Abdurauf Fitrat korpusi

Oʻrta Osiyo adabiyotining “chigʻatoy adabiyoti” atalishi Chingiz oʻgʻli Chigʻatoygʻa nisbat bilandir.
1224-yilda Chingiz tomonidan bir qurultoy chaqirilib, oʻlkasi oʻgʻillarigʻa taqsim qilingʻan edi.
Bu vaqtdan boshlab bu oʻlkani Chigʻatoy oʻlkasi, tilini Chigʻatoy tili atadilarmi, yoʻqmi?
(Temuriylargacha buning shunday boʻlganiga oid bir sanad topolmadik).
Shunga tayanib professoʻr Vamberi va undan foydalanib professoʻr Ubaydullin “Oʻrta Osiyo eli ham tili oʻrtaosiyolilar tomonidan Chigʻatoy ataladi. Bu ism ularga eronlilar tomonidan berildi” , deganlar.
Toʻgʻri, Chigʻatoydan Temurgʻacha boʻlgʻan bir asrda bu oʻlkaning Chigʻatoy, tilining chigʻatoycha atalganini bilmaymiz.
Lekin temuriylardan keyin bu oʻlkaning va tilining oʻrtaosiyolilar tomonidan chigʻatoycha atalganiga shubhamiz yoʻq.
Unga Lutfiyning she’ri, Navoiyning soʻzlari, Muhammad Solih ham Majlis(iy) degan shoirlarning
Navoiy: Ajam shuarosi har nechuk qondakim afkorga zeb va oroyish koʻrguzib erdilar, chigʻatoy lafzi bilan raqam urdim.
Lutfiy: Senidek sanami koʻrmadi Lutfiy Chigʻatoyda, Chin soʻyla Xito xoʻblariga ne bulursen?
Majlisiy: Maskani Chigʻatoyki kunduzi tundir anga, Ahvoli parishon qora kundir anga. Magʻrur boʻlib yer yuziga sigʻmas edi, Sichqon teshuki emdi ming oltundir anga.
Muhammad Solih: Bilki men barcha mushfiqdirmen, Barcha el birla muvofiqdirmen... Chigʻatoy eli meni oʻzbek demasin, Behuda fikr qilib gʻam yemasin. Dedilar: “Sen Chigʻatoy elisen, Ushbu yerda Chigʻatoy, heylisen Ne deb oʻzbek bila yovoch boʻldung?” soʻzlari mungʻa shohiddir.
El bilan til chigʻatoy atalgʻach, adabiyotning-da chigʻatoy atalishi shundan kelib chiqadir.
Lekin bu “chigʻatoy adabiyoti” degan istiloh albatta yangidir.
Bu istiloh u qadar ilmiy emasdir.
Adabiyot u davrning hokim sinfi boʻlgʻan savdo burjuaziyasining adabiyoti edi.
Shuning uchun bunga “savdo sarmoyasi davrining adabiyoti”, deyish kerak.
Bu adabiyot Chigʻatoydan boshlab temuriylarning yiqilishlarigacha (13-16 asrda) boʻlgʻan adabiyotdir.
Chingiziylardan temuriylargʻacha boʻlgan bir asrlik zamonda chigʻatoy adabiyotiga oid namunalar yoʻq.
Yolgʻiz Rabgʻuziyning “Qisas ul-anbiyo”si bor.
Soʻngra oʻzbek ilmiy markazi kutubxonasida “Miftoh ul-adl” borki, qachon yozilgani ma’lum emas.
Biroq tili buning ham Rabgʻuziy zamondoshi ekanin koʻrsatmakda.
Mana bu namuna ozligi bu davrda adabiyotimizning turish holatida boʻlgʻanini koʻrsatadir.
Chigʻatoy adabiyotining koʻtarilishi Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasining koʻtarilish davri boʻlgʻan temuriylar davridir.
Bu davrda biz chigʻatoy adabiyotini uch qismga ajrata olamiz: doston adabiyoti, yassaviylik adabiyoti, saroy adabiyoti.
U zamonlarda xalq shoirlari, baxshilar tomonidan bir koʻb dostonlar oʻqilib turgʻani aniq esa ham ular yozuvga kirmagan, bizgacha kelmagan, u haqda gapirish mumkin emas.
Yassaviylik, ma’lumki, tasavvuf adabiyotidir.
Mas’alaga kirishishdan burun oʻrta Osiyoda tasavvuf haqida toʻxtash kerak boʻladir.
Oʻrta Osiyoda tasavvuf musulmonlik bilan birga kelib keng bir suratda tarqaldi.
Oʻrta Osiyo tasavvufining kubraviya, yassaviya, naqshbandiya va qalandariya kabi koʻb oqimlari oʻrinlashgan.
Bularning hammasi haqida tafsilot berish hozir mening uchun mumkin emas.
Bularning eng zoʻr oʻrin tutkanlaridan yassaviylik ham naqshbandlikdan bir oz gapiraman: yassaviylik maktabining boshligʻi 12-asrda yashagan Ahmad Yassaviy boʻlib, naqshbandlikning boshligʻi uning pirdasi va muosiri boʻlgʻan Abduholiq Gʻijduvoniydir.
Yassaviylikning ta’limoti; xilvat, tarki dunyo, burungʻi turklardan boʻlgʻan musiqiy oʻyinli ibodatning bir shakli boʻlgan jahr.
Yassaviylar pul yigʻish, dunyo uchun safargʻa chiqish (tijorat) kabi ishlarga qarshi, koʻblari dehqonchilik bilan mashgʻul.
Bular savdo sarmoyasigʻa qarshi feoʻdalizm hayotini mudofaa qilgʻuchilar.
Naqshbandiylarning shiorlari “xilvat dar anjuman” , “bazohir ba xalq” kabi tijoratka toʻgʻri keladi.
Bahovaddin Amir Husayn yoniga Hirotga borganda oʻz yoʻlini shunday izoh qilgʻan.
Bahovaddinning muridlari savdogarliq qilar edilar (Hazrat ul-Quddusiy), naqshbandiylardan Xoja Ahrorning qancha mol yiqqani ma’lum.
Xoja Ahror Hirotda ekanida Hirotning katta sarrofi va zargari boʻlib Xoja Porsogʻa murid boʻlgʻan, ustod Farruhning ta’minotida turgʻan, demak, naqshbandiylar savdo sarmoyasi tarafdorlari, oʻzlari koʻpincha savdogarlar.
Yassaviylar bulargʻa qarshi, Shayxzoda Ilyos Xoja Ahrorga e’tiroz qilar edi.
Temuriylar davridagi yassaviy shoirlari(dan) kamolga yetgani — Sayid Ahmad, Shams Oʻzgandiy.
Bularning she’rlarida ahli dunyo savdogarlar, ularning tarafdori boʻlgʻan mullalar soʻkulalar.
Bular tarki dunyogʻa, shayxlargʻa murid boʻlishga da’vat qilib she’rlar yozgʻanlar: Azal vaqt(i)da iloh suygʻan ulushluk qil, Bu dunyoda talab dardin soʻrar doʻstlar. Yuz ming balo ofat mehnat yoʻlin tutsa, Qayta bilmas anga vazn urar doʻstlar. Dunyo kelib nazar qilsa, parvo qilmas, Oʻng-soʻliga boqib hargiz yoʻldan qaytmas. “Mavtu qabla anta mavtu” ga amal qilgʻil, Bu hadisni fikr aylabon oʻldim mano, Bu dunyoda hech kulmayin yurdim mano. Oqil ersang, gʻariblarni koʻnglin ovla, Mustafodek elni kezib, gʻarib kovla. Dunyoparast nojizlardan boʻyin tovla, Boʻyin tovlab daryo boʻlib toshdim mano.
Qisqacha aytkanda, yassaviylik maktabi — savdo sarmoyasi maktabi tomonidan ezilgan feoʻdalliq jamiyatining namoyandalarining maktabi.
Savdo sarmoyasi adabiyoti saroy adabiyoti atagʻanimiz adabiyotni(ng) shoirlari naqshbandiyagʻa mansub edilar.
Navoiy, Bobur, Boyqaro Hammalari naqshbandiyagʻa mansub, shuning uchun bu davrda yassaviy adabiyoti oʻzining taraqqiy yoʻlida davom qila olmadi.
Asl savdo sarmoyasigʻa mansub boʻlgan adabiyotkim, bizning oramizda saroy va saroy-madrasa adabiyoti deb mashhurdir, bu davrda juda gulladi.
Osiyoning ulugʻ bir qismigʻa yoyildi.
Ozarbayjonda, Usmonli oʻlkasida, Qrimda, Qashgʻarda, Eron, Hindistonda chigʻatoy tilida she’rlar yozildi.
Chigʻatoy she’rlarini onglash uchun lugʻatlar tuzildi.
Hatto chigʻatoy adabiyotining gurji adabiyotiga ta’siri boʻlgʻani ham aytilmakdadir.
Temuriylar davrida koʻtarilgan Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasining eng boy va ham koʻbrak saylangan mustamlikasi Eron oʻlkasi edi.
Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasi oʻziga keraklik moddiy boylikni Erondan olgʻani kabi oʻzining madaniy qurilish ishida ham Erongʻa taqlid qildi.
Temuriylar mustamlikalardan koʻb hunarmandlar keltirdilar.
Bularning orasida goʻzal san’at ustodlari va olimlar ham bor edi.
Bu ke(l)tirilgan hunarmand san’atkor va olimlarning koʻbi Erondan keltirildi.
Eron me’morlarining asarlarini koʻrib turibmiz.
Bizning klassik musiqamizning qurilishigʻa ham forsi(y) musiqa olimlarining ta’sirlari bor.
Adabiyotda ham mas’ala shunday.
Forsiy adabiy asarlarning nazm, she’r qismida qasidachilik, masnaviychiliq yoʻllari bor.
Masnaviychiliq forslarda juda eski, arab istilosidan burun sosoniy davridan bor.
Arab istilosidan keyin fors adabiyoti uzini arab tili adabiyotining taz(y)iqidan sekin-sekin qutqara boshlagach, arab hukumat markazidan uzoqroqlarda: Xuroson, Oʻrta Osiyoda oʻzini koʻrsata boshladi.
Bu davr shoirlaridan hammasining masnaviy shaklida dostonlari boʻlgʻan.
Masnaviy bilan birga qasidachilik ham boshlandi.
Masnaviychilik forsiylarning milliy dostonlari(ni) nashr etib, istilochi arablargʻa qarshi, Eronda milliy ruh uygʻotmoq maqsadi bilan fors burjuaziyasi tomonidan himoya koʻradi va yuksaladi.
Qasidachilik Eronda arab xalifotidan ajralib istiqlol olgʻan hukumatlarning tashviqot xizmatini ustiga oldi.
Ruboiy bilan gʻazal bu davrning saroylarida xususiy kayf-safo majlislari adabiyoti boʻlib davom qildi.
Oʻn uchinchi asrlarda Eronda mayda feoʻdalliqlar paydo boʻladir.
Bular kambagʻal, bor pullarni bir-birlarigʻa qarshi askar tutish, urushgʻa sarf qilalar.
Qasidachi shoirning kirimlari ozayadir.
Boyligʻi ozaygʻan amirlarning e’tiborlari ozayadir.
Shuning bilan qasidachiliq ham moʻdadan chiqadir.
1292 da oʻlgʻan Sa’diy qasidachiliqqa qarshu isyon qiladir.
Eron oʻlkasi temuriylargʻa mustamlika boʻlgʻan vaqtda anda fors adabiyoti u vaziyatda edi.
Oʻrta Osiyo shoirlari uning mana shu vaziyatda taqlid qildilar.
Bu vaziyatda taqlid qilish uchun ularning iqtisodiy vaziyatlari ham yordam qildi.
Chunki Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasining jahongirlik davri juda oz davom etkan.
Temur bolalaridan Shohruh va Abu Said Mirzolar olingan oʻlkalarning bir qismini saqlashgʻa tirishdilar.
Andan soʻng jahongirlik qilish, mustamlikalarni saqlash nari tursin, oʻz ichki birliklarini ham saqlay olmadilar.
Boyliklari ham tabiiy jahongirlik havaslari bilan birga bitdi.
Shuning uchun tashviqotchi qasida uchun yoʻlda, talabda qolmadi.
Shul foniy dunyoni kayf-safo bilan oʻtkazish, qoʻlda qolgan boyliklarni shu yoʻlda sarf qilishgʻa berildilar.
Mana shu fikrning adabiyoti gʻazal, ruboiy, ishqiy masnaviylar edi.
Shuning uchun chigʻatoy burjuaziyasi mustamlika boʻlgʻan Eronda yuqoridagi vaziyatda davom qilgʻan adabiyotga taqlid qiladir.
Savdo sarmoyasi adabiyoti atalgʻan bu adabiyotning birinchi asari Temurlangning oʻziga nisbat berilgan “Tuzuki Temur” dir.
Temur xayol qilgʻan edikim, uning bolalari tomonidan ham jahongirlik davom etdiriladir.
Shuning uchun oʻzining tajribalarini, tadbirlarini bir kitob shaklida yozib yoxud yozdirib bolalariga qoldirdi.
Bu kitobning forsiycha tarjimasi bor, asli yoʻq.
Bu adabiy asar emas.
Temuriylar davrida shoir koʻb.
Xonlar, xonzodalar, beglar, bekzodalar hammalari shoir.
Bu davrda ishq bilan she’r saroy ahli orasida yuqumli kasal kabi bosib kengaygan.
Lekin bularning hammasining asarlari haligacha topilmadi.
Juda oz qismigʻina maydonda.
Hammasi topilgʻanda ham bularning bir-biridan asosan farqsiz asarlar boʻlib chiqarigʻa shubha yoʻq.
Bulardan ma’lum boʻlgʻani Temurga muosir boʻlgʻan Durbek asari “Yusuf Zulayho” ismli ishqiy doston.
Bu asarni Durbek Temur oʻlimidan toʻrt yil soʻngra Balxda yozgan.
Bu asar juda muvaffaqiyatsiz chiqqan.
Lutfiy gʻazalchi bir shoir, tili Navoiyga koʻra ochiqroq.
Butun she’rlaridan ishq, sharob hidlari kelib turadir.
Bu Shohruh saroyidagi ichki majlislarda soqi(y)lik qilgʻan goʻzallarning koʻz, qoshlari bilan ovora, ular uchun kuylaydir.
Lutfiy: Ey odamilar joni parigʻa ne boʻlursen? Bu jism ila gulbargi tarigʻa ne boʻlursen?
Sendin menga nazzorda boʻlur ul daxi gah, gah, Sen charxi falakning qamariga ne boʻlursen?
Yusuf kabi shirindurur asru harakoting, Sen Misr nabotu shakariga ne bulursen?
Sendek saname koʻrmadi, Lutfiy, Chigʻatoyda, Sen soʻyla: Xito(y) xoʻblariga ne boʻlursen?
Ey turki parivash ne ajab jon etilibsen, Davlat chamaninda guli xandon etilibsen.
Boʻy chektingu ofoq ichida qoʻbti qiyomat, Xay-xay, ne balo, sarvi xiromon etilibsen...
Sol soya mening boshima, ey rashki sanavbar, Kim gʻayrati tubi dagʻi rizvon etilibsen.
Erab, ne balo sarvi sanavbar etilibsen, Qon qilgʻuchi bir shoʻx sitamgar etilibsen.
Oy koʻz tutar erdim seni, xurshid boʻlibsen, Xurshid nedur, ruhi musavvar etilibsen.
Vasf etsa kishi yuz koʻradur deb sogʻinursen, Koʻzguda oʻzung boqki, ne dilbar etilibsen...
Atoyi Ulugʻbek zamonida Abdulatif xizmatida Balxda turgan.
Buning ham mazmunicha Lutfiydan farqi yoʻq.
Lutfiy nima uchun she’r yozgan boʻlsa bu ham shuning uchun yozgʻan.
Atoyi: Yuzing topardadi zohir boʻlibtur, Sanamlar husn da’vosin qoʻyubtur.
Oʻta chiqdi bagʻirdin tiyr gʻamzang, Vale paykoni jonda oʻlturubtur.
Ul sanamkim, suv yaqosinda paridek oʻltirur. Gʻoyati nozikligidin suv bila yutsa boʻlur.
Temuriylarning boy, madaniy mustamlikalari boʻlgʻan Eronning milliy burjuaziyasi asosida mustamlikalikdan qutulish harakatlari Temur zamonida boshlangan edi.
Tabiiy, bu harakat Temurdan soʻng ham davom qildi, oʻzini bu mayli mustamlikasini qoʻlidan chiqarmoq istamagʻan Osiyo savdo burjuaziyasi boshda bu harakat bilan kelishmak yoʻlini tutdi.
Mening fikrimcha, markazning bir oz vaqtdan keyin Samarqanddan Hirotka koʻchishga ham bir sabab shudir.
Eron milliy burjuaziyasi oʻzining siyosiy harakatini din, mazhab bilan boʻyadi.
Shiiylik harakatini kuchaytirdi.
Shiiylik tuygʻulari umumiylashkan sayin oʻrta Osiyodan qutulish fikrining kuchayishi turgan gap edi.
Oʻrta Osiyo burjuaziyasi buni koʻrib turar edi.
Shuning uchun bular orasida shiiylikni qabul qilish fikri tugʻildi.
Temur bolalaridan Boysungʻur Mirzo shiiylikni qabul qilgʻan edi.
Ish buning bilan qolmadi.
Fors burjuaziyasi milliy harakatining ust kiyimidan boshqa narsa boʻlmagan shiiylik harakati kuchaymakda edi, buni koʻrgan Husayn Boyqaro shniylikni hukumatning rasmiy mazhabi e’lon qilish fikriga keldi.
Saroy odamlari birlasha olmadilar.
Navoiy va uning atrofida boʻlgʻanlar bu tadbirning churikligini angladilar, bunga mone’ boʻldilar.
Erondagi bu harakatka taslim boʻlish emas, qarshi turish, muqovamat qilish, oʻzni qoʻrish toʻgʻriroq topildi...
Bu adabiy harakatning yoʻlboshchiligʻini Navoiy bilan Husayn Boyqaro oldilar.
Navoiy forsi(y) tili bilan turk tili orasida boylik, adabiy qulaylik nuqtai nazaridan ilmiy muqoyisa yurgizib, bir asar (“Muhokamat ul-lugʻatayn” ) yozdi.
Bu asarda “turk tili forsi(y) tiliga koʻra boy va adabiy qulayligi bor” deb da’vo qilib chiqdi va da’vosini isbot qilishga tirishdi.
Bu mas’ala ustida uning buyuk rutbasigʻa qaramay, forsi(y) shoirlari kurashdilar.
Navoiy koʻb asarlarida deyarlik turkchani yoqlaydir: Forsi(y) oʻldi chu alarga ado, Turkiy ila qilsam ani ibtido. Forsi(y) eli topdi chu xursandlik, Turk daxi topsa barumandliq.
Chun forsi(y) erdi nukta shavqi, Ozroq edi anda turk zavqi. Ul til bila nazm boʻldi malfuz, Kim forsi(y) anglar, oʻldi mahzur.
Men turkcha boshlabon rivoyat, Qildim bu fasonani hikoyat. Kim shuhrati chun jahongʻa toʻlgʻay, Turkiy eli dagʻi bahra olgʻay.
Nevchunki bu kun jahonda atrok, Koʻbdir xushtab’i, sohibi idrok. Gar modda kamrak ersa na gʻam, Chun zavqdadur asil, ul emas kam. (“Laylovu Majnun”dan)
Bu harakatning Oʻrta Osiyo savdo sarmoyasi davri adabiyotining koʻtarilishiga yordami boʻldi.
Bu davr adabiyotining ulugʻ namoyandasi — Navoiy, Navoiyning otasi Kenja yo Kichkina Botir.
Bu odam avvallar botir emas, baxshi boʻlgʻan.
Uning shoirligi ham rivoyat qilinadir.
Abul Qosim Boburning xizmatida edi.
Navoiy 1440 da tugʻildiy, Hirotda Husayn Boyqaro bilan bir maktabda oʻqudilar.
Maktabda Navoiy fors adabiyoti bilan mashgʻul boʻldi.
Ham shunga berilib koʻb oʻqudi.
Otasi Hirotdan Mashhadgʻa qochib borganda Navoiyni olib bordi.
17-20 yoshda ekanida shu muhojiratda uning otasi oʻldi.
Navoiy yangidan Hirotga qaytib saroyga kirdi.
Qanday bir sabab bilan Samarqandgʻa qaytib, shunda qoldi.
1468 da Husayn Boyqaro Hirotni olgʻanda Navoiyni chaqiradir.
Navoiy Hirotga borib mushovira boʻladir, soʻngra “muhrdor” boʻladir.
Husayn Boyqaro bilan buzilishalar.
Navoiy Astrobodga voli(y) tayin boʻlib ketadir.
1-2 yildan keyin voli(y)likni tashlab Hirotga ruxsatsiz qaytadir.
11 yil bekor yotib koʻb asarlarini yozadir.
Yana burungi muhrdorlikga tayin qilinib 12 yil ishlaydir.
1500 da oʻladir, uning 30 dan ortiq asari bor.
Bularning muhimlari: “Muhokamat ul-lugʻatayn” , “Xamsa” , Toʻrt devon, “Majolisi...” , “Nasoyim...” otli asarlari.
Navoiyning shoirligi, san’atkorligi hamma chigʻatoy shoirlaridan yuqorida turadi.
Buni Bobir ham tasdiq qiladir.
Ismoil Hikmat ozarbayjoncha bosilgan “Devoni Husayn Boyqaro”ning muqaddimasida Husayn Boyqaroning Navoiydan yaxshiroq bir shoir ekanini da’vo qiladir, bu yanglishdir.
Navoiyning asarlari til uchun juda boy bir xazinadir.
Ularni yolgʻiz til nuqtai nazaridan tekshirish, ulardagʻi soʻzlarni yigʻib izoh qilishning oʻzi juda katta ilmiy xizmat boʻlar edi.
Navoiy yolgʻiz shoir, yozgʻuchi emas, ilm va san’at xodimidir.
Koʻb muhim kitoblar uning buyrugʻi, tashviqoti bilan yozilgan.
Eng katta rassomlar, musiqa olimlari, xattotlar uning himoyasida oʻsdilar.
Oʻzi ham musiqani yaxshi bilar edi.
Ba’zi kuylar bogʻlagʻanidan Bobir xabar beradir.