Abdurauf Fitrat korpusi

“Dunyo havodis oʻchogʻidir” demishlar, toʻgʻri bir soʻz.
Yigirma sakkiz (inchi) fevralda Rusiyada hurriyat boʻldi, imperatoʻr Nikolay taxtdan tushurildi.
Koʻnsul Miller Kogondan Buxoroga kirub, “Naminor” havlisida oʻturdi.
Xalq ogʻzinda yangigʻina bir soʻz tushub qoldi: “Buxoroda hurriyat boʻlar ekan. Muni yoshlarning tilagi bilan rus kunsulxonasi qila(r) ekan”.
Koʻnsul Miller Buxoroning ba’zi jamoalarindan ba’zi odamlarni yoniga kirguzib gapurdi.
Shul chogʻlarida qozikalon Burxoniddin bilan rais Abdullohxoʻja Sadur va mufti Asqar Masnaf maxdum qatl etildilar.
Bunlarning oʻrninda Muhammad Sharif maxdum qozikalon va Abdulsamad maxdum rais boʻldilar.
Bu hodisa Buxoro xalqining qizgʻin bir hayajoniga sabab boʻldi.
Aprelning ettisinda amirimiz bir bayonnoma chiqordilar.
Aprel sakkizida Buxoro yoshlari boydoq chiqorib muborakbod qildilar. Mullalardan bir jamoa chiqib shul boydok chiqorgʻanlarni kofir deb oʻldurmoqchi boʻldilar.
Hukumat yoshlarning birini tutub yetmish besh tayoq urdi.
Aprel toʻqquzda qushbegi odamlari yoshlarning uylarini bosdilar.
Topganlarini keturub “obxona” degan rutubatli bir mahbusda qamadilar va ikkitasini yana hukumat amri bilan yetmish besh tayoqdan urdilar.
Yoshlar koʻchib Kogonga chiqdilar.
Abdulhamidxon raislikdan tushdi.
Masnaf maxdum rais boʻlub keldi.
Samarqanddan rus soldatlari kelib obxonadagi yoshlarni qutqordi.
Mana shunlar bir-ikki hafta orasinda boʻlub oʻtgan hodisalar.
Har biri bir ma’no!
Men aniq bilamankim, shul ishlarning haqiqat hikmatlarindan ruslar bilan yoshlar va Buxoro beklarindan boshqa kimsa xabardor boʻlmadi. Buxoro xalqi na mullabachchalari, na saxroyilari, na kosiblari bu qorongʻu voqealardan biror narsa onglayolmadilar.
Toʻgʻridir: har yonga yugurdilar, istamaymiz, “oʻldiramiz, gʻazo qilamiz” dedilar.
Nimani istamadilar, kimni oʻldurmoqchi boʻldilar, kimning gʻazosiga chiqdilar?
Bunlarni onglagʻanlari yoʻq!...
Mana bul risolani shunlarni onglatmoq uchun qoʻlimgʻa oldim.
Negakim, tilagim haqiqatni xalqgʻa onglatmoqdir.
Haqiqatni butun ochib onglata bilmak uchun bul risolani uch boʻlakka tartib etdim: 1. Buxoroning holi. 2. Fitna soatlari. 3. Yoshlarning tilaklari.