorlangan.
Oʻrtadagi buyuk shamdonda sham yonadir.
Devorga bir qalqon, bir qilich, bir-da Jazoyir miltigʻi osilgʻan.
Hakimbiy yolgʻuz, yurub soʻylaydir.
Hakimbiy (tom ustidan koʻrulgan minorga qarab). Oʻlum minoridir bu! Buning koʻlkasinda yashagʻanlar oʻlumdan qoʻrqmaylar. Bu uzun minor oxiratning eng qisqa yoʻli boʻlub qoldi. Minor, Chil duxtaron, Kallaxona, Obxona, zindon.... oʻlim.... Bunlarinig hech birtasinda meni yoʻlimdan qaytararliq kuch yoʻqdir. Yotoq oʻlumi-da oʻlum, zindon oʻlumi-da oʻlumdir. Ikkavindan-da qoʻrqmam. Abulfayzxon xonligʻi Nodir shohning oyoqlari ostinda jon berayotqanda, oʻz ulushimizni olmoq kerak. Shuni olarmiz. Shu kecha Chorjoʻydan oʻgʻlum qaytadir. Erta Nodir shoh qoʻshuni bosib keladir. Shu kecha bilan erta kurashimizning soʻng daqiqalaridir. (Mir Vafoning kelganini koʻrmay.) Bu odamlar qayoqqa ketdilar. Kurashning soʻng daqiqalarini bila turub, haligacha kelmaylar.
Mir Vafo. Keldik, bek!
Hakimbiy. Nima gap?
Mir Vafo. Kurashning soʻng daqiqasini bilgʻanimiz uchun hammamiz yugura, chopa ishlamoqdamiz.
Hakimbiy. Erta Nodirshoh qoʻshunining kelish xabarini olarsiz.
Mir Vafo. Bilamiz!
Hakimbiy. Nimalar qildingiz?
Mir Vafo. Odamlarimni har tomongʻa yerlashturdim. Hakimbiy devorga osilgʻan miltiq bilan oʻynab topgʻaydir. Shu kecha Buxoroda chibin uchsa, menga xabari keladir. Koʻrulgʻusi kishilarni ham koʻrdim. Juborgʻa borib Xoʻja Kalon bilan koʻrishdim. Butun fikringizga qoʻshuldilar. Oʻzlari ham Qozi Nizom bilan sizga keladirlar. Xon tomonida ikki-uch mullalardan boshqa kishi qolmadi. Qozi Nizom bizga qoʻshulgʻach, unlarning-da bir chaqaliq bahosi qolmas.
Hakimbiy. Arkda nimalar bor?
Mir Vafo. Ark oʻzining oʻyun-kulgusiga berilgan, ichib yotgan edi. Biroq Rahim toʻqsobani Chorjoʻyga yuborishingiz xonning mazasini qochirgʻan. Rahim toʻqsobani yoʻlda yoʻq etmak uchun, Forobgʻacha kishilar yubordilar. Bu ishning bitganini xabar olgach, bizga ham hujum qilib, sizni tutub qamagʻandan soʻng, oʻzlari Nodir shohgʻa qarshu chiqib, urushar ekanlar.
Hakimbiy. Bu pilonlarning zamoni oʻtkan emdi. Rahim toʻqsoba-da, men-da unlarning tuzoqlarigʻa tushmaymiz. Togʻayqulbek bilan Donyolbiy kelarlar. Xoʻsh, ikkingiz birda keldingiz? (Salom berisharlar).
Togʻayqulbek. Kelmaylikmi?
Hakimbiy. Yomon bir tush koʻrgan boʻlgʻaysiz.
Togʻayqulbek. Koʻrdik, koʻrdik.
Hakimbiy. Qani oʻturingiz. Tushingizni eshitaylik.
Hammalari oʻturarlar.
Togʻayqulbek. Men emas, bu kishi koʻrganlar. (Kular.)
Donyolbiy. Kulushni qoʻying, gapga keling!
Hakimbiy. Qani gapiringiz-chi!
Donyolbiy. Aka, shu Nodir shoh deganingiz odam har kun Buxorogʻa nechun keladir.
Hakimbiy (jilmayib). Nodir shoh emdi keladir. Bundan burun kelgan uning oʻgʻli edi.
Donyolbiy. Nechun keladir?
Hakimbiy. Buxoroni olmoq istaydir.
Donyolbiy. Rahim toʻqsoba qani?
Hakimbiy. Chorjoʻygʻa bordi.
Donyolbiy. Nechun?
Hakimbiy. Nodir shohning fikrini onglab kelsun deb, men yubordim.
Donyolbiy. Xondan soʻradingizmi?
Hakimbiy. Xonimiz Nodir shoh bilan urushmoqchi boʻlub turalar. Men dushmanlarning fikrini ham kuchini onglab kelmak uchun oʻgʻlumni yubordim, buni soʻramoq kerakmi?
Donyolbiy. Shuni xondan soʻrab yuborsa edingiz, yaxshi boʻlar edi.
Hakimbiy. Xonning otaligʻi boʻla turub, shuncha ishni oʻzim qila olmaymanmi?
Donyolbiy. Sizning tilingiz ostinda bir narsa bor, aytmay turasiz. Nima qilmoqchisiz, nima istaysiz? Toʻppa-toʻgʻri ayta beringiz. Butun Buxoro sizning soʻzingizdan toʻlub qoldi!
Hakimbiy. Uka! Eron qoʻshuni bilan Qarshida urushganimizdan keyin, uning kuchli bir qoʻshun ekanini ongladim-da, Nodir shoh, bilan doʻstlik yoʻlini ochdim, xabarlashib turdim. Siz shul chogʻlarda bu ishni sezgandek boʻldingiz, biroq sizga bu ish yoqmagʻan edi, men shu kundan boshlab, Nodir shoh bilan doʻstlikni uzmaganman.
Donyolbiy. Nechun shunday qildingiz?
Hakimbiy. Nodir qoʻshunining Qarshidan chekilgani bir oʻyun edi. Men buni sezgan edim. Hindistonni olgʻan bir qoʻshunning Qarshidan chekilishi uchun, bundan boshqa ma’no bermak toʻgʻri emas edi. Men Eron qoʻshunining ikkinchi yoʻla ustimizgʻa yurgʻusini koʻrgan kabi boʻlub edim. Shuning uchun Nodir bilan doʻstlashargʻa tirishdim, ham doʻstlashdim.
Donyolbiy. Buning nima foydasi bor?!
Hakimbiy. Nima foydasi boʻlar edi. Mana Nodir shoh yana keldi. Biroq burungʻi kabi emas. Xon kuchsiz, u kuchli. Xongʻa dushman, menga doʻst boʻlub keldi.
Donyolbiy. Bu ishingiz bilan xonga xiyonat qilgʻan boʻlmaysizmi?!
Hakimbiy. Qaysi xongʻa?
Donyolbiy. Abulfayzxongʻa.
Hakimbiy. Uka, xoningizning qilgʻan ishlarini bir oʻylab koʻringiz: otamiz bilan kelishib, Farhod otaliq kabi beklarning yordami bilan akasini oʻldurub, xon boʻldi. Taxtga mingʻach, boshlab otamizni Erongʻa qochirdi. Oʻziga yordam etgan beklarni birta-birta oʻldurub bitirdi. Eng soʻng Farhod otaliqni ham oʻldurub, qizini oldi. Meni ranjitmak uchun, buyuk dabdaba bilan Ibrohim kenagasni otaliq qildi. Yana uni oʻldirmoqchi boʻlub, qochirdi. Ibrohim kenagas Karmanaga borib, qoʻshun yigʻdi. Buxoroga yurush qildi. Men xon tomonindan chiqib, Ibrohim inoq bilan olti-yetti yil urushdim. Bu kun esa menim oʻzimga dushman boʻlib qolibdir. Nodir shoh bilan doʻstlashgʻanda, biz mana shu kishiga xiyonat qilganmi boʻldiq emdi?!
Donyolbiy. Mana shul fikrlaringizni xonning oʻzi onglagʻan.
Hakimbiy. Onglay bersunlar. Dunyoda har kim bir kun oʻlgʻusini biladir. Bir chorasi bormi?
Donyolbiy. Yoʻq.
Hakimbiy. Chorasi boʻlmagʻach, uni bilmakdan nima foyda? Biz yaxshiliq qilmoq bilan arkning yomonligʻindan qutular edik, deb oʻylamangiz. Unlarning koʻnglida yomonlik yilon ogʻzinda ogʻu kabi yerlashib qolgʻan, yuvmoq bilan ketmaydir. Parvonachigʻa nima qildilar. Uni shu minordan tashlagʻanlarini hech kim unutmagʻandir.
Mir Vafo. Koʻzlarimning xuddi ichinda turibdir-a. Oltmish ikki olchin yuqoridan kelib, yerga tushganda, suyaklarining sharqillab singan tovushi quloqlarimdan ketmaydir.
Togʻayqulbek. Hay, emdi biz nima qilarmiz?
Hakimbiy. Mana shuni soʻrangiz mendan.
Donyolbiy. Ayting-chi?
Hakimbiy. Eron qoʻshuni erta Buxorogʻa qarab yursa kerak. Nodir shohni doʻstlik bilan qarshi olsak, Buxoroni qutqararmiz, boʻlmasa Eron qoʻshuni kulimizni koʻkga uchuradir. Men butun borligim bilan tirishurmankim, xonimiz Nodir shoh bilan urushgali chiqa olmasun. Tilagimga erishayozdim. Emdi shu kechada ham ishni shunday saqlay olsak, aytkanimiz boʻladir.
Donyolbiy. (kelganlarni koʻrub). Mana, eshonlar ham keldilar. Bunlar onglasa, maylimi?
Hakimbiy. Men oʻzim bunlarni chaqirdim. Shu ishni onglataman.
Xoʻja Kalon bilan Qozi Nizom kelarlar.
Hammalari turub salomlashkandan soʻng, oʻturarlar.
Xoʻja Kalon. Bu kun Mir Vafo bilan koʻrushkan edim. Bir necha soʻzlar aytdilar, shunlar toʻgʻrisinda oʻzingiz bilan soʻylashmak uchun keldik.
Hakimbiy. Juda yaxshi qildingiz, taqsir. Oʻzim ham sizlarni kutub turgʻan edim.
Xoʻja Kalon. Eron qoʻshuni Chorjoʻydan oʻtdimi?
Hakimbiy. Shu kun oʻtkan boʻlsa kerak. Hanuz xabar yoʻq.
Qozi Nizom. Bunlarning kelishidan ulamo, mashoyixgʻa ziyon tegmaydirmi?
Hakimbiy. Toʻgri harakat qilsak, hech kimga ziyon tegmaydir. Yanglish bir ish qilinsa, hammamizning kulimizni koʻkka uchururlar.
Xoʻja Kalon (yelkasini tutub). Tangri oʻzi saqlagay, tavba qildim, xudoyo. Nima qilmoq kerak, taqsir?!
Hakimbiy. Xonimiz Nodir shoh bilan urushmoq istaylar. Butun dunyoni titratgan bir kishiga qarshu urush ochmoq uchun bizda kuch boʻlmagʻanini onglamaylar. Men urushmoqni qabul qilmay turubman. Biroq meni(ng) soʻzimni tinglamaylar. Menim fikrim shudir: hammamiz birgalashib, Nodir shohni qarshu olamiz. Xon ham biz bilan borsunlar, Nodir shoh bilan koʻrushganda, Buxoro xonligini tortuq qilsunlar. Shoh mamnun boʻladir. Xonliqni oʻzlariga bagʻishlab, tutub ketadir. Oʻlkamizni shunday qilib buyuk bir balodan qutqargʻan boʻlarmiz. Bunday qilmasak, “ne boʻlmasun, urushamiz”, deb chiqsaq, birinchi uchrashinda yengilamiz. Elimizning bor-yoʻqi talanib bitadir.
Qozi Nizom. Bu fikringiz juda yaxshi. Buni xonga onglatmoq kerak.
Xoʻja Kalon. Istasangiz, biz shu tobda arkka borib, xon bilan koʻrushamiz.
Hakimbiy. Albatta, shunday qilingiz.
Bir xizmatchi yugurib kelar.
Xizmatchi. Taqsir, toʻqsoba keldilar.
Hakimbiy. Qani?
Xizmatchi. Mana, koʻchada otdan qoʻnub turalar.
Hakimbiy. Koʻraylik-a?
Hammalari turub, Rahim toʻqsobani qarshu olgali chiqarlar.
Sahna bir oz boʻsh qolar, soʻngra tovushlar kelar.
Rahim toʻqsoba tovushi. Ota, hammalaringiz yaxshimi?
Hakimbiy tovushi. Shukur, oʻgʻlim. (Sahnada koʻrunur.) Seni kutub turgʻan edik.
Rahim toʻqsoba bilan boyagilar kelib oʻturalar.
Qani, oʻgʻlum, safaring qanday oʻtdi?
Rahim toʻqsoba. Koʻb yaxshi oʻtdi. Shohni koʻrdim. Men bilan koʻb yaxshi koʻrushdilar. Buxoroning mullalari, beklarini soʻradilar.
“Biz sizga qoʻnoq boʻlib keldik. Qoʻnoqga dushmanliq koʻrsatmasangiz kerak”, dedilar.
Hakimbiy. Eron qoʻshuni koʻbmi?
Rahim toʻqsoba. Uni soʻramangiz, ota!
Bunday kuchli qoʻshunni umrimizda koʻrmadik. Toʻplar, miltiqlar, fillar bilan yerni titratib keladir. Menga qoʻshunlarini koʻrsatdilar. Kelar chogʻimda yana shohning oldiga kirdim. “Biz Buxoroga qoʻnoq boʻlib keldik. Oʻlkangiz menga kerak emas. Xoningiz, el-ulusingiz meni doʻstlarcha qarshu olsalar, toʻrt-besh kun turub qaytib ketarman. Yomonliq, dushmanliq koʻrsatsalar, kullarini koʻkga uchurarman”, dedilar.
Mullalar bir-birlariga qarab, boshlarini qimirlaturlar.
Shu tobda qopqu tomondan ikki qalandar tovushi kelar.
Hammalari tinglaylar.
Qalandar tovushlari: Dunyo, dunyo, sen dunyo-e, Kimga vafo qilarsan, ey! Dunyo, dunyo, sen dunyo-e, Dunyo, koʻb tez yurarsan!
Dunyo, dunyo...
Biri oq soqol, biri oʻrta yoshli ikki qalandar sufa ostigʻa kelib turalar.
Elni qayon surarsan! Dunyo, dunyo... Koʻb tez yurma, bir oz tur! Dunyo, dunyo... Yoʻlingni bir qarab koʻr! Dunyo, dunyo...
Qalandarlar, oʻqub boʻlgach, qoʻllarini keng ochib, “davlat barqaror” deb duo qilarlar.
Hakimbiy (qoʻlini kissaga uzatib.) Kel, bobo! (Buyuk qalandar yugurib, sufaga chiqar. Boshqalar kissalarindan pul chiqararlar.) Bobo, sen qayerdan?
Qalandar. Biz Balxdan kelamiz. (Pulni olgʻan-da, Hakimbiyning qulogʻiga soʻylar). Bu kecha arkdan sizni chaqirarlar, ketmang, uyingizni bosarlar, tayyorlik koʻring.
(Duo qilib, boshqalarning-da pullarini ola berar. Rahim toʻqsobagʻa kelgach, unga bir oz es kuyub qaragʻandan soʻng, pulini olib soʻylar.)
Bek yigit, sening boshinggʻa davlat qushi qoʻngʻan. Manglayingda katta bir yulduz yoshnab turadir. Yaxshiliq qil, tangrimiz yaqinda senga ulugʻ bir oʻrun beradir.
(Hakimbiydan boshqalari bir-birlarigʻa qaraylar. Qalandar Hakimbiyga soʻylar.)
Bek, biz shahringizga shu kun keldik. Yotogʻimiz, joyimiz yoʻq. Shul davlatxonadan bizga bir joy koʻrsatilsa, shu kecha uxlab olaylik. Hakimbiy. Xob bobo. (Xizmatchini chaqirar.) O, bola!
(Xizmatchi kelar.)
Bunlarga bu kecha joy bering, yotsunlar, tomoq ham bering.
Qalandarlar duo qilib, xizmatchi bilan ketarlar.
Donyolbiy. Valiygʻa oʻxshaydir! O... Xoʻja Kalon. Karomat qilib gapuradir, valiy ekan.
Ulfat xoʻjasaroy salom berib keladir.
Hakimbiy. Vaaleykum assalom. Keling, taqsir!
(Ulfat oʻturub duo qilgandan soʻng, sallasindan xonning muborak nomasini olib, Hakimbiygʻa beradir. Hakimbiy joyidan turub, xatni olib, oʻpub, koʻzlariga surtub ochib oʻqur.)
“Davlatxohimiz otaliqgʻa ma’lum boʻlgʻaykim, Eron qoʻshunining tuproqimizga kirgani toʻgʻrisinda siz bilan kengashmak istaymiz. Rahim toʻqsoba oʻgʻlimiz bilan Davlatxonamizga kelgaysiz”.
(Xatni qatlab, oʻpub, sallasiga qoʻygandan soʻng, Ulfatga soʻylar.)
Xoʻb boʻlubdir. Borib xoqonimizgʻa arzimizni yetkuring, oʻgʻlum Rahim toʻqsoba Eron qoʻshunindan xabar olmoq uchun Chorjoʻygʻa borgʻan edi. Shu tobda keldi. Bu kecha buning xabarlarini olay, oʻzim ham tuzukroq oʻylab koʻray. Erta bilan ikkalamiz salomga borarmiz.
Ulfat. Xoʻp boʻlubdir.
(Turib ketar.)
Donyolbiy. Aka, borsangiz boʻlmasmi?!
Hakimbiy. Erta boramiz.
Xoʻja Kalon, Qozi Nizom (turmoqchi boʻlub). Hay, taqsir, biz ketaylik emdi.
Hakimbiy. Ketasizmi, taqsirlar?
(Joylarindan turarlar.)
Hay, xonni tezrak koʻrub, gapursangiz yaxshi boʻlur edi. Nodir shoh bilan urushmoqchi boʻlsalar, hammamiz xarob boʻlarmiz.
Xoʻja Kalon. Xoʻb, xoʻb.
Qozi Nizom. Albatta, aytamiz. Hay, xoʻsh (Ketarlar.)
Hakimbiy ularni uzatib qaytgach, oʻturmay gapuradir.
Hakimbiy. (Donyolbiy bilan Togʻayqulgʻa). Xonning bu kecha meni chaqirishi xiyla edi. Men bormagach, shu tobda uyimni bosmoq uchun kelsalar kerak. Biroq men ularning tuzogʻina tushmayman. Tayyorligʻim koʻrulgan. Oʻttuz merganim Mirarab madrasasinda turadirlar, siz ikkingiz ham shunga boringiz. Har tomonga qorovul qoʻyingiz. Registon tomonidan hech kimni bu tomonga oʻtkarmangiz. Birta-ikkita tilchi yuborsalar mayli, bir qorovul bilan menga yuborasiz. Donyolbiy bilan Togʻayqul bek “xoʻb” deb ketarlar.
Rahim toʻqsoba. Men ham boraymi?
Hakimbiy. Yoʻq, sen qol. (Mir Vafogʻa.) Qalandarlarni kelturingiz!
(Mir Vafo ketar.)
Qani, oʻgʻlim, Eron qoʻshuni qachon kelar?!
Rahim toʻqsoba. Mendan toʻrt-besh soat soʻngra Amudaryodan oʻtmoqchi edi.
Erta Buxoroga yaqinlashsa kerak.
Hakimbiy. Shoh seni koʻrganda, bizga bergan va’dasindan soʻz ochdimi, yoʻqmi?
Rahimbiy. Yoʻq, u toʻgʻrinda gapurmadi, sizlarga katta mehribonchiliklar qilarmiz, deb qoʻydi.
Mir Vafo qalandarlarni olib kelar.
Hakimbiy (unlarni koʻrgach kular). Xo... xo... xo... xuddi qalandarlargʻa oʻxshaylar-a.
Aftingizni tuzatingiz!
Qalandarlar yasama soch-soqollarini olarlar.
Hakimbiyning oʻz kishilari Yoʻldosh bilan Ergash ekanlari bilinadir.
Gapuringiz, qani?
Yoʻldosh. Sizni arkka chaqirib kishi yubordilarmi?
Hakimbiy. Yubordilar. Men ketmadim.
Yoʻldosh. Bek! Ketmagan boʻlsangiz, shu tobda uyni bosarlar.
Hakimbiy. Bosa olmaylar. Chorasi koʻrulgan. Boshqa nima xabarlaring bor?
Yoʻldosh. Men ikki kundan beri arkda edim. Xon juda umidsizlangan. Hech yoqdan yordam xabari yoʻq. Oʻzlarining kuchsizliklarini ochiq onglagʻanlar emdi. Biroq shularning hammasini sizdan bilalar. Shuning uchun Nodirshoh kelmasdan burun, sizni yoʻq qilmoq yoʻllarini axtarib turalar.
Hakimbiy (Ergashga). Sen nima qilding?!
Ergash. Men Karminagacha bordim. Hammani koʻrdim, xatlarni berdim, soʻzlaringizni aytdim. El orasiga kirdim, kerak boʻlgʻan soʻzlarni tarqatdim. Elning sizga qarashi yaxshi, Nodirshoh bilan urushmoqni hech kim istamaydir...
Bir miltiq tovushi chiqar.
Mir Vafo seskanar.
Hakimbiy (Rahim toʻqsobagʻa). Sen odamlaring bilan yaroqlanib tomgʻa chiq. (Qalandarlarni koʻrsatib.) Bunlarga ham yaroq ber, sen bilan yursunlar. Tomda turungiz, kuchlab kela bersalar, otishingiz.
(Rahim toʻqsoba qalandarlarni olib ketar.)
Mir Vafo, miltiqdan qoʻrqdingizmi?!
Mir Vafo. Yoʻq-ey... Bir narsani oʻylab turgan ekanmanmi, birdan seskanib yubordim!
(Yana bir miltiq tovushi chiqar, Mir Vafo yana seskanar.)
Hakimbiy (kulub). Bu kecha qoʻrqmangiz! Qancha kuchlasalar ham, bizni bosa olmaylar. Ertagacha otisharmiz. Erta boʻlgʻach, otlanib chiqarmiz-da, Eron qoʻshuniga borib qoʻshularmiz.
(Xizmatchini chaqirar.)
O bola! (Xizmatchi kelar.) Otlarni egarlab qoʻysunlar.
(Xizmatchi ketar. Hakimbiy foʻtasini beliga oʻrab, qilichini devordan olib taqar ekan, soʻylar.)
Xonning aqli yoʻqolgʻan. Mening uyimga hujum qilib kirishga kuchi yoʻq ekan, Nodirshoh bilan urushmoqchi boʻladir.
Rahim toʻqsoba yugurib kelar.
Rahim toʻqsoba. Ulfat xoʻjasaroy keldi.
Hakimbiy. Kelturingiz.
(Rahim toʻqsoba yugurib chiqar. Hakimbiy yurub soʻylar.)
Yana shuni yubordi. Oramizni buzgʻan odamning Ulfat boʻlgʻanini bila turub, yana shunday qiladir. Shu aql bilan xon boʻlub turmoq istaydir.
(Rahim toʻqsoba Ulfatni keltirar. Ulfat salom berar.)
Nechun keldingiz?!
Ulfat. Meni xon yubordilar.
Buyurdilarkim: “Borib, otaliqqa aytingiz. Biz muboraknoma yozib, u kishini yonimizga chaqirdiq, kelmadilar. Oʻzimiz uylarigʻa borib koʻrishmak uchun chiqdiq, odamlari bizni miltiq bilan qarshu oldilar. Buning sababi nima? Eron qoʻshuni bosib kela turubdur. Unga qarshu nima qilmoqchi boʻlsaq, kengashib qilarmiz. Otaliq bizga kengash berarlarmi, yoʻqmi?!”
Hakimbiy. Biz shu oʻlkaning yaxshiligindan boshqa narsa istamaymiz. Nodirshohgʻa qarshu chiqib urushmoq uchun kuchimiz yoʻqdir. Xonning buyruqlari arkdan Mirarabgacha yurmaydir. Eron qoʻshuni bilan qanday urusharlar?!
Ulfat. Bek! Soʻzingiz toʻgʻri. Qoʻyingiz, xon kelsunlar, mana shu soʻzlaringizni oʻzlariga aytingiz!
Hakimbiy. Xon ham kelmasunlar, biz ham bormaymiz. Borib ayting, men bilan kengashmoqchi boʻlsalar, toʻppa-toʻgʻri Juborgʻa borib, Xoʻja Kalonning uylariga qoʻnsunlar.
Elning kattalarini chaqirsunlar. Men ham borarman, shunda kengasharmiz.
Ulfat. Qachon borarsiz?
Hakimbiy. Siz shu tobda xonni olib boringiz, men ham borarman.
(Ulfat “xoʻb” deb, Rahim toʻqsoba bilan chiqar. Hakimbiy Mir Vafoga soʻylar.)
Siz bunlarning orqasindan kishi yuboring. Xoʻja Kalonning uylariga kirganlarini koʻrub kelsun, soʻngra biz ham borarmiz. Oʻzingiz bizning beklarga xabar bering, Juborga bora bersunlar!
Mir Vafo. Xoʻp boʻlubdir.
Ikkilari ham chiqarlar.
Parda tushar.
Buxoroga yaqin Roziobod qishlogʻiga qoʻngan Eron qoʻshuni orasida Nodirshohning chodiri dabdabali bezangan.
Chodir ichinda Nodirshoh oʻz taxtinda oʻturgan.
Yoninda kichkina bar taxt boʻsh turadir.
Tubanda Nodir shohning oʻgʻli Rizoqulixon, Eron qoʻshuni boshliqlarindan Aliqulixon oʻturalar.
Chodirning ikki yogʻinda yalang qilich qorovullar kezmakda.
Nodir shoh (Rizoquliga). Kimdan eshitding?
Rizoquli. Yuborganim elchilardan birtasi kelgan, shul soʻyladi. Tuno kun Buxoroda bir oz tinchsizlik boʻlayozgʻan ekan. Hakimbiy oʻgʻlini bizga yuborgʻandan soʻng, Abulfayzxon qoʻrqa boshlagʻan. Kechasi Hakimbiyning uyini bosib, uni tutmoqchi boʻlgan. Hakimbiyning odamlari unga miltiq otqonlar. Xon qoʻrqub, qaytgan. Juborgʻa borgan, shunda bir xoʻjaning uyinda majlis qilgʻaylar. Hakimbiyning oʻzi ham shunda boʻlgan, hammalari bir ogʻizdan xongʻa gapurganlar. Bu kun hammalari xonni olib, bizga kelar ekanlar.
Nodir shoh. Koʻrdingmi, oʻgʻlum! Har oʻlkani urushub olmoq siyosat emas. Urush choralarining eng soʻnggisidir. Bir oʻlkani olmoq uchun eng yaxshi chora shul oʻlkaning oʻzindan doʻstlar topmoq, shularni ishlatmakdir. Sen Qarshidagi urushni toʻxtatmasa eding, u vaqt Buxorogʻa koʻmak uchun Xiva qoʻshuni yetib kelar edi. Ish qiyinlashib qolar edi. Qarshidan qaytgʻaningdan bu kungacha biz tirishdik, Hakimbiyni qoʻlgʻa oldiq. Uning qoʻli bilan Buxoroni Xivadan uzoqlashtirdik. Buxoro bu kun bizniki. Erta Xivani ham yolgʻuzgina yoqalab, boʻgʻushimiz qulay boʻldi.
Mirzo Mahdi kelar.
Mirzo Mahdi. Shohim! Abulfayzxon yaqinlashadir. Men uni qarshu olmoq uchun bir qoʻl askar chiqardim. Nodirshoh (Rizoquli bilan Aliquligʻa). Siz ham chiqib, xonni qarshu olingiz. Oʻgʻlum, sen xonni koʻrgach, otdan qoʻnub, yayov bor. Quchoqlab koʻrush, yoʻldoshlariga ham hurmat koʻrsat. (Mirzo Mahdiga.) Oʻturingiz!
Mirzo Mahdi oʻturar, Rizoquli bilan Aliquli chiqib ketarlar.
Nodirshoh (Mirzo Mahdiga). Hakimbiy yaxshi, yaxshi ishladi.
Mirzo Mahdi. Koʻb yaxshi ishladi, shohim!
Nodirshoh. Bilasizmi, Hakim bizdan nima istaydir.
Mirzo Mahdi. Bilmayman, shohim. Albatta, shohona ehsoningizdan har nima istasa, umidsiz qolmas.
Nodirshoh. Buxoro xonligini oʻgʻligʻa berishimiz istaydir.
Mirzo Mahdi. Ulugʻ podsholargʻa xizmat qilganlar umidsiz qaytmaslar, deb oʻylayman.
Nodirshoh. Biz ham bunga qarshu emasmiz. Biroq shu kun bu ishni qilish toʻgʻri emas. El aro shovqun soladir. Siz Hakimbiy bilan soʻylashingiz. Buxoro xonligini uning oʻgʻligʻa berarmiz. Biroq soʻngraroq boʻlsun. Xiva mas'alasini ham bitirganimizdan soʻng boʻlsun. Bu kungi eng yararliq siyosat Abulfayzxonni mamnun qilib qaytarmoqdir.
Rizoqulixon kelar.
Rizoquli. Abulfayzxon keldilar.
Nodirshoh. Kelsunlar.
Rizoqulixon chiqar.
Shoh taxtdan enar, eshikgacha yurgach, Abulfayzxon, Hakimbiy, Xoʻja Kalon, Qozi Nizom, Ulfat Xoʻjasaroy, Rizoqulixon, Aliqulixon kelarlar.
Abulfayzxon bilan Nodirshoh quchoqlashib koʻrishurlar, Nodir shoh Abulfayzxonni qoʻltugʻindan olib, taxtga chiqarar.
Oʻzi ham taxtiga chiqar, hammalari oʻtirarlar.
Shoh bilan xon hol soʻrashub, joylaridan turub, bir-birlariga qulluqlab, oʻturarlar.
Nodir shoh (qoʻnoqlargʻa). Buxoroi sharifning ulugʻlari, xush keldingiz! Hammalari turub, qulluq qilarlar.
Ulfat. Shahanshoh hazratlarining muborak huzurlariga kelgan xoqonimiz bir zamonlar dunyoni titratgan Chingizxonning avlodindan erurlar. Turkistonning butun xonlari, beklari xoqonimizgʻa boʻyunsunadirlar. Jonlarini, mollarini ayamaylar. Shunday boʻlsa ham, xoqonimiz, el-ulusning tinchligini istaganlari uchun, qoʻshni oʻlkalar bilan urushmaylar. Hech kimning yurtini olmoqchi boʻlmaylar. Yana shul muborak fikrlarini bildirmak uchun, Eron shahanshohining darborlarigacha keldilar.
Hakimbiy. (Ulfat xoʻjasaroyning bu soʻzlarini yoqturmay turgʻani uchun, tez soʻzga kirishar). Xoqonimizning asli ham ulugʻ bir xoqon boʻlgʻanlari shahanshoh hazratlarigʻa belgulidir. Keng oʻlkalarni olib, boshqarmoq uchun dunyoga ora-sira ongli, kuchli qahramonlar keladirlar. Biz unlargʻa “Sohibqiron” deymiz. Bunday qahramonlarning yoʻllarini tutmoq istaganlar ezilib qolurlar. Mana bizning zamonamizda yetishkan sohibqiron, siz shahanshoh hazratlaridirsiz. Siz kabi buyuk sohibqironning oldigʻa doʻst boʻlib kelmak hamda oʻzini shunday oliyjanob podshohning ixtiyoriga topshirmoqdan xonimiz koʻbdan-koʻb mamnundirlar.
Qozi Nizom. Tangri kimga qarashsa, davlat shuningdir. Tangri qoʻllagʻanlargʻa qarshu turmoq boʻlurlik ish emasdir. Eron shohigʻa tangri qarashgan ekan, biz ham boʻyunsunamiz. Buxoro xoni bu kun oʻzlarini siz shahanshohning ixtiyoringizga topshurgʻani keldilar. Buxoro taxtini sizga tortiq qiladirlar. Buxoroning el-ulusi ham bu ishga rozidurlar. Siz shahanshohni biz bu kun Buxoro taxti bilan qutlaymiz.
Nodirshoh. Men Buxoroga taxt olgʻali kelmadim. Sizning elingiz ham turklar boʻlgʻani uchun, siz menim qarindoshlarim erursiz. Men bu yerga bir qarindosh oʻlkaga qoʻnoq boʻlib keldim. Bir necha onglashilmaslikqa berilib, menga qarshuliq koʻrsatmaganingizga quvondim. Hammangizdan rozi boʻldim. Menga tortuq qilgʻaningiz Buxoro taxtini oʻzining egasi boʻlgʻan Abulfayzxongʻa qaytadan bagʻishladim. (Xon bilan hammalari turub qulluq qilarlar.) Oʻlkangizning butun ishlarini boshqarib turmoqni Hakimbiy otaliqqa topshirdim. (Otaliq turub, qulluq qilar.) Barchangiz shuning soʻzindan chiqmangiz. Men sizning oʻlkada toʻrt-besh kun turaman, soʻngra Xivaga borarman. Bunda turganda, qoʻshunimning ozuqasini tayyorlab bermak hamda Xivaga borishim uchun koʻmak qilmagʻingizni soʻrayman.
Abulfayzxon. Ulugʻ podshohning qoʻshunlari oʻlkamizda turgancha, kerak boʻlgan ozuqasi bizning tomondan tayyorlangandir.
Xizmatchilar sadaf(dan) ishlangan kichkina bir moso kelturub, taxt oldigʻa qoʻyarlar, boshqa qoʻnoqlarning oldiga sufralar yoyarlar.
Turli halvolar, kulchalar, sharbatlar kelturub tizarlar.
Nodirshoh Abulfayzxonga murojot qilgandan soʻng, hammalari yemakga kirisharlar.
Nodirshoh (Hakimbiyga). Otaliq, bu ulugʻlarni bizga tanitingiz!
Hakimbiy. Podshohim! Bu kishi Qozi Nizom, Buxoroning katta qozisi.
Bu kishi Juborxoʻja Kaloni, burungi oʻzbek xonlarindan Abdullaxon bu kishining bobolarigʻa, ixlos qilgʻan. Buxoroning koʻb yerlari bunlarga avlodi vaqf boʻlgʻandir. Bunlar Buxoroning ma’naviy egarlaridirlar. Bu kishi xoqonimizning xoʻjasaroylari ham eng ishonchli kengashchilari.
Nodirshoh. Koʻb yaxshi. (Xoʻja Kalonga qarab.) Menim eshitganimga koʻra, Buxoro tegrasinda koʻb vaqtlar tinchsizliq boʻlatura ekan. Buning sababi nimadir?!
Xoʻja Kalon. Podshohi olam! Biz podshohlarning davlatlari uchun duo qilib yotamiz. Bizning unday ishlardan xabarimiz boʻlmaydir.
Nodir shoh (Qozi Nizomga). Qozi janoblari, siz bu toʻgʻrida bir narsa aytsangiz kerak.
Qozi Nizom. Xoqonimizning davlatlari zamoninda Buxoromiz tinchdir. Hech bir yoqda tinchsizlik boʻlgʻani yoʻqdir. Nodir shoh, Ibrohim otaliq degan kishi Buxorodan Samarkentga qochib, unda kuch toʻplab, Buxoroga necha yurushlar qilgʻan. Buxoroni yomon chopgan ekan, bu xabar toʻgʻrimi?!
Ulfat. Shahanshoh hazratlari! Bir podshohning marhamati bilan davlatga erishkandan soʻngra, oʻz sohib davlatlariga yogʻiqgan bunday odamlar har oʻlkada bor. Bunlar tezlik bilan jazolarini koʻradirlar. Ibrohim otaliq ham shunday odamlardan edi, jazosini koʻrdi. Nodir shoh. Bir oʻlkada boʻlaturgʻan har voqeani tekshirmak, sabablarini izlab topmoq choralarini koʻrmak shul oʻlkaning boshliqlarigʻa lozimdir. “Yeganlari tuzni oʻyladilar”, “jazolarini koʻrdilar”, “oʻlkamiz tinchdir”, deb oʻturmoq bilan hukumat ishi yurmaydir.
Hakimbiy. Podshohi olamga belgulidirkim, bizni Buxoroda koʻb el-uymoqlar yashaylar. Bunlar hammalari eskida beklik usuli bilan boshqara edilar. Amir Temur Samarqandda kuchli markaziy bir hukumat qurgʻan boʻlsa-da, butun umrini urush maydonlarinda oʻtkargani uchun, ellarimizni markaziy idoraga esindirmoq yoʻlinda tubli bir ish koʻra olmagan. Amir Temur oʻlub, hukumati kuchsizlangach, bu el-uymoqlar yana oʻzlari eski beklik usullariga qayta boshlaganlar. Shul vaqtlarda Dashti qipchoqdan biz oʻzbaklar bilan mangʻitlar keldik. Shayboniyxon, Abdullaxon kabi oʻzbek xonlari, markaziylikni kuch bilan saqlab keldilar. Bunlarning umri ham koʻb vaqtlari beklik usulini istaganlarga qarshu urushmoq bilan oʻtdi... Undan keyin oʻzbak hukumati ham kuchsizlandi. El-aymoqlarning boshliqlari oʻlkani kichkina bekliklarga ajratib, boshqarmoq tilagi bilan yana koʻtarildilar, oʻlkamizdagi tinchsizliqlarning sababi shu boʻlsa kerak.
Nodir shoh. Menim birinchi tilagim oʻlkangizning tinchligidir. Bunday tartibsizliqlarni bitirmak lozim. El boshliqlaringiz, beklaringiz orasindan yogʻiylarini, yomonlarini roʻyxat qilib, menga topshuringiz. Men unlarning hammasini “oq uyli” qoʻshun yasab, olib borarman. Ham sizning oʻlkangiz tinchlanadir hamda unlar, men bilan yurub, dunyo koʻrarlar, hukumatlar, ellar, uluslar bilan kurashalar. Zamon bilan tonishib qaytarlar.
Hakimbiy. Shahanshoh hazratlarining bu muborak fikrlari chindan foydali bir fikrdir. Albatta shunday qilinadir. Mirzo Mahdi Nodirshohdan olgani bir ishorat bilan turub tashqariga chiqar.
Nodir shoh. Bu fikr xon orqadoshimizgʻa ham qabul boʻlsa kerak.
Xon. Fikri shohonalari yaxshi bir fikrdir. Shu kundan boshlab, roʻyxat tayyorlamoqni otaliqqa buyuraman.
Nodir shoh. Men Xivaga borarman. Undan qaytganimgacha roʻyxatlarni tayyorlab qoʻysangiz boʻlur.
Hakimbiy. Xoʻb boʻlibdir, shohim!
Mirzo Mahdi bilan xizmatchi bir katta, bir kichkina boʻgʻchani koʻtarib kelarlar.
Mirzo Mahdi oʻz qoʻlindagʻi katta boʻgʻachani yerga qoʻyar.
Xizmatchini shohning yonigʻa kelturub, uning koʻtarib turgʻani boʻgʻchani ochar, xizmatchi qoʻlindagʻi boʻgʻchada qiymatli bir chopon bilan qilich bor.
Nodirshoh (qiymatli toshlar bilan bezangan choponini olib). Bizning Buxorogʻa armugʻonimiz. Oʻzim kiydirayin. (Joyidan turar).
Hammalari turarlar, shoh choponni Abulfayzxonga kiydirar.
Oltun qinli, brilantli qilichni berar, xon hurmat bilan olib, beliga taqar.
Mirzo Mahdi katta boʻgʻchadagi choponlarni Hakimbiy, Qozi Nizom, Xoʻja Kalon, Ulfat xoʻjasaroyga kiydira berar.
Boʻlgach “muborak!” der.
Hammalari qulluq qilib, turarlar.
Xoʻja Kalon (qoʻllarini koʻtarib duo qilar). Tangri taolo, podshohi olamga umr, davlat berib, dushmanlarini maqhur aylasun.
Nodirshoh. Emdi xon orqadoshimiz oʻzlariga belgilangan chodirga borib yozilsunlar. Oʻgʻlum Rizoquli bilan Mirzo Mahdi, siz bunlarga mehmondor boʻlingiz. Hakim otaliq bizning yonimizda qolsun, kengashimiz bor.
(Hammalari turarlar. Nodirshox xonni eshikkacha uzatar. Hakimbiy bilan Nodir shohdan boshqalari chiqarlar. Bunlar oʻz joylarigʻa qaytib oʻturarlar.)
Otaliq! Xizmatingizdan mamnun boʻldim. Sizga berganim soʻzdan qaytmadim. Buxoro xonligini sizning oʻgʻlingizga olib berarman. (Hakimbiy qulluq qilar.) Biroq bu ishni tushunub, oʻylabgina yurutmoq kerak. Xivadan qaytganimdan soʻng, oʻgʻlingiz Rahim toʻqsobani ham oʻzim bilan olib borarman, bir necha vaqt men bilan yursun. Soʻngra bir oz Eron qoʻshuni bilan Buxorogʻa qaytarurman. Siz u vaqtgacha tayyorligʻingizni koʻra berarsiz. Rahim toʻqsoba menim qoʻshunim bilan Buxorogʻa kirgach, xonni yiqitarsiz. Biroq Abulfayzxonni oʻldurmaysiz, eson-omon menga yuborarsiz.
Hakimbiy. Xoʻb boʻlubdir, podshohim!
Nodirshoh. Abulfayzxonni oʻldurmaslikka soʻz berasizmi?
Hakimbiy. Albatta, beraman.
Nodirshoh. Uni menga yuborursiz.
Hakimbiy. Albatta, yuborurman.
Nodirshoh (eshikka qarab). Mirzo Mahdi! (Mirzo Mahdi kelar.) Yuz ming rupiya otaliqqa berilsun. (Hakimbiy qulluq qilar.) Emdi borib yozilingiz.
Hakimbiy bilan Mirzo Mahdi chiqarlar.
Nodirshoh yotoq uyiga oʻtar.
Parda tushar.
Eski bir gilam bilan ikki-uch eski koʻrpa toʻshalgʻan oʻrtacha bir uy. Chetdagi bir kat uzra Abulfayzxon koʻylakchan yotqon, uxlaydir.
Kat yoninda bir kursicha uzra qoʻyilgʻan shamdonchaning shami yonib turadir.
Bir ozdan keyin Qurbongul bir oftoba suv olib kelar, oftobani toshnov yoniga qoʻyub, oʻzi sekingina qaytib, xonning yuziga qarar.
Qurbongul (yolgʻuz). Uxlaydir... shoʻrim qursun. Dunyoning qora chiziqlarini oʻqimoq uchunmi keldim men! Xudoning soyasi deb, podshohlarning uyiga sigʻindim. Bunda koʻrganlarimni hech koʻz koʻrmasun. Menim shuncha yigʻlashlarimgʻa qaramayin, shul xon akasini oʻldurdi, uning taxtiga chiqdi. Karmana begini bola-chaqalari bilan tutub, kelturub qamadi. Soʻngra birta-birta hammasini boʻgʻdurub, quduqqa tashlatdi. Bu kun esa, oʻzini Rahimbiy qamab qoʻyubdir. Erta, albatta, oʻldurar. Buning joyida oʻzi “soyayi xudo” boʻlur. Bir-ikki yildan keyin yana birtasi chiqar. Uni ham sogʻanagʻa joʻnatib, “soyayi xudo”likni oʻziga olar. Bizda esa bu qora kunlarning qaygʻusi qoladir. (Bir oz oʻylab.) Toʻgʻrisini aytganda, yana oʻzimiz tinch. Xudo soyasi-da boʻlmaymiz, oʻldurulmaymiz-da. Och qornim, tinch qulogʻim.
(Oʻng qoʻlining barmoqlarini uch yoʻla oʻpub, yelkasiga urar.)
Koʻzim koʻrmasin-ey! Uch-toʻrt yil xudo soyasi boʻl. Soʻngra qamal, soʻngra oʻl... Menga nima kerak shunlar? (Uzoqdan kelgan azon tovushin tinglab.) Azonlar oʻquldi. Xonni uygʻotay, namozin oʻqusun. (Yotoq oldigʻa borib, xonning oyoqlarini uqalar.) Xon bolam, arslonim... turmaysizmi?
Xon. (seskanib uygʻonar). Hah... kimdir (Yotoqda oʻturub.) Kimdir? Senmi, Qurbongul?!
Qurbongul. Men, men. Qoʻrqutdimmi sizni?
Xon (koʻzlarini uqalab). Yoʻq, yoʻq.... Nechun kelding?
Qurbongul. Azon oʻquldi, suv keltirdim, tarat qilmaysizmi?
Xon. Nima gaplar bor, Qurbongul?
Qurbongul. Tinchlik, arslonim!
Xon (oʻylaydir). Bunlar har soʻraganimda shunday tinchliq, tinchliq deb meni dunyodan xabarsiz qoldirdilar. Men qamoqda, taxtim boshqalar qoʻlinda, bola-chaqalarim bilmadim qayerda. Yana tinchlik ekan. Bilmam bunlar tinchsizliq deb, nimani deylar. (Soʻylar.) Qanday tinchliq? Ulfatdan xabaring bormi?
Qurbongul. Ulfat qochqon, uni axtarib turarlar. Davlat toʻqsoba bilan Jiyanqulbiy, Xoʻjaqulbiy, Karimbiy, Bahrinbiyni tutub qamadilar, ertagacha oʻldira ekanlar.
Xon (koʻz yoshlarin artib). Meni nima qilar ekanlar, ongladingmi?
Qurbongul. Nega yigʻlaysiz, arslonim?! Nima boʻlsa, xudoning buyrugʻi bilan boʻlar. Tuna kun podsho bibiyim ulugʻ eshonga koʻp pul yuborib, siz uchun duolar oldilar. Albatta, shunlar bir ish qilar.
Xon. Oʻgʻullarim qayda?!
Qurbongul. Omon-eson, tinch. Podsho bibiyim bilan birga turalar.
Xon. Ox... oʻgʻullarim, sizni kimga topshurarman emdi?! (Yigʻlar.)
Qurbongul. Nega yigʻlaysiz, arslonim? Xudo ursunkim, bolalaringizga hech bir narsa boʻlgʻan yoʻq, unlar tinch oʻturubdurlar.
Xon (nafrat bilan). Qoʻy meni oʻz holimda. Bundan keyin shul “tinch” soʻzini menim yonimda aytma! Dunyoda hech bir ma’nosi boʻlmagan bu soʻzni sen eng yomon ma’nolarda ishlatib turasan. Men qamaldim — tinch, bolalarim qamoqda — tinch.
Ulfatni axtaralar, Davlatni oʻlduralar, yana tinch! Bu qanday “tinch”, bu qanday tinchlik... Ox, bolalarim, siz nega kichiklikda baxtsizlikka uchradingiz! Bunga menmi sabab boʻldim? (Qattiq yigʻlar.) Koshki dunyoga kelmagan boʻlsa edim.
Rahimbiy kelar.
Qurbongul bir chetda qoʻl qovushturub turar.
Rahimbiy. Xon hazrat, nega yigʻlaysiz?!
Xon (seskanib, boshini koʻtarur. Istamayin oʻrnidan turar.) Hech.
Rahimbiy. Oʻturingiz, oʻturingiz. (Xon oʻturar.) Nega yigʻlaysiz?
Xon. Hech, bolalarim esimga keldilar.
Rahimbiy. Boshga ish tushkach, eng ahmoq chora yigʻlamoqdir. Yigʻlamangiz!
Xon. Men sizga nima yomonlik qildim?!
Rahimbiy. Hech!
Xon. Otangiz menga otaliq edi. Bobongiz, meni taxtga oʻtquzub, otaliq boʻldi. Oʻzingiz Erondan kelgach, bot otaliq qildim. Butun hukumat ishlarini sizga topshurdum, yana Nodirshohning oʻyunlarigʻa berilib, meni qomatdingiz! Nodirshoh oldida men bilan sizning nima oyirmamiz bor?! Bu kun meni tushurgan ekan, erta sizni ham tushurmasmi?!
Rahimbiy. Xon hazrat! Dunyoda har kim oʻz kuchiga qarabgʻina oʻrun tutadir. Bu tirikchilikning oʻtkur buyrugʻidirkim, bunga boʻysunmaganlarning dunyodan chiqib ketishlari lozim boʻladir. Siz Buxoroni idora qilarlik kuch koʻrsata olmadingiz. Davlatimizning buyuk, buyuk teraklarini oʻz qoʻlingiz bilan yiqita berdingiz, butun ishin menga emas, bir ahmoq mugʻambil boʻlgʻan Ulfatgʻa topshirdingiz. Taxtdan tushkaningizning sababi shuldir. Nodir shohning esa bu ishdan xabari yoʻqdir. Nodirshoh sizni tushurgʻan emas.
Xon. Nodirshohning bu ishlardan xabari yoʻq, deganingiz yolgʻon emasmi?
Rahimbiy (jilmayib). Yolgʻon emas.
Xon. Nega Erondan qoʻshun olib keldingiz?
Rahimbiy. Kattaqoʻrgʻondan chiqqan Ibodullabek fitnasini bosdirmoq uchun.
Xon. Emdi meni nima qilasiz, oʻldurasizmi?
Rahimbiy. Yoʻ...q, tangri saqlasun bu ishdan.
Xon (yalinib, qoʻllarini uzatar). Otaliq, meni oʻldurmangiz. Xonliqni sizga bagʻishladim. Ayting, meni oʻldurmaysizmi? Ayting!
Rahimbiy. Sizni oʻldirmayman, xonliq ham menga kerak emas.
Oʻgʻlungiz Abdumoʻmin xonni sizning oʻrinngizda erta xon koʻtaraman.
Xon. Meni nima qilasiz?
Rahimbiy. Siz shu hafta orasinda Eronga, Nodirshoh oldigʻa borarsiz.
Xon. Ux... Xudoga shukur! Meni oʻldirmangiz. Men hajga boraman, hajga.
Rahimbiy (jilmayib). Undan soʻngra qayoqgʻa borsangiz, bora berarsiz. Hozirda men sizdan bir narsani soʻramoq uchun keldim.
Xon. Soʻrangiz.
Rahimbiy. Pullaringiz qayda?
Xon. Xazina oʻz qoʻlingizda-ku!
Rahimbiy. Sizning oʻz xazinangiz?
Xon. Menim oʻz pullarimning hisobi Ulfatdadir. Shundan soʻrangiz.
Rahimbiy. Ulfatning qayda ekanini bilmaysizmi?
Xon. Bilmayman.
Rahimbiy. Hay, siz oʻturingiz. Yaqinda Erongʻa borarsiz.
Xon. Bolalarimni sogʻindim. Shunlarni menga yuborsangiz, koʻrub qoʻyay.
Rahimbiy. Xoʻb, Qurbongul bilan yuborurman. (Qurbongulga.) Kel, sen bilan yuboray.
(Qurbongul bilan chiqib ketar.)
Xon. (joyindan turub). Tong ota yozdi. Tarat qilay emdi. (Toshnovga kelib, oftobani olib, tarat qila boshlar.) Tangridan boshqa kimsam qolmadi. Koʻrasizmi, hamma janjallar pul uchun ekan.
Xon taratni bitira yozganda, Abdumoʻmin toʻra bilan ukasi kirib salom berarlar.
Xon (taratni bitirib turar). Ha, oʻgʻullarim, keldingizmi? (Yuzini artib, unlarni birta-birta quchoqlab oʻpar.) Qalaysan, oʻgʻlum?! (Koʻz yoshlarini artar.)
Abdumoʻmin. Shukur.
Xon. Sen qalay? (kichkina oʻgʻli boʻynini bukmak bilan javob bergan boʻlar.) Onang qayda?!
Abdumoʻmin. Uyda.
Xon. Hammangiz bir uydami?
Abdumoʻmin. Ha, bir uyda.
Xon kichkina oʻgʻlini quchoqlab, manglayidan oʻpar, katta oʻgʻlini quchoqlab, boshini uning umuzigʻa qoʻyub yigʻlar.
Bolalar (birdan yigʻlab, xonga yopishib). Otajonim, nega yigʻlaysiz? Bizni nima qilarlar emdi?
Xon. Hech, oʻgʻlum, hech. Ketingiz emdi, onangizning yoninda turingiz.
(Yana quchoqlab oʻpar. Ikkalasini eshikkacha kelturub, yana oʻpub, uzatar. Shul chogʻda ikki gijjakning “Bebokcha” kuylagani eshitilar. Xon cholgʻu tovushini qaygʻu ostinda tinglagandan soʻng, soʻylar.)
Insonlar — dunyoning uyalmoq bilmagan hayvonlari!
Biringizning koʻz yoshlari biringizning shodlik bogʻchalarini sugʻoradir.
Biringizni(ng) motam ingrashlari yana biringizning toʻy cholgʻularini kuylatadir!
Bir-biringizning borliqlarini yeb, hirslaringizni toʻydurmoqdan qachongacha bezmaysiz!
(Kun oqargʻanin koʻrub.) Namozimni oʻqub olayin.
(Joynamozni yoyar.
Namozning birinchi rakatini oʻqugʻach, uyning bir puchmogʻindan devorning teshilgani seziladir.
Kesak, tuproqlar toʻkula berar.
Xon namozning ikkinchi rakatini tez bitirar.
Telbalanib turar.
Buyuk bir qoʻrquv bilan ishning soʻngini kutub turar.
Devor kattaroq ochilgach, uzun soqolli bir qishloqli bir qozma koʻtarib chiqar).
Bu kim?...
Sen kimsen?!
(Haligi odam, gapurmayin qozmasini yerga qoʻyub, telpagini olib, yasama soqolini eshgach, Ulfat ekani onglashilar).
Ulfat!...
Ulfat. Men, Ulfat qulingizman, xoqonim!
Xon. Ox... Ulfat, nega bunday kelding?
Ulfat. Qoʻrqmangiz, sizga xizmat uchun.
(Xonni qoʻltugʻindan olib, katga oʻtkazar.
Uyning eshigini sekingina yopar.
Qaytib kelib, xon yonida oʻturar.)
Bilasizmi, Rahimbiy meni tutub oʻldurmak uchun tirishadir. Men qochib yurubman.
Xon. Qayda eding?
Ulfat. Men Eron qoʻshuninda edim.
Xon. Ishimiz nima boʻlar! Meni Eronga yubora ekanlar, toʻgʻrimi?
Ulfat. Nodirshohga Rahimbiy ham, Hakimbiy ham sizni oʻldirmaslik uchun soʻz bergan ekanlar. Nodirshohni buyrugʻi bilan Rahimbiyga qoʻshulub kelgan Eron qoʻshuni sizni omon-eson olib qaytargʻa shohdan buyruq olgʻon ekanlar.
Xon. Qachon borarmiz emdi!
Ulfat. Toʻxtang, hali ish buzulib qolgʻan.
Xon. Nima boʻlgʻan?
Ulfat. Nodirshohning oʻlum xabari kelgan.
Xon. Nima.... Nodirshoh oʻlganmi?
Ulfat. Oʻldirilgan.
Xon. Kim oʻldirgan uni?! E, voy... Menim baxtim qaro ekan!
Ulfat. Eron eli yogʻiqib, uni oʻldirganlar. Bu xabar Buxoroga kelgandan soʻng, Rahimbiy sizni yubormoq fikrindan qaytqon.
Xon. Emdi men nima qilaman?
Ulfat. Eron qoʻshuni sizni omon-eson qoʻliga olmasa, Buxorodan koʻchmaydir. Buni shu kun Rahimbiyga bildirdilar.
Xon. Nima degan u?
Ulfat. Hanuz bir narsa demagan, biroq Eronning qoʻshun boshliqlari Rahimbiy sizni oʻldurub qoʻymasun, deb qoʻrqalar. Sizni, ishqilib, qochirmoq uchun meni yubordilar. Shu tobda men bilan qochasiz. (Eshikka borib, tinglagandan soʻng.) Kelingiz, shahardan chiqib, Eron qoʻshuniga qoʻshulamiz.
Xon. Qanday qilib qochaman?
Ulfat. Qochmoqning qanday-mandayi yoʻq, mana shu yoʻlga kirib olsangiz, qochib qutularmiz. Menga ishoningiz, hech qoʻrqmangiz.
Xon. Bolalarni nima qilayin?
Ulfat. Vaqtimiz oz qolgʻan. Yuringiz, tez qochayliq. Bir balo chiqmasun.
Xon. Bolalarim nima boʻlalar?
Ulfat (eshikni tinglab qaytgʻandan soʻng). Buxoro taxtiga Chingiz bolalarindan boshqa kishi chiqarilmaydir. Shuning uchun Rahimbiy katta oʻglingizni xon koʻtaradir. Sizning unlarga ishingiz boʻlmasun. (Qoʻlini tutub.) Turungiz, bot qochayliq emdi.
Xon (oʻrnidan turar). Men qochgʻach, bolalarimni oʻldirmaylarmi?
Ulfat. Oʻldira olmaylar. Oʻgʻlingizni xon koʻtarishdan boshqa choralari yoʻqdir. Yuringiz, tez qochayliq. (Xonni eshikka olib borar.) Kiringiz, tez kiringiz!
Xon (birdan keyinga otilib). Yoʻq, qochmayman. Qochsam, bolalarimni oʻldururlar.
Ulfat. Uf!.... (Yugurib eshikka borib tinglagʻandan soʻng.) Nega bunday qilasiz? Shu tobda birtasi kelib, shu holni koʻrsa, ikkimizni ham oʻlduralar. Xop. Men Eronda nima qilarman?
Ulfat. Undan kuch yigʻib qaytarmiz-da, yana Rahimbiy bilan urusharmiz. Eron sizga yot emas, bobolaringizdan nechalari Buxorodan Eronga koʻchganlar. Kelingiz, tez qochaylik. Kiringiz tez!
Xon (kirmakchi boʻlub yana qaytar). Oh.... bolalarim! Sizni kimga tashlab ketaman?
Ulfat. Nega bunday qilasiz. Kelib ikkovimizni ham oʻldururlar!
Xon. (juda qisilgʻan.) Toʻxta bir oz, Ulfat! Bolalarimni chaqirib, bir koʻray!
Ulfat (oʻz yuzlariga urub). Ey-voy, bitdik, shu tobda kelib, bizni oʻldurarlar, baribir bolalaringizni koʻra olmaysiz!
Xon. Nega koʻra olmayman?
Ulfat. Koʻra olmaysiz, chunki...
(Bir tovush sezgan kabi boʻlub, yugurub eshikka borib, tinglar, telba boʻlub qaytar.)
Xon! Odamlar kelalar. (Soqolini taqar.) Keling, qochamiz. (Qozmasini olar.) Keling, tez keling. (Oyoq tovushlari kelar.) Men qochdim, keling. (Teshikka kirgandan soʻng, boshini chiqarib, xonni chaqirar.) Keling, xon.
Xon ham yugurub, teshikka kirmakchi boʻlgach, uch jallod katta pichoqlar olib kelalar.
Ulfat qochar.
Jallodlar qotib qolgan xonnni kelib tutarlar.
Jallodboshi. Bu nima? Kim keldi bu yoʻldan? (Xon indamaydir.) Kim keldi bu yoʻldan?
(Pichoqni koʻtarar.)
Xon. Ulfat kelgan edi. Meni qochirmoqchi boʻldi, ketmadim.
Jallodlar toshib bir-birlariga qaraylar.
Jallodboshi (bir jallodga). Chop, bekga xabar ber, qorovul bersunlar, shu uyning orqasiga borub, axtararsiz. (Jallod yugurub chiqar.) Biz ikkimiz bu kishining ishini koʻraylik.
Ikkala jallod pichoqlarini koʻtarib, xonga hujum qilarlar.
Xon (jallodlar bilan talashib, qichqiradir.) Nega meni oʻldurasiz? Voy-dod!
Jallodboshi. Oʻgʻlingiz buyurdilar.
Xon (taloshda). Oʻgʻlum..... Yoʻq... U buyurmas...
(Pichoq koʻkragiga tegar.)
Voh, oʻldim.
(Yana bir pichoq urar. Xon yiqilar.)
Oh, nega qochmadim.... Bolalarim... Oʻl-dim.... Ulfat... (deb jon chekishar.)
Jallodlar pichoqlarini qinlariga solib, xonning soʻng soʻlishini kutub turarlar.
Shu tobda Ulfat qishloqli aftinda, katta bir pichoq qoʻlinda, teshikdan chiqar, sekingina jallodboshigʻa yaqinlashib, pichoqni suqub yuborar.
Jallodboshi vah deb yiqilgʻach, Ulfat ikkinchi jallodga hujum qilar.
Ul qichqirib qochar.
Ulfat xonning oʻlugi ustiga kelar.
Ulfat. Yuraksiz xon, qochmadi, oʻldi. Muhrini olay. Yoʻlda kerak boʻlur.
Xonning kissasindan muhrini tez olib, yugurub teshikka borib yoʻqolar.
Oyoq tovushlari kelar.
Qolgan jallod bilan besh kishi qilichlar chekib kirarlar.
Jallod. (teshikni koʻrsatib). Mana shundan keldi.
Uch kishi yugurib kirarlar.
Qolganlari “Biz tashqaridan boraylik” deb chopib chiqarlar.
Parda tushar.
Sahnaning toʻrinda qorongʻu bir zindon (Childuxtaron zindoni). Ulfat xoʻjasaroy, Davlat toʻqsoba bilan yana ikki-uch bekning oʻluklari osilgʻan, oʻtquzub boʻgʻdurilgʻan, qonga boʻyalib yotgʻan bir holda turadir.
Chetda qoramoy chirogʻi tutunlar sochib yonmoqda.
Bir ozdan keyin Rahimbiy yolgʻuz kelar.
Ogʻir bir yurush bilan yurub, oʻluklarining har birtasigʻa es qoʻyub qarab zindonni bir aylanib chiqar, Rahimbiy ketgach, manzara oʻzgarib, sahnaning beri yoninda Buxoro arkining Salomliq ayvoni koʻrinadir.
Ayvon ostindagi taxtning har tomonida qiymatli qoliplar, koʻrpalar toʻshalgan, shamlar, chilchirogʻlar yonib turadir.
Rahimbiy rasmiy kiyimi bilan kamarlik, qilichliq holda bir tomondan koʻrunub, sekinlab taxtga yaqinlashar.
Bir oyogʻini taxtning bosqichigʻa qoʻyub, tizzasiga tayanib soʻylar.
Rahimboy. Pulimizning ozi qoldi. Manzilga erisha yozdik. Abulfayzxon ketdi. Uni yoqlagʻonlarning-da ruhlariga fotiha oʻqub keldim. Emdi kim qoldi? Chumchuq kabi kichkina bir xon! Shunday (qoʻli bilan koʻrsatib) olasan, kallasini uzib tashlaysan!... Ruhing shod boʻlgʻay, otam. Sen bitirmagan ishni, men bitirdim. Yoʻq, bunlarning hammasi sen ekkan uruqlarning mevasidir. Sen menga yoʻl koʻrsatmasa eding, sen, Nodirshoh bilan doʻstlashib, meni unga yubormasa eding, bu ishlar boʻlmas edi. Boʻlgʻanda ham, juda qiyinliq bilan boʻlar edi.
Mir Vafo kelar.
Mir Vafo. Yoʻldosh qalandar kelibdir. Soʻzi bor ekan. Boshqa bir yoʻl bilan olib keldim.
Rahimbiy. Kelturingiz.
Mir Vafo panada turgan Yoʻldoshni chaqirar.
Yoʻldosh shul burungi qalandar afti bilan kelib, duo qilar.
Yoʻldosh. Omin, tezroq bu oyogʻingizni ikkinchi bosqichgʻa qoʻyub, taxtgʻa chiqqaysiz. Ollohu akbar.
Rahimbiy (kulub.) Ha, tentak, nima gap?
Yoʻldosh. Yaxshiliq, bek! Sizning xon boʻlishingiz toʻgʻrisinda odamlar bir-birlarigʻa soʻylashib turadirlar.
Rahimbiy. Nima deylar?
Yoʻldosh. Odamlar rozi, xonliq otaliq bekning haqqi deylar. Biroq beklar, el boshliqlari bu ishga koʻnmaylar. Chingiz avlodi boʻlmagʻan kishi xon boʻla olmas, deylar. Mana shu soʻzlar, boshqa odamlarni bir oz tushunduradir. Shunga bir chora qilishingiz kerak.
Rahimbiy. Qanday chora?!
Mir Vafo. Buning chorasi qulay. Mullolardan bir fatvo olasiz. Shuning bilan bitadir.
Rahimbiy. Uni qilamiz.
Yoʻldosh. Yana qiziq bir gap bor. Erondan kelturgʻan qoʻnoqlaringiz boshimizgʻa bir balo chiqarmasalar, yaxshi edi.
Rahimbiy. Nima qildilar? (Yurar.)
Yoʻldosh. Buxoroni mangʻitlardan tozalash kerak, deb soʻz torqatar ekanlar. Bir necha beklarimizga kishilar yuborib, “Siz ishga kirishingiz, biz yordam qilamiz” deganlar, Abdumoʻminxonni arkdan qochirib, soʻngra siz bilan urushmoqchi ekanlar, degan xabarlar bor.
Rahimbiy. Ahmoqlar, Buxoroda nima ishlari bor ekan?! Nodirshoh oʻldirilgan, yurtlari buzulub turadir. Borib oʻz ishlarini tuzatsunlar.
Mir Vafo. Bek, Abdumoʻminxonning ishini bir yoqlik qilmasangiz, yana bir janjal chiqar.
Rahimbiy (Mir Vafogʻa). Siz buni chiqarib yuboring, Oxun bilan Qozi Nizomni menim yonimga chaqiring. Oʻzingiz, Eron qoʻshuniga borib, sardorlargʻa ayting, oʻzlarini koʻrmak istayman, kelsunlar.
Donyolbiy kelar.
Mir Vafo bilan qalandar unga salom berib chiqarlar.
Donyolbiy (Rahimbiyga). Bu qalandar kim?
Rahimbiy. Tonimaysizmi?
Donyolbiy. Tonishga oʻxshaydir.
Rahimbiy. Bir kecha otam bilan oʻturganimda kelgan edi-ku.
Donyolbiy. Ha... Bu bor ekan. O... Shuning soʻzlarini eslaysizmi? Karomati bor ekan. Boya aytsangiz edi, duosini olar edim.
Rahimbiy. Hay, yana kelar.
Donyolbiy. Ibrohim kenagasni kelturdilar.
Rahimbiy. Qani?
Donyolbiy. Saqlovda turubdur.
Rahimbiy. U, bola! (Xizmatchi kelar.) Saqlovga chiqib ayt, Ibrohim otaliqni keltursunlar.
Xizmatchi ketar.
Donyolbiy. Qoʻllarini bogʻlab, kelturganlar. Bechora, qarib qolgʻan.
Rahimbiy. Koʻzi koʻrmaydirmi?
Donyolbiy. Yoʻq, koʻrmaydir. Bechoraning duosini olsangiz, yaxshi boʻlur.
Rahimbiy. Albatta, unga hurmat qilamiz. (Bir kishi Ibrohimbiyni kelturar. Qoʻllari bogʻlangʻan, koʻzi koʻrmaydir.) Otaliqning qoʻllarini och! (Haligi kishi Ibrohimbiyning qoʻllarini ochar.) Otaliq amak, oʻturingiz, qalaysiz?
Ibrohimbiy (oʻturar). Koʻzim koʻrmaydir. Siz kim boʻlasiz?
Rahimbiy. Tonimadingizmi? Men, Rahimbiy.
Ibrohimbiy. Ha, tonidim, tonidim. Xudoga shukur, yaxshiman.
Donyolbiy. Hali meni ham tonimasangiz-chi, otaliq!
Ibrohimbiy (bir oz oʻylab). Siz Donyolbiy emasmi?
Donyolbiy. Topdingiz.
Ibrohimbiy. Qalaysiz, uka? Koʻrushaylik-ey... (Qoʻllarini uzatar, koʻrusharlar.) Eskilardan yolgʻiz siz qolibsiz. Rahmatliq akalaringiz oʻlganlar ekanlar.
Donyolbiy. Ha, tangri yorlaqasun, oʻldilar.
Ibrohimbiy. Hay, dunyo shunday ekan, birta kelib, birta ketar ekan-da.
Rahimbiy. Otaliq amak, meni qutlamaysiz?
Ibrohimbiy. Sizni nega qutlay ekan, jiyanim?
Rahimbiy. Dushmaningizni oʻldurdim. (Oʻturar.)
Ibrohimbiy. Siz oʻldurmaganda, oʻzi oʻlmasmi edi?
Rahimbiy. Shunday ekan, siz nega unga yogʻiqib shuncha urushdingiz?!
Ibrohimbiy. U elgʻa yomonliq qildi, yurtni taladi, hukumat ishlariga qaramadi. Kecha-kunduz chogʻir ichib yotdi. Men uning shul ishlarigʻa qarshu boʻlub urushdim.
Rahimbiy. Men nima qildim?!
Ibrohimbiy. Siz bu ishlarni oʻzingiz uchun qilasiz-ku chogʻi!
Rahimbiy. Qaydan bildingiz?!
Ibrohimbiy. Rahmatlik otangizning Nodirshoh etagiga yopishqonini bilar edim. Siz ham Nodirshohga bordingiz. Uning qoʻshunini kelturdingiz. Abulfayzxonni oʻldurgʻandan soʻngra, butun ishni oʻz qoʻlingizga olib turubsiz.
Rahimbiy. Abdumoʻmin toʻrani xon koʻtarganimizdan xabaringiz yoʻqmi, amak?
Ibrohimbiy. Abdumoʻmin toʻra oʻn besh yashar bir bola. Uni xon koʻtardingiz nima, koʻtarmadingiz nima!
Rahimbiy. Siz boʻlgʻanda, nima qilar edingiz?!
Ibrohimbiy. Men boʻlgʻanda, Abulfayzxonni tushurgʻach, qurultoy chaqirar edim. Yangi xon bilan uning otaligini el boshliqlarining kengashlari bilan belgilar edim.
Rahimbiy. Mana, el boshliqlaridan birtasi — siz. Elingiz kenagas! Buxoroning tubchak, buyuk bir eli. Kelingiz, bunday ma’nosiz soʻzlarni qoʻyingiz, birgalashib, kengashib ishlaylik, Abdumoʻminxonning hukumatini biriktiraylik.
Ibrohimbiy. Men juda yaxshi bilaman: siz shu kun erta Abdumoʻminni ham otasining orqasigʻa yuborib, taxtini olarsiz. Jiyanim, men Abulfayzxon bilan urushdim, chunki ul haqsizliq qilgʻan edi. Siz bu kun undan ortuq haqsizliq qila turubsiz. Koʻzim boʻlsa edi, ertadan boshlab, siz bilan ham urushar edim. Nima qilaykim, koʻzim yoʻq. Hay, siz-ku Buxoro taxtini olarsiz. Abdumoʻminni oʻldurarsiz. Balkim meni ham oʻldurarsiz. Biroq shuni bilib qoʻyingizkim, bu taxt sizning bolalaringizgʻa yuqmagʻusidir.
Oxund bilan Qozi Nizom salom berib kelarlar.
Rahimbiy. Marhamat qilsunlar. (Ibrohimbiyni koʻrsatib.) Otaliqni tanimadingizmi?
Oxund (Ibrohimbiyga qaragʻandan soʻng). Kenagas otaliqmi? Koʻrushaylik-ey.
Ikkalasi borib koʻrushgʻach, oʻturarlar.
Qozi Nizom (Ibrohimbiyga). Otaliq, xudoga shukur qilingiz. Bekning gʻayratlari bilan dushmanlaringiz yoʻqoldilar. Emdi qolgʻan umringizni shu kishining kulagasinda tinchgina oʻtkararsiz.
Ibrohimbiy javob bermaydir.
Rahimbiy. Bir-ikki shar’iy masala bor. Shuni soʻramoq uchun sizlarni chaqirdim.
Oxund. Marhamat qiling, taqsir!
Rahimbiy. Shul toʻrt-besh kunlik janjalimizda Abulfayzxon bilan yana bir necha kishi oʻldilar.
Oxund. Ha, taqsir.
Rahimbiy. Bunlarning oʻlumiga men sabab boʻldim. Shuning shariatda hukmi nima boʻlsa?
Oxund. Taqsir, ho taqsir, masalan “bolvoi om”da oʻlganlarning qotili hech kim boʻlmaydir. Unlar bolvoi omga sabab boʻldilar, shariatning hukmi shudir, taqsir.
Qozi Nizom. Abulfayzxon hukumat ishlarini bajara olmadi. Shuning uchun hukumatni boshqa kishigʻa topshurmogʻi kerak boʻldi. Buni qilmagʻach, jazosini koʻrdi.
Rahimbiy. Bizning oramizda bir soʻz bor: Chingizxon avlodidan boʻlmagʻan kishi xon boʻla olmaydir, deylar. Bu toʻgʻrinda shariatning hukmi nima boʻlsa?
Oxund. Shariatda bunday bir narsa yoʻqdir. Kimning qoʻlindan ish kelsa, shul xon boʻla beradir.
Rahimbiy. Shul eski masala toʻgʻrisinda rivoyat (fatvo) berasizmi, taqsir?
Qozi Nizom. Albatta, beramiz.
Rahimbiy. Erta shuni yozib kelturingiz!
Oxund. Xoʻb boʻlubdir.
Ibrohimbiy. Rahmatlik Rajabxon bilan birlashib, Abulfayzxongʻa qarshu urushgʻanimizda, shunday kengashgan edikkim, Buxorogʻa borib kirsak, butun mullolarni bir madrasagʻa solib, oʻt qoʻyamiz-da, hammasini yondiramiz. Elimizni buzub, rasvo qilgʻan shunlar. Bunlar, diningizni tuzatamiz, deb dunyomizni murdor qildilar.
Qozi Nizom. Nima qildik biz?!
Ibrohimbiy. Siz Qozi Nizom emasmi?
Qozi Nizom. Ha, men Qozi Nizom.
Ibrohimbiy. Tuno kun Abulfayzxonni “soyayi xudo” deb oyoqlarini oʻpmagʻan edingizmi? Abulfayzxon xotunlar bilan ichishib yotgʻan bir kechaning ertasinda, uning oldiga kelib: “Bu kecha tushimda paygʻambarni koʻrdim, sizni soʻrab yubordilar”, — deb, chopon kiyganingizni unutdingizmi? Tuno kun sizga chopon bergan soyayi xudoning oʻlimiga bu kun fatvo berasiz, hech uyolmaysizmi? Tushingizda Abulfayzxonni soʻragʻan paygʻambar, yana bir yoʻla tushingizga kirib, uni soʻrasalar, nima deysiz? Bunlar oz emish kabi, Chingizxonning yosogʻini ham yoʻq qilmoqchi boʻlasizmi?
Donyolbiy. Otaliq aka, shariatning hukmi shu ekan-da.
Ibrohimbiy. Men shariat-mariatni bilmayman. Ishingizni toʻgʻrilamoqchi boʻlsangiz, qurultoy chaqirasiz. Bunlarning soʻzi yarim chaqagʻa arzimaydir.
Mir Vafo kelar.
Mir Vafo. Eron sardorlari keldilar. Rahimbiy (Donyolbiyga). Otaliqni siz qoʻnoq qilingiz. Bu kishiga yaxshi qarashib, hurmat koʻrsatingiz. (Mir Vafoga.) Siz sardorlarni kelturingiz.
(Donyolbiy, Ibrohimbiy, Mir Vafo chiqarlar. Rahimbiy mullolarga soʻylar.)
Men Eron sardorlarini chaqirdim. Eron qoʻshuni Buxoroda qola bersa, yaxshi boʻlmaydir. Buxorodan chiqib ketishlarini taklif qilaman.
Oxund. Koʻb yaxshi qilasiz, bek. Kelgan qoʻnoqning ketishi yoʻqmi? Buxoroda nima ishlari bor?
Rahimbiy. Bu kecha menim soʻzimni tinglamay, yana Buxoroda qolmoqchi boʻlsalar, bu toʻgʻrida erta sizlar bilan boshqacha kengasharmiz. Albatta, erta shul rivoyatlarni olib kelarsiz.
Oxund, Qozi Nizom. Xoʻb boʻlubdir (Turarlar.)
Rahimbiy. Ketasizmi emdi?
Oxund. Ketaylik, bek.
Rahimbiy. Xoʻb.
Oxund bilan Qozi Nizom chiqadi.
Mir Vafo bilam Eron sardorlari Husaynxon, Ahmadxon kelarlar,salomdan soʻng, oʻturmasdan soʻylasharlar.
Husaynxon. Chaqirgʻan ekansiz, keldik, bek!
Rahimbiy. Xush keldingiz. Sizni chorlatqanimning sababi shul: aziz qoʻnoqlarimiz boʻlgʻan Eron qoʻshuni biz uchun koʻb musofirchilik chekdilar. Shukur, mana oʻlkamiz tinchlanib qoldi. Eshitishimizga koʻra, podshohimiz Nodirshoh shahid boʻlgʻanlar. Endi bu aziz qoʻnoqlargʻa xizmatlarigʻa yorasha jaldulari berib, yurtlarigʻa qaytarsaq, bizdan rozi boʻlurlarmi?
Husaynxon. Bek, qarorimiz boshqacha edi. Bizga Abulfayzxonni omon-eson Eronga erishdirmak xizmati topshirulgʻan. Siz Abulfayzxonni bizga qachon topshursangiz, biz shul daqiqada chiqib keta berarmiz. Xonni topshurmay ekansiz, Eron qoʻshuni ham yota beradir.
Rahimbiy. Nodirshoh oʻlmaganda, men Abulfayzxonni, albatta, siz bilan yuborar edim. Bu kun Nodirshoh oʻlgan. Eronda Abulfayzxonning hech kimga kerakligi yoʻq. Shuning uchun xonni sizga topshurmoqning ma’nosi qolmagʻan.
Husaynxon. Nodirshoh oʻlgan boʻlsa, Eron tirikdir. Eron podshohi “Abulfayzxonning jonini qutqaringiz” deb, oʻz qoʻshunigʻa buyurgan. Biz uning shul buyrugʻini yeriga kelturarmiz.
Rahimbiy. Mayli. Bizning xon sizga shuncha lozim ekan, chiqarib berar edim, biroq u kishi shu kun ertalab oʻzlarini oʻldurgʻanlar. Oʻluklarini sizga chiqarib bermak unumsizdir.
Husaynxon. Nima, Abulfayzxon oʻldimi?
Rahimbiy. Shu kun erta bilan oʻzlarini pichoqlab oʻldirdilar.
(Eron sardorlari hayrat bilan bir-birlariga qaraylar. Rahimbiy soʻzining ta’sirini koʻrgach, gapura berar.)
Aziz qoʻnoqlarim! Abulfayzxon oʻldi. Nodirshoh oʻldi. Sizning bunday yot oʻlkada boshsiz, tilaksiz turushingiz foydasiz bir ish. Elimiz Nodirshohning oʻlganini eshitsa, sizni tinch qoʻymasa kerak. Xazinadan sizlarga yigirma ming tangadan pul beraylik, qoʻshuningizga ulashib beringiz-da, yurtingizga qarab, keta beringiz.
Ahmadxon. Bek! Biz bu ishdan bir narsa onglayolmadik. Xonni kim oʻldirgan? Oʻzimi, dushmanlarimi? Bu ochiq bilinmadi. Biz qoʻshunimizga qaytib, kengasharmiz. Qanday bir qarorga kelsak, sizga bildurarmiz.
Rahimbiy. Xoʻb, qachon bildurarsiz?
Ahmadxon. Erta bildursak kerak.
Rahimbiy. Xoʻb boʻladir. Shunday qilingiz.
Husaynxon. Xudo hofiz, bek!
Rahimbiy. Xudo hofiz.
Eron sardorlari chiqib ketarlar.
(Mir Vafoga) Siz Oʻrdagʻa boringiz. Abdumoʻminxonni koʻringiz. Eron sardorlari sizdan fotiha olib, yurtlarigʻa qaytar ekanlar, deb bu yoqqa yuboringiz. Oʻzingiz keta beringiz.
Mir Vafo. Xoʻb. (Ketar.)
Rahimbiy (yolgʻuz yurub soʻylar). Emdi ikkinchi bosqichni bosmoq kerak. Bu qoʻgʻirchoqin yoʻq etmasak, boshimizga bir balo chiqgʻusidek koʻrunadir.
(Kissasindan bir kichkinagina shishacha chiqarib, shunda turgʻan sharbat shishasiga agʻdarar. Yana yura boshlab, birdan kular.)
Eron sardorlari buning ham oʻlganini eshitsalar, oʻzlari qochib ketarlar. Biz tutmoqchi boʻlsaq ham turmaslar. Abdumoʻmin kiyinib, toj qoʻygani holda, kulub kelar.
Abdumoʻminxon. Bek bobo, meni chaqirdingizmi?
Rahimbiy. Ha, oʻglum, sizni chaqirdim. Eroni sardorlari yurtlariga qaytar ekanlar. Sizni koʻrub, fotiha olarlar.
Abdumoʻminxon. Qani?
Rahimbiy. Kelarlar. Siz taxtga chiqib oʻturingiz.
(Abdumoʻminxon taxtgʻa chiqib oʻturar.)
Eron sardorlari kelganda: “Nechun ketasiz, bizning Buxoroda qolsangiz boʻlmasmi!”, deb qarang. Unlar “yoʻq, ketamiz” deylar. Soʻngra, bunlarga yigirma ming tangadan pul berulsun, deb menga buyuringiz.
Abdumoʻminxon. Xoʻb.
Rahimbiy (sharbat shishasigi yondoshib, shundin bir piyola ichkan boʻlub). Bay, ba...y, yaxshi sharbat ekan- da. Siz tomoq yedingizmi? Abdumoʻminxon. Ha yedim.
Rahimbiy. Bir piyola ichasizmi?
Abdumoʻminxon. Xay, ichaman.
(Rahimbiy piyolani toʻldurub berar. Abdumoʻminxon birdan ichar.)
Bir oz achchigʻmi?
Rahimbiy. Bir oz... (Piyolani olib joyiga qoʻyar.) Albatta, foydali dorular solingandur. Erta Qozi Nizomga mirasadlik oʻruni bersangiz boʻlurmi?
Abdumoʻminxon. Boʻlur. (Yuragini tutub.) Yuragimni yondurub yubordi, bu nima edi?
Rahimbiy. Menga bir narsa boʻlmadi-ku! Abdumoʻminxon (ikki qoʻli bilan koʻkragini tutub, buruladir). Voy yondim. (Yalinar.) Bek bobojon, bu nima edi? Yondim.
Rahimbiy. Jim turingiz, hech narsa qilmaydir.
Abdumoʻminxon (chiday olmay). Voy yondim... bir oz suv beringiz! (Abdumoʻminxonning koʻzlari olayib, yuzi buzila boshlar.) Yondim. Bir oz suv beringiz!
(Qusmoq istaganda, taxtdan yumalanib, tubanga tushar. Rahimbiyning singirlari buzular, kuchli bir vijdon azobiga uchragan kabi, devorgʻa tayanib, koʻzlarini Abdumoʻmingʻa tikib, qotib qolar. Qusib, tolpinib, qiylanib yotgon Abdumoʻminxon birdan boshini koʻtarar.)
Jallod! (Rahimbiy seskanar.) Meni ham oʻldurdingmi?!
(Yana yiqilib, tolpina-tolpina jon berar.)
Koʻk gumburlar, qattiq bir yel esib, shamlarni oʻchurar.
Shu tobda taxtning bir chetindan, yigirma yashar eronli aft bir Xayol chiqar.
Sochi orqagʻa qaytarilib, boʻyni toʻgʻrisindan kesilgan, boshi yalang, egnida kafan, ogʻir yurub, Rahimbiyning qarshusigʻa borib turar.
Rahimbiy juda qoʻrqub, qattiq titrar.
Rahimbiy (boʻgʻuq). Bu kim!... Kim bu!....
Xayol qoʻli bilan imlagach, parda ochilib, oʻluklar turgan boyagi zindon koʻrinur.
Xayol (ogʻir tovush bilan shul forscha nazmni oʻqur).
Surati adli Xisravon in ast, (zindonni koʻrsatur) Zulm dar olami gʻaraz din ast. Ojizonro dihan gʻutta ba xun, (oʻluklarni koʻrsatur) To shavad xilvati havas gulgun. Adl in rang tuxmi ra’fat kosht, V-ey agar zulm tegʻ mebar dosht.
Rahimbiy. Bu kim?... Xayol (taxtga qarab). Ey qora kuch, qurub ketgur taxt! Hech gunohi boʻlmagʻan bolalardan, togʻ kabi yigitlardan millionchalari sen uchun qurbon boʻlub ketarlar. Insonlar tomonidan yaratilgʻan minglarcha tangrining eng buzuqboshi, eng shumi, eng qop-qora saodat sensan. Ostingda qolgʻanlarni ezguchi bir falokat yuki boʻlgʻaning kabi, ustingga chiqqanlarning borliqlarini yondirgʻuchi bir olov tepasidirsan!
Rahimbiy. Kim bu?
(Qoʻrqa-qoʻrqa ikki odim ilgari bosib, bir narsa soʻramoqchi boʻlur. Xayol soʻylagʻach, yana qoʻrqub keyinga qaytar.)
Xayol. Sen fazilatliq bilimlarning qoʻl, qanotlarini uzub tashlading. Inju tizgʻuchi adiblarning qalamlarini oʻchoq supurgusiga aylanturding. Ota pichogʻi bilan bolalarini boʻgʻizlading. Bola hanjari bilan otalarni yiqitding. Doʻstlarni boʻgʻushturding, oʻrtoqlarni urushturding. Dalaning erkini, shaharning tinchini, yerlarning gʻayratini, xotunlarning ismatini talatding. Otamdan qochib, oʻziga sigʻingʻanim holda uyolmayin, boshimni kesdirgan Afrosiyobingdan mana shu kimsasiz bolani ogʻulab yiqitqon Rahimxoninggacha minglarcha yirtqich xoinlarni sen yaratding, sen yashatding. Ey, insonning dushman tangrisi, qachongacha bu ongsizlar toʻdasini oʻzingga ham topindirub, ham qurbon qilarsan?! Ey, boyqushlar qafasi, bunday dev ishtiholiq hayvonlarning qoʻli bilan qachongʻacha dunyolarni bir-biriga urub turasan?! Tinchlik saqlamoq bahonasi bilan millionlarcha inson koʻmasini chuqurdan chuqurgʻa yumalatmogʻingning zamoni hanuzgacha bitmadimi?!
Rahimbiy (oʻylar). Afrosiyob, deydir. Otamdan qochdim, deydir. (Bir-ikki odim ilgari bosib, qoʻrqa-qoʻrqa.) Sen kimsan?!
Xayol. Men... Sening kabi bir zolim qoʻlinda mana shuning kabi (Abdumoʻminning oʻlugini koʻrsatur) hech bir narsani bilmayin, onglamayin, boʻgʻizlangʻan bir mazlum — Siyovush!... Ey, qora yurakli boyqush, bundan senga qolgʻan vayronani qutlamoq uchun keldim. Insonlik dunyosi, esini bir joyga toʻplab, oʻz ishiga oʻzi ega boʻlgʻancha, sen ham, sening kabilarning ham ixtiyoringizdadir. Istaganingizcha hukm sura olarsiz.
(Sekin- sekin uzoqlanib, yoʻqolar.)
Rahimbiy. Siyovush...
Siyovush. (Xayol tomonindan tortilgan kabi, uning ketidan yurub, sahnadan chiqar).
Parda tushar.